Кіріспе

Екінші тараптың әрекетсіздігіне байланысты тараптардың бірінің пайдасына шығарылған сот шешімі – міндетті сот шешімі. Көбінесе, бұл сотқа шақыруға жауап бермеген немесе сотқа келмеген жағдайда талапкердің пайдасына шығарылған шешім болады. Әрекетсіздік – бұл жағдайдың нормасы. Сот шешімі тараптың бастапқы өтінішінде сұралған өтеу шарасын қамтиды. Әдепсіздік жағдайын спорттағы жеңіліске теңеуге болады. Азаматтық істе зиян өтеуге қатысты сот шешімі бастапқы шағымда көрсетілген зиян мөлшерін белгілейді. Егер зиянды растау қажет болса, сот осы мәселе бойынша қосымша отырыс тағайындауы мүмкін. Сот шешімі шығарылғаннан кейін, тарап тиісті себептерді көрсетіп, сот шешімін жоюға қатысты өтініш білдіре алады.

Қытай

Қалыптасқан сот шешімі туралы ұғым ежелгі Қытайда, оның ішінде Чжэнь Сюаньның біздің заманымыздың 2-ші ғасырындағы Жоу ырымдарына жасаған түсіндірмесінде кездеседі. Қазіргі Қытайда, егер сот процесінің қатысушыға жеткізілгені дәлелденсе, дефолттық шешімдер көбінесе орындалуға жарамды (қатысты халықаралық шарттар мен Жоғарғы Халық Сотының шетелдік сот шешімдеріне қатысты түсіндірмелері ескеріледі).

Соттаудың пайда болуы

Англия мен Уэльсте талапкер талап арыз нысанын беру арқылы іс қозғайды. Бұл нысан ақшалай соманы, сондай-ақ белгіленген шығындар мен сот алымдарын көрсетеді; егер соманы анықтау мүмкін болмаса, ол «анықталуға тиіс» сома ретінде көрсетіледі. Талапкер мүлдем ақшаны қайтарып алуды қаламауы мүмкін, мұндай жағдайда талап арыз нысанында осы туралы жазылады. Талап арыз нысаны (басқа құжаттармен бірге, яғни талап мәлімдемесімен және жауап беру пакетімен) жауапкерге жіберіледі. Егер жауапкер талап арыз жіберілгеннен кейін 14 күн ішінде жауап бермесе, талапкер сотқа сот шешімі шығару туралы өтініш бере алады, яғни сот кеңсесіне тікелей сот шешімін тіркеуді сұрап немесе сот шешімі туралы ресми өтініш беру арқылы (бұл әдеттегі жағдайлар үшін жеткілікті). Сот шешімі сотқа хабарлама жоқ деп танылған жағдайдағы шешім деп аталады. Егер жауапкер 14 күн ішінде талап арызды алғанын мойындаса, жауапкерге одан әрі әрекет ету үшін 28 күн беріледі. Егер жауапкер бұл мерзімде ешқандай әрекет етпесе, сот шешімі жоғарыда аталған тәртіппен қайтадан шығарылуы мүмкін; бұл жолы ол ресми түрде сотқа қорғаныс ұсынбағандықтан шығарылған шешім деп аталады. Егер ақша талап етілсе, талапкер сот шешімінің қалай жазылатынын өзі таңдай алады. Көбінесе талап етілген ақша сомасы, сот алымы және талап арыз берілген күннен сот шешімі шығарылған күнге дейінгі кезеңдегі 8% мөлшеріндегі сыйақы, сондай-ақ заңдық өкілдік қызметтері үшін белгіленген мөлшердегі шығындар дереу төленуі талап етіледі. Алайда талапкер жауапкердің төлемді кейінірек немесе бөліп-бөліп төлеуін сұрауы мүмкін. Егер ақша талап етілсе, бірақ сомасы нақты белгіленбесе, ақша сомасын анықтау үшін сот отырысы тағайындалады. Егер басқа да шаралар талап етілсе, талапкер сот шешімін орындамау туралы процессуалдық судьяға өтініш беруі керек, сондықтан судья одан әрі қадамдарды анықтайды. Сотқа хабарлама жоқ деп танылған жағдайдағы сот шешімдері 1998 жылғы Азаматтық іс жүргізу ережелерінің 12-тарауында қарастырылған.

Сот үкімінің әсері

Сот шешімі міндетті болып табылады және оны орындамау жағдайында, оны күштеп орындау шаралары қолданылуы мүмкін. Сотталушының аты-жөні сондай-ақ, әркімге ашық және адамдардың несиелік қабілеттілігін тексеру үшін пайдаланылатын тізімге енгізіледі (бірақ егер ол бір ай ішінде төлесе, тізімнен шығарылады). Masters v. Leaver [1999] EWCA Civ 2016 ісінде, сот шешімінің жауапкердің қатыспауы салдарынан шығарылғаны – осылай түсіндірілді, яғни сотқа қатыспау нәтижесінде алынған шешім. Бұл сот талап етілген нәрсемен келіскені немесе бір жаққа бейімділігін білдірмейді. Сондықтан, егер мәселе қайта туындаса, жауапкерге фактілерді қайтадан дәлелдеуге ешқандай кедергі келтірілмейді.

Түрлі дефолттық шешім

Егер сотталған адам сот үкімін және соманы қабылдаса, бірақ төлей алмаса, ол сот үкімін өзгерту туралы өтініш бере алады. Осы процесте сотталған адам қарызды қанша уақыттан кейін төлей алатынын (әдетте ай сайынғы төлемдер түрінде) көрсетеді, ал талапкер бұл ұсынысты қабылдай алады немесе басқа сома сұрай алады. Сот қызметкерлері бір сома ұсынады, ал соңында аудандық судья (Ескерту: Англия мен Уэльсте аудандық судья – судьялардың ең төменгі дәрежесінің бірі) шешім қабылдайды. Бұл шешім міндетті болып табылады, тіпті талапкер ұзақ уақыт бойы ақшасынан айырылса да, тіпті төленбеген сомаға пайыз есептелмесе де (әдетте олай болмайды).

Соттың үкімін күшінен айыру

Сот шешімін күштен шығаруға үш негіз бар. Құжаттар дұрыс табыс етілмеген. Сотталушы құжаттарды табыс етпегенін көрсетуі керек, бұл талапкердің сот шешімін қабылдауға мүмкіндігі болған себебін түсіндіреді. Бұл "хабарламамен өтініш" (өтініш) арқылы жасалуы тиіс. Дәлелдерді іс жүргізу судьясына ұсыну қажет. Бұрын мұндай жағдайды "бұрыс сот шешімі" деп атаған. Сот шешімін күштен шығаруға лайықты себептер болуы керек. Бұл кез келген жағдайды қамтиды, бірақ көбінесе құжаттар дұрыс табыс етілген, бірақ сотталушының назарына әлі келмеген жағдайларда қолданылады (мысалы, ол ұзақ демалыста болған немесе ауруханада жатқан). Көптеген юрисдикцияларда сот шешімін күштен шығару үшін сотталушыдан негізді қорғаныс ұсыну талап етіледі. Талапкер сот шешімін оған құқығы болмаған кезде шығарған. Мысалы, қорғау уақтылы ұсынылған, бірақ талапкер сот шешімін қабылдауға тырысады. Сот қызметкерлері мұндай жағдайларды әдетте тексереді, бірақ кейде қателіктер болып жатады. Бұрын талапкердің міндеті осындай жағдайларда сот шешімінің күшін жоюға өтініш беру болатын, бірақ бұл міндет 2005 жылы алынып тасталды. Жоғарыда аталған соңғы жағдайда сотталушы сот шешімін өз құқығымен күштен шығаруға құқылы. Әйтпесе, сотталушы өзінің қорғанысын көрсетуі керек, және егер сот сотталушының 'уақытты созуға' тырысып жатқанын ойласа, сот шешімін күштен шығармайды.

Практика

Іс жүзінде, сот шешімінің күшін жою туралы өтініш көбінесе қанағаттандырылады. Осы фактіні "кредиттік жөндеу" деп аталатын компаниялар пайдаланады. Кредиттік тарихына тіркелген сот шешімі салқың тигізген адам, оны күштен шығару туралы өтініш беруге қалай кеңес беруге болатынын айтатын кредиттік жөндеу компаниясына ақы төлейді. Бірақ мұның әдетте аз пайдасы бар: егер нақты қорғаныс болмаса, сот шешімі тез қайта жаңартылады, сондай-ақ адамның кредиттік рейтингіне тек сот шешімі ғана емес, басқа да жазбалар әсер етеді. Сот шешімдерін күштен шығарудың негізгі себептері – тепе-теңдік сақталып, жақсы қорғанысы болуы мүмкін адамға қосымша уақыт беру, қауіпті сот шешімінен сақтану және талапкерді одан әрі екі-төрт аптаға ақшасынан айыру, талапкерге бірден пайда табудан гөрі артық деп есептелуі. Дегенмен, сот, және көбінесе солай жасайды, алдымен қорғаныс жобасын ұсыну, сотқа ақша салу сияқты шарттарды орындауды талап етеді. Сот шешімінің күшін жою рәсімі Азаматтық процессуалдық кодекстің 13-тарауында қарастырылған.

Америка Құрама Штаттары

Құрама Штаттарда сот шешімін орындамауға қатысты заң азаматтық іс қозғалған сот юрисдикциясына байланысты. Штаттық соттар, АҚШ Федералдық соттары, тайпалық соттар және көптеген әкімшілік органдардың сот шешімін беру және жою ережелеріне қатысты өз заңдары мен жергілікті процедуралық ережелері бар. Азаматтық іс жүргізудің Федералдық ережелері (55 және 60-шы ережелер) көптеген жағдайларда сот шешімін орындамау процедураларының негізін құрайды. Федералдық ереже 37(b)(iii) бойынша егер талапкер сот бұйрықтары және ашу процедуралары сияқты талаптарды қайта-қайта орындамаса, ол сот шешімін орындамаған деп танылып, оның ісі қараусыз қалдырылуы мүмкін.

Дефолт туралы жазба

Көбінесе талапкер (немесе қарсы талапкер, қарсы талапкер, қарсы талапкер, үшінші тарап талапкері және т.б.) сотқа процестің жауапкерге (қарсы жауапкер, үшінші тарапқа жауап беруші және т.б.) жеткізілгенін көрсетуі керек. Бұл әдетте сотқа жарамды түрде қызмет көрсетілгенін растауға жеткілікті ақпарат беретін қызмет көрсету туралы антпен берілген мәлімдеме (оны қызмет көрсету туралы дәлелдеме деп те атайды) беру арқылы жүзеге асырылады. Әдетте, ант қағазында ант беру арқылы немесе жалған куәлік беру жазасымен, қызмет көрсетілген күдіктіге жасалғаны айтылады, оның қалай жасалғаны қысқаша сипатталады, қызметті орындаған адамның аты-жөні көрсетіледі және қызмет көрсетілген орын мен күні жазылады. Шағымға жауап беруге белгіленген мерзім өткеннен кейін, жауапкер «дефолтқа» түседі; бұл автоматты түрде болуы мүмкін, немесе сот хатшысы дефолтты тіркеуі қажет болуы мүмкін (бұл өз кезегінде талапкердің дефолтты тіркеуді сұрауын білдіреді). Кейбір дефолттар кеңсе қызметкері әрекет еткеннен кейін белгілі бір уақыт өткен соң ғана күшіне енеді. Хатшы жауапкерге дефолт туралы хабарлама жіберуі керек, соның арқасында дефолтты жою мүмкіндігі туады. Дефолтты тіркеу әдетте дефолтқа түскен жауапкерге өзінің ісін қорғауға немесе дәлелдер ұсынуға кедергі келтіреді, сондай-ақ басқа тараптарды одан әрі сот процесі туралы хабарлаудан босатады.

Дефолттан босату

Сотталған адам сотқа өзінің дефолттан босату туралы өтініш беруге құқылы, бірақ әдетте оны дереу жасауы керек және шағымға уақытында жауап бермегені үшін "негізді себептер" келтіруі тиіс. Көбінесе, дефолттан босату рәсімі жауапкердің шағымға жауап беруін қамтиды. Дефолттан босатылған жауапкер талапкердің жауап беруді кешіктіруі салдарынан туындаған қосымша шығындар мен төлемдерді өтеуге міндетті болуы мүмкін.

Қателік туралы шешім

Көп жағдайларда, әдепкі сот шешімі қабылдану үшін қосымша уақыт талап етілуі мүмкін, сондай-ақ жауапкерге қосымша хабарлама жіберу қажет болуы мүмкін. Кейбір штаттар белсенді сот процесі жүріп жатқанда, кейбір жауапкерлерге қатысты әдепкі сот шешімі шығаруға рұқсат бермейді; бұл "бір соңғы шешім" қағидасының қолданылуы. Басқалары, кем дегенде кейбір жағдайларда, "бірнеше шешім" (кейбір жауапкерлерге қатысты бір уақытта, ал басқаларына – басқа уақытта шешім шығару) мүмкіндігін қарастырады. Әскери қызметкерлерге азаматтық құқықтарды қорғау туралы заңның ІІ тарауы әскери қызметкерлерге қатысты әдепкі сот шешімдерін айтарлықтай шектейді. Заң талапкердің әдепкі сот шешімі талап етіліп отырған жауапкердің әскери қызметтегі мәртебесі туралы мәлімдеме жасауын талап етеді. Мұндай мәлімдеме талап арызбен бірге, қызмет ету туралы дәлелдеме қоса берілген құжатта немесе кейіннен жасалуы мүмкін. Қажет болған жағдайда, басқа талаптар да қолданылуы мүмкін. Кейбір сот юрисдикцияларында қарапайым істер бойынша сот хатшысы әдепкі сот шешімін шығаруға құқылы. Бұндай жағдайларда үкім шығару немесе дискрециялық өкілдік қажет болмайды. Әйтпесе, әдепкі сот шешімін судья шығарады, ол талапкерден өзінің талаптарын дәлелдеуін сұрауы мүмкін.

Сот шешімін орындамаудан босату

Өзін айыптау үшін сот үкімі шығарылған жауапкер сот үкімінің күшін жою туралы қаулыны талап ете алады. Мұндай жауапкер шағымға жауап бермегені үшін "нақты себеп" көрсетуі керек. Дегенмен, "нақты себепті" табу, басқа жағдайларда талап етілетін "нақты себептерге" қарағанда әлдеқайда оңай. Мысалы, "кешірілетін немқұрайлылық" дегені, кем дегенде, федералдық деңгейде, сот шешімін жою үшін жеткілікті себеп болып табылады. Әдетте, мұндай талаптарға уақыт шектеулері мен басқа да талаптар қойылады. Арам пиғылмен әрекет ететін талапкерге немесе сот процесін жүргізушіге қарсы азаматтық сот ісі немесе жалған ант беру арқылы жасалған қылмыстық құқық бұзушылық болуы мүмкін. Сотқа шағымдануға арналған өтінішті қарастыратын сот көбінесе жауапкердің жауап бермеу себептерін (мысалы, "кешірілетін немқұрайлылық" және екінші тарапқа тиесілі зиян) қарастырады. Сот осы факторларды екі қарама-қайшы ұстанымды ескере отырып бағалауы керек: істің "негізі бойынша" қаралуына деген жалпы басымдық және "сот ісінде түпкілікті шешім қабылдаудың" маңызды қажеттілігі.