Кіріспе
Басқалардың еңбегінен пайда көретін, ал өзі ештеңе қайтармайтын адам. Компьютерлік және әсіресе интернет сленгінде "пиявка" – басқалардың ақпараты немесе еңбегінен пайда көретін, бірақ өзі ештеңе ұсынбайтын, немесе тек "пиявка" деп айтудан қашу үшін минимал көмек көрсетіп, жасанды түрде жақсы көрінетін адамды білдіреді. Экономикада осындай мінез-құлық "тегін пайдалану" деп аталады және тегін пайдалану мәселесімен байланысты. Бұл термин бюллетень тақтасы жүйелерінің кезінде пайда болды, ол файлдарды жүктеп алып, өзі ештеңе жүктемейтін пайдаланушыларды қарастыратын. Контекстке қарай, "пиявка" міндетті түрде компьютерлік ресурстарды заңсыз пайдалануды білдірмейді, бірақ көбінесе этикет талаптарына сәйкес ашкөздікпен пайдалануды білдіреді: яғни, оны ұсынған қауымға лайықты үлес қоспай, тегін берілген нәрсенің көп бөлігін пайдалану. Бұл сөз ешқандай жағымсыз мағынасыз қолданылуы мүмкін, мысалы, үлкен көлемдегі ақпаратты жүктеуді білдіреді: мысалы, Usenet NewsLeecher жаңалықтар оқу құралы. "Тегін тамашалаушы", "тікелей сұраушы" және "сұңғыла" сияқты басқа да терминдер қолданылады, бірақ "пиявка" ең көп қолданылады.
In computing and specifically in Internet slang, a leech is one who benefits, usually deliberately, from others' information or effort but does not offer anything in return, or makes only token offerings in an attempt to avoid being called a leech. In economics, this type of behavior is called "free riding" and is associated with the free rider problem. The term originated in the bulletin board system era, when it referred to users that would download files and upload nothing in return. Depending on context, leeching does not necessarily refer to illegal use of computer resources, but often instead to greedy use according to etiquette: to wit, using too much of what is freely given without contributing a reasonable amount back to the community that provides it. The word is also used without any pejorative connotations, simply meaning to download large sets of information: for example the Usenet newsreader NewsLeecher. The name derives from the leech, an animal that sucks blood and then tries to leave unnoticed. Other terms are used, such as "freeloader", "mooch" and "sponge", but leech is the most commonly used.
Ойын
Ойындарда (дәстүрлі үстелді RPG, LARPing немесе тіпті MMORPG) "паразит" термині қарсыласудан жалтарған, екінші ойыншының күресіп, тәжірибе жинауына қарайтын, немесе "паразиттік ойыншы" деп аталатын адамға беріледі. Онлайн көп ойыншылы ойындарда "паразиттік болу" дегеніміз, ойыншының қатысып, қандай да бір сыйлық алуға құқылы болуы, бірақ сол сыйлықты алу үшін қажетті командалық еңбекке үлес қоспауы. Бұрын "паразиттік болу" термині тек басқалардың еңбегінің арқасында пайдаға қол жеткізген ойыншыға ғана қолданылса, қазір бұл термин көбінесе мағыналы үлес қоспай тәжірибе жинаған ойыншыларға ғана қатысты қолданылады. Дегенмен, мұндай әрекет көбінесе жағымсыз бағаланады, бірақ әрқашан солай бола бермейді. Мысалы, қуатты арттыру мүмкін болатын MMO-да жоғары деңгейдегі ойыншы қауіпті болғандықтан, төмен деңгейдегі ойыншыға көмектеспей, тәжірибе жинауына рұқсат етуі мүмкін. Төмен деңгейдегі ойыншының көмегі мардымсыз болған жағдайларда (әсіресе қуатты арттыру кезінде, нысаналар мен ойыншы арасындағы үлкен айырмашылыққа байланысты), жоғары деңгейдегі ойыншы төмен деңгейдегі ойыншыны "паразиттік болуға" ынталандыруы мүмкін, себебі төмен деңгейдегі ойыншыны қорғауға кеткен уақытты тәжірибе жинауға жұмсауға болады. Алайда, мұндай келісім көбінесе достар немесе гильдия мүшелері арасында жасалады, ал жоғары деңгейдегі ойыншыдан тәжірибе сұрау әдепсіздік деп есептеледі. Көптеген MMORPG-де "паразиттік ойыншыға" (әсіресе тәжірибе емес, заттарды "паразиттік жинайтын" ойыншыға) "Ниндзя" деген ат берілген (сыйлық пайда болғанда оны ұрлап алуға қажетті шапшаңдыққа сілтеме жасап). Бұл сөз есім ретінде де ("Бірінші ойыншы - олжа ниндзясы!") немесе етістік ретінде де қолданылуы мүмкін ("Бірінші ойыншы барлық олжаны ниндзялайды!"). Алайда, "ниндзя" міндетті түрде "паразиттік болуы" қажет емес, себебі олар кейде мақсатқа үлес қосады. "Ниндзя" көбінесе әділетсіз түрде затты талап етуге қатысты қолданылады, себебі топ алдын ала белгілі бір ойыншыға затты беруге келіскен немесе топ қай ойыншыны қандай тәртіппен алатынын анықтамас бұрын, ойыншы затты алып қойған (әдетте, лотерея арқылы, көптеген MMO-да "/random" немесе "/roll" командасы арқылы жүзеге асырылады). Бұл жауды өлтіру үшін дұрыс сәтте шабуыл жасап, тәжірибе алуға тырысатын "өлтіруді ұрлаудан" өзгеше. "Өлтіруді ұрлау" ойыншыға пайда әкелуі де, әкелмеуі де мүмкін. Кейбір ойындарда тәжірибе соңғы соққыны жасаған немесе көп зиян келтірген ойыншыға беріледі. Осылайша, "өлтіруді ұрлау" кері паразиттік болу ретінде қарастырылуы мүмкін: ол екінші ойыншының күш-жігеріне қарамастан, тәжірибе алуына тосқауыл қояды.
Алдын алу
1980-жылдар мен 1990-жылдардың басындағы BBS дәуірінен бері көптеген жүйелер үлестіру саясатын қолданып келеді, ол жүктелген әрбір бірлік үшін белгілі бір көлемді жүктеуді талап етеді. Бұл қазір де интернет дәуірінде, мысалы, BitTorrent сияқты жүйелерде кездеседі. Wi-Fi желілері қолданушыларды сәйкестендіру және кіруді бақылаудың әртүрлі технологияларын пайдалана алады, осылайша тегін пайдалануды болдырмауға болады. Ең көп таралғандары – клиенттердің MAC-адрестерін авторизациялау тізімдері (қауіпсіздігі нашар болғандықтан қолданылмайды), Сымды эквивалентті құпиялылық (қауіпсіздігі нашар болғандықтан қолданылмайды) және Wi-Fi қорғалған кіру. Веб-сайт серверінде тегін пайдалануға қарсы скрипт іске қосу арқылы желілік трафикті тегін пайдаланудан қорғауға болады. Ол тегін пайдаланатын IP-адрестерді автоматты түрде бұғаттауы немесе оларды бұрыс файлдарға қайта бағыттауы мүмкін.
P2P желілері
BitTorrent файлдарды тарату протоколын және eDonkey желісі немесе Gnutella2 сияқты жалпы P2P желілерін пайдаланушылар арасында «пиявка» – белгілі бір файлдың толық көшірмесін алғаннан кейін деректерді жүктеуді азайтатын немесе толығымен тоқтатып қоятын пайдаланушы. Дегенмен, көптеген BitTorrent трекер сайттарында «leecher» термині толық файлға ие емес, яғни «тұқым себуші» (seeder) емес барлық пайдаланушылар үшін қолданылады. BitTorrent клиенттері көбінесе файлды жүктей бастағаннан кейін дереу жүктеуге кірісетіндіктен, мұндай пайдаланушыларды «тегін пайдаланушылар» (freeloaders) деп атауға болмайды (өйткені олар шұңқырға ешқандай дерек жүктемейді). Сондықтан, мұндай «пиявкалық» әрекет заңды деп есептеледі. BitTorrent клиентінде жүктеу/жіберу қатынасы 1:1 (яғни пайдаланушы жүктегенінің мөлшеріндей жіберген) деңгейіне жету – бұл желідегі этикеттің ең төменгі талабы саналады. Бұл BitTorrent сайттарының терминологиясында «пиявка» жүктеуді аяқтағаннан кейін клиентті іске қосып, файлдың провайдері – «тұқым себушіге» айналады. Олар файл жойылғанға немесе өшірілгенге дейін «тұқым себуші» болып қалады (параметрлерге байланысты, белгілі бір үлестік қатынасқа жеткеннен кейін немесе X сағат «тұқым себуден» өткен соң жүктеу тоқтатылуы мүмкін). «Жаман пиявкалар» деп аталатындар – деректерді жүктеуден жалтарту үшін арнайы өзгертілген клиенттерді пайдаланатындар. Бұл осындай жаман мінез-құлық көрсеткен клиенттерді тоқтатуға бағытталған көптеген технологиялардың дамуына әкелді. Мысалы, BitTorrent-те көптеген жеке трекерлер клиенттердің жүктеген және жіберген деректерінің мөлшерін қадағалайды, ал нақты P2P желілерінде DLP (Dynamic Leecher Protection) (eMule Xtreme Mod, eDonkey желісі) немесе жүктеушілерді марапаттау (Gnutella2) сияқты жүйелер енгізілді. Ескеріңіз, BitTorrent – P2P желісі емес, ол тек P2P файлдарды тарату жүйесі. «Пиявкалық» әрекет көбінесе теңдестірілген ортақ пайдалануға қауіп төндіреді және «тұқым себуге» тікелей қарсы келеді. Бірақ жүктеулердің артуына қарамастан, жүктеулер кепілдендірілген, бірақ жүйедегі аз ғана қатысушылар көптеген қызметтерді қамтамасыз етеді.