Кіріспе
Авторлық құқық немесе француз авторлық құқықтары заңы – Франция заң жүйесінде интеллектуалдық меншік құқығының бір бөлігі ретінде, шығармашының өзінің интеллектуалдық еңбегіне қатысты эксклюзивті құқықтар жиынтығы болып табылады. Ол басқа азаматтық құқық жүйелеріндегі авторлық құқықтар заңдарын және Берн конвенциясы сияқты халықаралық авторлық құқықтарды дамытуға зор ықпал етті. Бұл заңның тамыры 16 ғасырға дейін жетеді, бұл Ұлыбританияда авторлық құқық туралы заңдық түсінік қалыптасқанға дейін болған. Көшіру құқығына емес, "автордың құқығына" негізделген философиясы мен терминологиясы, ортақ құқық жүйелеріндегі авторлық құқық заңдарынан ерекшеленеді. "Авторлық құқық" термині жүйенің ортасында автордың мүддесі екенін, инвестордың емес, көрсетеді. Француз авторлық құқықтарының заңдары "Code de la propriété intellectuelle" кодексінде белгіленген, ол Еуропа авторлық құқықтары заңдарын (Еуропалық Одақ директивасы) ішінара іске асырады. Екі ерекше құқықтар жиынтығы анықталған:
Мүліктік құқықтар (droits patrimoniaux)
Адамгершілік құқықтар (droits moraux)
Proprietary rights (droits patrimoniaux)
Moral rights (droits moraux)
Өмірбаян
"Авторлық құқық" ұғымы, авторлық құқық туралы ағыл-американдық ұғымнан ерекшеленеді, оның бастаулары 16 ғасырда пайда болған және 17 ғасырда кең таралған баспа патенттері мен патшалық артықшылықтар тәжірибесінде жатыр. Бұл артықшылық авторлардың өзінің құқықтарынан гөрі авторлардың туындыларын жариялау құқығына қатысты. Францияда алғашқы артықшылық 1551 жылы Генрих II, өзінің лютняшысы Гийом де Морлейге берді. 1957 жылғы авторлық құқық туралы заңдар 1985 жылғы 3 шілдедегі №85-660 заң актісімен маңызды өзгерістерге ұшырады, ол 1986 жылғы 1 қаңтарда күшіне енді. Басқа өзгерістермен қатар, бұл акті түрлі түйіндес құқықтарды енгізді және музыкалық шығармаларға зияткерлік меншікті қорғау мерзімін автордың өміріне 70 жыл қосып ұзартты. Бұл заңдар кейіннен 1992 жылғы 1 шілдеде қабылданған Зияткерлік меншік кодексіне енгізілді. Сот Queneau-дың ұлы мен Gallimard басылымының осы өлеңге эксклюзивті және моральдық құқыққа ие екенін шешті, осылайша оны интернетте жариялауға және оқырманға Queneau-дың өлең құрастыру интерактивті ойынын ойнау мүмкіндігіне тыйым салды. Сот шешімі цифрлық медианы пайдалануды қамтитын "жеке көшірме" құқығына негізделді.
DADVSI туралы заң
2006 жылдың 7 наурызында Ұлттық жиналыс DADVSI заңын қабылдады, ол 2001 жылғы Еуропалық Одақтың Ақпараттық қоғам туралы директивасын кейбір өзгерістермен іске асырды. DADVSI заңы авторлық құқықпен қорғалған туындыларды пірден пірге таратуды құқық бұзушылық деп санайды. Алайда, ол таспаға жазылған және басқа да медиа материалдарының жеке көшірмелерін таратуға рұқсат береді. Бірақ, директиваны қалай іске асыру мәселесінде көптеген жағынан елеулі пікір қақтығыстары болды.
Қорғалатын шығармалар
Француз авторлық құқығы бойынша шығарманы қорғау шарты – оның «esprit құрамы», яғни ойдың туындысы болуы және формасы түпнұсқа болуы (art. L112 1). Сондықтан, шығарманың құрамында адамның интеллектуалдық үлесі болуы міндетті. Қорғалатын туындылардың тізімі art. L112 2-де келтірілген: бұл тізім (Берн конвенциясынан алынған) шектеулі емес. Компьютерлік бағдарламаларды заңмен қорғау Францияда көптеген талқы-бұрылыстарға ұшырады және белгілі бір дәрежеде әлі де талқыланып жүр. Патенттік қорғауды алғаш рет 1968 жылғы 2 қаңтардағы №68 1 заң – «Өнертапқыштар туралы» заңмен жойылды және 1985 жылғы 3 шілдедегі №85 660 заң – «Авторлық құқықтар және орындаушы-суретшілердің, фонограмма және видеограмма өндірушілердің, сондай-ақ аудиовизуалды коммуникация кәсіпорындарының құқықтары туралы» заңда авторлық құқықтармен анықталды. Құқықтық мәселе 1991 жылғы 14 мамырдағы Еуроодақтың «Компьютерлік бағдарламалар туралы» директивасын француз заңнамасына енгізу арқылы шешілді: компьютерлік бағдарламалар және олармен байланысты дайындық жұмыстары Францияда, Еуроодақтың басқа да юрисдикцияларындағыдай, авторлық құқықтармен қорғалады. Деректер базалары өзіне тән sui generis құқығымен қорғалады. «Автор» термині қорғалатын кез келген туындының түпнұсқалық жасаушысын – суретші, фотограф, режиссер, сәулетші және т.б. белгілеу үшін қолданылады. Авторды анықтау мүмкін болмаған жағдайда, мысалы, анонимді және ұжымдық туындылар үшін авторлық құқықтар бастапқы баспагерге жүктеледі. Ұжымдық туынды – жеке немесе заңды тұлғаның бастамасымен құрылған, оны редакциялап, басып шығарып, оның басшылығымен және атымен жарияланған туынды, онда қатысқан авторлардың жеке үлестері біріктіріліп, олардың әрқайсысына жеке құқықтар беру мүмкін емес. Егер басқаша дәлелденбесе, ұжымдық туынды оның атымен жарияланған жеке немесе заңды тұлғаның меншігі болып табылады. Авторлық құқықтар осындай тұлғаға тиесілі. Эксклюзивті құқықтың қолданылу мерзімі – туынды жарық көрген жылғы күнтізбелік жылдың 1 қаңтарынан бастап 70 жылды құрайды.
Меншік құқықтары
Автордың авторлық құқығы оған туындыны қаржылық пайда табу үшін пайдалануға, сондай-ақ оны тегін пайдалануға рұқсат беруге, немесе осы екеуінің арасындағы кез келген нәрсені істеуге мүмкіндік береді. Автор туындыны көбейтуге (көбейту құқығы) рұқсат беруге немесе тыйым салуға, сондай-ақ оны көпшілік алдында орындауға (өкілдік құқығы) рұқсат беруге құқылы; автор көбейтуді немесе көпшілік алдында орындалуын да тыйымдауы мүмкін. Автор өзінің авторлық құқықтарын үшінші тарапқа беруге құқылы.
Меншік құқықтарының қолданылу мерзімі
Жалпы ереже бойынша автордың өлімінен кейін 70 жыл бойы меншік құқығы сақталады (Art. L123 1), немесе автордың белсенді қызметте қайтыс болғаны жарияланған жағдайда, автордың өлімінен кейін 100 жыл өткен соң (mort pour la France) (Art. L123 10). Автор қайтыс болған жылдың 31 желтоқсанында қайтыс болған деп есептеледі. 2007 жылдың ақпанына дейін меншік құқықтарының мерзімі аяқталғанда Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңдері ескерілмейтін, оларды есептеудің ерекше тәсілдері қолданылатын (Art. L123 8 & L123 9 > француз Википедиясының vertical align=sup мақаласын қараңыз). Бұл ерекшеліктер соғысқа дейін және соғыс кезінде жарық көрген туындыларға қатысты және автордың қайтыс болған күніне қарамастан қосылуы тиіс. Кассациялық сот 2007 жылдың ақпанында бұл мерзімдерді ұзартуды (музыкалық емес туындылар үшін) жойды. Бірақ 1985 жылғы заңға сәйкес, музыкалық туындылар үшін 70 жылдық мерзімге осы ұзартулар әлі де қосылуы керек. Бірлесіп жасалған туындылар үшін соңғы серіктестің қайтыс болған күні 70 жылдық post mortem auctoris мерзімін есептеу үшін негізгі нүкте болып табылады (Art. L123 2). Аудиовизуалды туындылар да осыған ұқсас қарастырылады, бірақ авторлар тізімі заңмен анықталады: сценарий авторы, либретто авторы, композитор, режиссер. Псевдонимді, анонимді немесе ұжымдық туындыларға меншік құқығы жарияланған күннен бастап 70 жыл бойы сақталады (Art. L123 3). Фонографиялық туындыларға меншік құқығы жазба жасалған күннен бастап 50 жыл бойы сақталады. Жарияланғаннан кейін жарық көрген туындылар авторлық құқықпен жарияланған жылдан бастап 25 жыл бойы қорғалады.
Моральдық құқықтар
Француз авторлық құқық заңдарында қорғалатын шығарма автордың жеке тұлғасының бір бөлігі ретінде қарастырылады және белгілі бір моральдық құқықтармен қорғалады. Жалпы, автордың «өзінің есімін, авторлық мәртебесін және шығармасын құрметтеуге» құқығы бар (Art. L121 1). Әдетте, келесі құқықтар танылады:
right of publication (droit de divulgation): the author is the sole judge as to when the work may be first made available to the public (Art. L121 2). right of attribution (droit de paternité): the author has the right to insist that his name and his authorship are clearly stated. right to the respect of the work's integrity (droit au respect de l'intégrité de l'oeuvre): the author can prevent any modification to the work. right of withdrawal (droit de retrait et de repentir): the author can prevent further reproduction, distribution or representation in return for compensation paid to the distributor of the work for the damage done to him (Art. L121 4). right to protection of honour and reputation (droit à s'opposer à toute atteinte préjudiciable à l'honneur et à la réputation). The moral rights of the author may conflict with the property rights of the owner of the work, for example an architect who tries to prevent modifications to a building he designed. Such conflicts are resolved on a case by case basis, and recent jurisprudence has led to a weakening of certain moral rights, notably the right to the respect of the work. The moral rights are inalienable, perpetual and inviolable. They pass to the author's heirs or executor on the author's death, but may not be otherwise transferred or sold by the author or legal successors. Any agreement to waive an author's moral rights is invalid, although the author cannot be forced to protect moral rights to the work, and always has the option to refrain from exercising them.
жариялау құқығы (droit de divulgation): шығарманың алғаш рет қашан көпшілікке ұсынылатыны туралы автор ғана шешім қабылдай алады (Art. L121 2).
авторлық құқық (droit de paternité): автор өзінің аты-жөні мен авторлығын нақты көрсетуді талап етуге құқылы.
шығарманың тұтастығын сақтау құқығы (droit au respect de l'intégrité de l'oeuvre): автор шығармаға кез келген өзгеріс енгізуге жол бермеуге құқылы.
қайтару құқығы (droit de retrait et de repentir): автор шығарманы таратушыға келтірілген зиянды өтеуге қарсы, оның көбейтілуін, таратылуын немесе көрсетілуін тоқтатуға құқылы (Art. L121 4).
қадір-қасиет пен абыройды қорғау құқығы (droit à s'opposer à toute atteinte préjudiciable à l'honneur et à la réputation).
right of publication (droit de divulgation): the author is the sole judge as to when the work may be first made available to the public (Art. L121 2). right of attribution (droit de paternité): the author has the right to insist that his name and his authorship are clearly stated. right to the respect of the work's integrity (droit au respect de l'intégrité de l'oeuvre): the author can prevent any modification to the work. right of withdrawal (droit de retrait et de repentir): the author can prevent further reproduction, distribution or representation in return for compensation paid to the distributor of the work for the damage done to him (Art. L121 4). right to protection of honour and reputation (droit à s'opposer à toute atteinte préjudiciable à l'honneur et à la réputation). The moral rights of the author may conflict with the property rights of the owner of the work, for example an architect who tries to prevent modifications to a building he designed. Such conflicts are resolved on a case by case basis, and recent jurisprudence has led to a weakening of certain moral rights, notably the right to the respect of the work. The moral rights are inalienable, perpetual and inviolable. They pass to the author's heirs or executor on the author's death, but may not be otherwise transferred or sold by the author or legal successors. Any agreement to waive an author's moral rights is invalid, although the author cannot be forced to protect moral rights to the work, and always has the option to refrain from exercising them.
Автордың моральдық құқықтары шығарманың иесінің мүліктік құқықтарымен қақтығысқа түсуі мүмкін, мысалы, сәулетші өзі жобалаған ғимаратқа өзгерістер енгізуге тырысады. Мұндай қақтығыстар әрбір нақты жағдай бойынша қарастырылады, ал соңғы сот практикасы кейбір моральдық құқықтарды, әсіресе шығарманы құрметтеу құқығын әлсіретуге алып келді. Моральдық құқықтар берілмейтін, мәңгілік және бұзылмайтын болып табылады. Олар автордың қайтыс болғаннан кейін оның мұрагерлеріне немесе өкіліне өтеді, бірақ автор немесе заңды мұрагерлер оларды басқа біреуге беруге немесе сатуға құқылы емес. Автордың моральдық құқықтарынан бас тарту туралы кез келген келісім жарамсыз болып табылады, бірақ авторды шығармаға қатысты моральдық құқықтарды қорғауға мәжбүрлеуге болмайды және ол әрқашан оларды пайдаланудан бас тартуға құқылы.
right of publication (droit de divulgation): the author is the sole judge as to when the work may be first made available to the public (Art. L121 2). right of attribution (droit de paternité): the author has the right to insist that his name and his authorship are clearly stated. right to the respect of the work's integrity (droit au respect de l'intégrité de l'oeuvre): the author can prevent any modification to the work. right of withdrawal (droit de retrait et de repentir): the author can prevent further reproduction, distribution or representation in return for compensation paid to the distributor of the work for the damage done to him (Art. L121 4). right to protection of honour and reputation (droit à s'opposer à toute atteinte préjudiciable à l'honneur et à la réputation). The moral rights of the author may conflict with the property rights of the owner of the work, for example an architect who tries to prevent modifications to a building he designed. Such conflicts are resolved on a case by case basis, and recent jurisprudence has led to a weakening of certain moral rights, notably the right to the respect of the work. The moral rights are inalienable, perpetual and inviolable. They pass to the author's heirs or executor on the author's death, but may not be otherwise transferred or sold by the author or legal successors. Any agreement to waive an author's moral rights is invalid, although the author cannot be forced to protect moral rights to the work, and always has the option to refrain from exercising them.
Француз авторлық құқықтарының қоғамдық домені
Еңбек бойынша меншік құқығы мерзімі өткеннен кейін ол жалпыға қолжетімді иелікке (public domain) көшеді. Оны автордың рухани құқықтары сақталған жағдайда ақысыз пайдалануға болады. Атап айтқанда, автордың аты-жөні және еңбектің бастапқы атауы міндетті түрде көрсетілуі керек.
Қылмыстық жазалар
Көптеген жалпы құқық юрисдикцияларындағы жағдайдан өзгеше, Францияда меншік құқығын бұзу қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады: контрафакция (Арт. L335 2-ден L335 4-ке дейін). Мұндай бұзушылық үшін 300 000 еуроға дейін айыппұл салынады (шамамен 2012 жылғы қаңтар айы бойынша 391 850 АҚШ доллары немесе 250 300 британ фунт стерлингі) және үш (3) жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы көзделеді. Егер қылмыс ұйымдасқан топта (band organisée) жасалса, айыппұл 500 000 еуроға дейін, ал бас бостандығынан айыру мерзімі бес (5) жылға дейін ұзартылады. Француз авторлық құқығын бұзу мен шетелдік авторлық құқықты немесе авторлық құқықтарды бұзу арасында ешқандай айырмашылық жоқ, алайда бұзушылық жазалануы үшін француз аумағында жасалуы тиіс. Францияға заңсыз көшірмелерді әкелу және оларды тарату да осы ережелерге сәйкес жазаланады және соған ұқсас жазалар қолданылады.
Халықаралық авторлық құқық пен авторлық құқықпен байланыс
1958 жылғы Конституцияның 55-бабына сәйкес, ратификацияланған халықаралық шарт Францияның ішкі заңдарынан жоғары тұрады. Сондықтан, француздық Интеллектуалдық меншік кодексінің қолданылуын анықтауда Берн конвенциясының заңдар қақтығысы туралы ережелері пайдаланылады.
Авторлық құқық пен авторлық құқық арасындағы айырмашылық
Авторлық құқық немесе авторлардың құқығы, мысалы Франция, Бельгия, Нидерланды, Италия, Румыния немесе Германияда (кейбір ерекшеліктерді қоспағанда), жеке тұлғаларға (автор мен оның мұрагерлеріне) құқықтар береді және заңды тұлғаларға (ұжымдық туындылар мен бағдарламалық қамтамасыз етуді қоспағанда) осы құқықтардан айырады, ал "көрші құқықтар" редакторға немесе өндірушіге құқықтар береді. Авторлық құқықтар мен көрші құқықтар ағылшын немесе АҚШ заңнамасының мағынасында авторлық құқық болып табылады. Авторлық құқық туындының материалдық түрінде бекітілуін қажет етеді, мысалы, сөз немесе хореографиялық туынды, ол зихи туынды (œuvre de l'esprit) болса да, егер ол материалдық тасымалдағышта сақталмаса, қорғалмайды. Мұндай талап авторлық құқықта қарастырылмаған. Осылайша, импровизацияланған тікелей эфирдегі өнер орындалуы авторлық құқықпен қорғалады.
Моральдық құқықтар
Екі жүйенің классикалық айырмашылығы – авторлық құқықта моральдық құқықтарды мойындау, ал авторлық құқықта мұндай құқықтар бастапқыда болған жоқ. Сондықтан, азаматтық құқықта авторға оның жекелігін туындыда көрсететін моральдық құқық беріледі. Іс жүзінде автордың жариялауға құқығы, авторлығын белгілеуге құқығы, оның туындысының тұтастығы мен ниеттерінің сақталуына кепілдік беруге құқығы, сондай-ақ кері қайтару құқығы болады (яғни автор өзінің туындысын айналымнан шығаруды талап етуге құқылы, бұл үшін таратумен айналысатын тұлғалардан өтемақы алады, сондай-ақ аталған туынды қайта таратылған жағдайда олар басымдық құқығына ие болады). Бұл құқық авторға тиесілі, ол бөліне алмайды және автордың қайтысынан кейін мұрагерлікке өтеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, авторлық құқықта мұндай құқықтар болған жоқ, себебі ондаған жылдар бойы ол авторларға тек меншік құқығын беретін экономикалық модель болды. Дегенмен, Берн конвенциясын ратификациялағаннан бері бірнеше ел заңнамаларын үйлестірді. Алайда, Америка Құрама Штаттары осы конвенцияда танылған моральдық құқықтарды қолданудан әлі де бас тартады. Бірақ, Америка Құрама Штаттарында бейнелеу өнері туындылары үшін моральдық құқықтар нақты мойындалған. Расында, 1990 жылғы Бейнелеушілердің құқықтары туралы заң (VARA) моральдық құқықтарды мойындайды, бірақ оны тек бейнелеу өнері туындыларына ғана қолданады.
Аудиовизуалды және кинематографиялық туындылар үшін авторлық құқық пен авторлық құқық арасындағы айырмашылық
Мұралық құқықтарды басқару тұрғысынан, авторлық құқық пен «дройт д’отер» (droit d'auteur) арасындағы айырмашылық осы екі жүйеде де туындыны пайдалануды өндірушінің бақылауында болғандықтан, соншалықты анық емес. «Дройт д’отер» авторын, ал авторлық құқық туындыға байланысты көшіру (пайдалану) құқығына басымдық береді деуге болады.
Авторлығы
Француз заңына сәйкес, аудиовизуалды шығарма бірлесіп жасалған шығарма деп есептеледі, яғни бірнеше автордың еңбегімен туған шығарма. Авторлық құқық тиісті шығарманы жасаған жеке тұлғаларға (бірлескен авторларға) беріледі: сценарий авторы, музыкалық композиция авторы сияқты (L.113.7). Америка Құрама Штаттарында аудиовизуалды шығармалар "тапсырыс бойынша жасалған шығармалар" (жалдау шарты немесе қызмет көрсету шарты бойынша жасалған шығармалар) ретінде қарастырылады. Шығарманың авторы (жеке немесе заңды тұлға) – өндіруші.
Туындыны қорғау мерзімі
Францияда туынды соңғы бірлескен авторы қайтыс болғаннан кейін 70 жылға дейін қорғалады. «Интернационал» әнінің музыкасы Францияда (бірақ АҚШ-та емес) 2014 жылға дейін авторлық құқықтармен сақталды.
Сценарийлер мен режиссерлерге қатысты қолданылатын заң
Француз заңдары авторлық құқықты екі түрге бөледі: рухани құқықтар мен материалдық құқықтар. Авторлар мен өндірушілер арасындағы қатынастар француз заңдарымен реттеледі; мұндай қатынастар автордың материалдық құқықтарын өндірушіге беру туралы шарт арқылы ресімделеді. Америка Құрама Штаттарында еңбек заңнамасы "авторлар" мен өндіріс компаниялары арасындағы қатынастарды реттейді. Сценарийшілер мен режиссерлер осыған байланысты өндірушінің жұмыскерлері болып табылады. Сондықтан, оларды кез келген уақытта жұмыстан босатуға және ауыстыруға болады, ал олардың есімдері титрлерде тек олардың жұмысы MBA (Минималды негізгі келісім) бойынша көзделген "титрлер" беру шарттарына сай келсе ғана көрсетіледі. Американдық заңнама әрқашан авторларға рухани құқықтарды кепілдемейді. Рухани және материалдық құқықтарға қатысты кейбір құқықтар келісім арқылы белгіленеді.
Үйлестіруге қарай
Француз және жалпы құқық жүйелері уақыт өте келе белгілі бір деңгейде жақындасты. АҚШ соттарында авторлық моральдық құқықтарға ұқсас құқықтар көбірек мойындалуда, ал АҚШ-тың он бір штаты заңмен авторлық моральдық құқықтарды нақты мойындайды. Калифорния және Нью-Йорк штаттары автордың туындысының бұзылмауын қамтамасыз етеді, ал 1990 жылдың 27 қазанында қабылданған «Көркем өнершілердің құқықтары туралы» заң суретшілердің авторлық моральдық құқықтарын федералдық заңға енгізеді. Ұлыбританияда авторлық моральдық құқықтар авторлық құқық заңнамасына енгізілген (авторлардың құқықтары, 1988 жылғы Дизайн және патенттер туралы заң). Америка Құрама Штаттарында авторлық моральдық құқық туралы заңның тарихи және салыстырмалы шолуы үшін Thomas F. Cotter (1997) "Прагматизм, экономика және Droit Moral" еңбегін, 76 North Carolina Law Review 1 қараңыз. Қазіргі тенденция авторлық құқық экономикалық қорғауды қамтамасыз етуге, ал авторлық моральдық құқықтарды қамтамасыз етуге бейім.
The current tendency is that the droit d'auteur tends to also guarantee an economic protection while copyright increasingly guarantee moral rights.