Кіріспе
Пакистанның Читрал ауданында сөйленетін индо-арий тілі. Кішігірім ауылдардың кейбірінде Палула тілінде сөйлеу мүлдем тоқтаған (Дрошқа жақын орналасқан Гос ауылында) немесе оның сөйлеушілері көбінесе (Пури және Калкаттактағыдай) кеңінен таралған Ховар тіліне көшіп жатыр. Дегенмен, Биори және Ашрет аңғарларындағы негізгі Палула елді мекендерінде бұл тіл күшті, серпінді және дамиды, себебі сол аймақтарда халық саны артып келеді және ол, санаулы ерекшеліктерден басқа, барлық адамдардың ана тілі болып табылады. Палула /paːluːlǎː/ деп айтылады, онда үш ұзын дауыс бар және соңғы буынның тоны көтеріледі.
In some of the smaller villages, Palula has either ceased to be spoken (in the village Ghos, situated near Drosh) or its speakers are largely shifting (as in Puri and Kalkatak) to the more widely spoken Khowar language. However, in the main Palula settlements in the Biori and Ashret valleys, it is a strong, vibrant and growing language, as the population in those areas increases and it is still with a few exceptions the mother tongue of almost all people. Palula is pronounced as /paːluːlǎː/, with three long vowels and a rising pitch on the final syllable.
Зерттеу және жіктеу
Палула тілін Джордж Моргенстиерне (1926, 1941), Кендалл Декер (1992), Ричард Странд (1997, 2023 [1998, 2000]), Хенрик Лилджегрен (2008, 2009, 2010) және Хенрик Лилжегрен мен Насим Хайдер (2009, 2011) сипаттап жазған. Ол дард тілдері тобына жатқызылады, бірақ бұл тілдік емес, көбінесе географиялық жіктеме.
Түсі
Көптеген дард тілдеріндей, палула тілінде де тон немесе, палула тіліндегідей, питч акценті кездеседі. Сөздерде тек бір ғана буын акцент болуы мүмкін, ол жоғары тонмен байланысты; қалған буындардың әдеттегі немесе төмен тонды болуы мүмкін.
Жазу жүйесі
2004 жылы Палула тілін дамыту қоғамы – Anjuman e Taraqqi e Palula, Палула қауымдастығының мүшелері өз тілінің қолданысын одан әрі жалғастыру, сондай-ақ тілінің, тарихы мен мәдениетін зерттеу және құжаттау жұмыстарын қолға алу мақсатымен құрылды. Тілдің жазбаша түрі енгізілгеннен кейін, қоғам қазір Палула тілінде әдебиет және оқу-әдістемелік материалдарды дайындаумен айналысуда. 2006 жылы «Палула Әліпбиі» (Палула әліпбиі кітабы) және «Палула Шилука» (Палула әңгімелері) кітаптары Anjuman e Taraqqi e Palula және Пешавардағы Шекара тілдер институтының бірлескен күшімен жарық көрді. 2008 жылы Ашрет қаласындағы жергілікті мектеп басқару комитеті ана тіліне негізделген білім беру бағдарламасын іске қосты, нәтижесінде Палула балаларының бірінші тобы өз тілінде оқу мен жазуды үйрене бастады. 2010 жылдан бері Ашретте осы бағдарлама аясында екі мектеп жұмыс істеп келеді, оларда қауымдастықпен бірлесе жасалған, Исламабадтағы Тілдерді дамыту форумының (аймақтық тіл ресурстық орталық) көмегімен әзірленген оқу бағдарламасы қолданылады. Anjuman e Taraqqi e Palula жасаған жазу жүйесі келесідей:
Хаттар
Хат транскрипциясы IPA Ескермелер aa, Бастапқы түрінде дауысты дыбыстың орнын сақтау үшін қолданылады. Орта және соңғы позицияларда "аа" дауыстысын көрсетеді. b p t ṭ (s) Тек қарыз сөздерде қолданылады. ǰ č c̣ ts (h) Тек қарыз сөздерде қолданылады. x d ḍ (z) Тек қарыз сөздерде қолданылады. r ṛ z (ǰ) Тек қарыз сөздерде қолданылады. ẓ s š ṣ (s) Тек қарыз сөздерде қолданылады. (z) Тек қарыз сөздерде қолданылады. (t) Тек қарыз сөздерде қолданылады. (z) Тек қарыз сөздерде қолданылады. Айтылмайды, тек қарыз сөздерде қолданылады. ɣ f Тек қарыз сөздерде қолданылады, бірегей немесе туған тілдегі айтылуы сөйлеушіге байланысты. q Тек қарыз сөздерде қолданылады, бірегей немесе туған тілдегі айтылуы сөйлеушіге байланысты болуы мүмкін. k g l m n ṇ Кейде "n" әрпі ретрофлекстік дауыс алдында пайда болады. ~ Өзінен айтылмайды. Алдыңғы дауысты дыбысты назалдайды. w, oo, uu, o Контекстке қарай дауыссыз немесе дауысты ретінде оқылуы мүмкін. Толық ақпаратты "Дауысты жазу" бөлімінен қараңыз. h h Өзінен айтылмайды. Алдыңғы дауыс дыбысының екпінін көрсетеді. y, ii, i Контекстке қарай дауыссыз немесе дауысты әріп ретінде оқылуы мүмкін. Толық ақпаратты "Дауыстылар" бөлімінен қараңыз. ee, e Дауысты жазу бөлімінде толық ақпарат берілген.
Әуелі дауыстылар
Диакритикалық белгілердің қолданылуы авторға байланысты өзгеруі мүмкін, алайда, егер ұқсас дауыстылары бар басқа сөзден ажырату қажет болса, олар көбінесе қолданылады, ал басқа жағдайларда жіберілуі мүмкін. Дауысты формалары IPA NotesFinalMedialInitial a aa e N/A Ашрет тілінде сөз басындағы және ортасындағы /e/ дыбысы /a/ дыбысымен ауысады. Ашрет тілінде сөз басындағы және ортасындағы /o/ дыбысы /u/ дыбысымен ауысады.