Кіріспе

Турку соборы (, Åbo domkyrka) – Финляндиядағы жалғыз ортағасырлық базилика және Финляндия Евангелистік лютеран шіркеуінің аналық шіркеуі. Бұл – Турку лютерандық архиепископтығының орталық шіркеуі және Финляндия лютеран архиепискобы Тапио Луоманың резиденциясы. Ол сондай-ақ фин сәулет тарихының маңызды ескерткіштерінің бірі болып саналады. Финляндиядағы ең маңызды діни ғимарат саналатын собор, ел тарихындағы көптеген маңызды оқиғаларға куә болды және қаланың ең танымал символдарының біріне айналды. Собор Турку қаласының орталығында, Аура өзенінің жанындағы Ескі Ұлы алаңға жақын орналасқан. Оның әсері жергілікті ауданнан асып, оның қоңырауларының үні түскі уақытта ұлттық радио арқылы таратылады. Бұл Финляндияның жыл сайынғы Рождество тойының маңызды бөлігі болып табылады. Собор алғашқыда 13 ғасырдың соңында ағаштан салынды және 1300 жылы Финляндияның басты соборы ретінде, Турку католик епискобының ордасы ретінде қасиеттіленді. 14-15 ғасырларда, негізінен тас құрылыс материалы ретінде пайдаланылып, кеңейтілді. 1827 жылы Туркуде болған үлкен өрт кезінде собор көп зақымданып, кейін көп бөлігі қайта жаңартылды.

Тарих

13-шы ғасырда Турку қаласы Финляндияның ең маңызды сауда орталығы ретінде қалыптаса бастағанда, Финляндия епархиясының епископтық ордасы бұрынғы орнынан – Короиненнен қаланың ортасына көшірілді. 13-шы ғасырдың соңына қарай, Юниканкаре төбесіндегі бұрынғы ағаштан салынған шіркеудің орнында жаңа тас шіркеу салынды және 1300 жылы ол ләйлалық Мария мен Финляндияның алғашқы епископы Генрихтің кафедральді шіркеуі ретінде қасиеттендірілді. Бастапқыда собор қазіргі ғимараттан кішірек болды. Оның шығыс жағында қазіргі мінбар тұрған жерде болды, ал төбесі қазіргіден әлдеқайда төмен болды. Орта ғасырлар бойы собор кеңейтілді. Собордың ең танымал бас сүйегінің қалдығы осы кезеңге жатады. 14-шы ғасырда жаңа хор салынды, оның сегізбұрышты готикалық бағаналары қазіргі шанцельде сақталған. Орта ғасырлар бойы бас құрбандық үстелі нефедегі шығыс бағаналарына қарама-қарсы орналасқан, бірақ 17-шы ғасырдың ортасында ол апсидадағы қазіргі орнына, бұрын Барлық Әулиелер капелласы болған жерге көшірілді. 15-шы ғасырда нефедің солтүстік және оңтүстік жақтарына әртүрлі әулиелерге арналған құрбандықтары бар қосалқы капеллалар салынды. Олардың бірі – Турку епископы Хемингтің (1290–1366) ортағасырлық кезеңнен сақталған моласы. Ол Туркудің 12-ші епископы болды және 1366 жылы қайтыс болды. Епископ Хеминг 14-шы ғасырда Турку соборын қайта жаңарту жұмыстарын басқарып, соборға үлкен үлес қосты. Ол сондай-ақ швед әулиесі Биргиттаның жақын досы болды. Ол қайтыс болғаннан кейін бастапқыда Турку соборының хорына жерленді. Алайда, 1514 жылы оның қалдықтары Папа Лев X-тің батасын алғандықтан, шіркеудің солтүстік бөлігіндегі нишаға көшірілді, осылайша оның қалдықтары жаңа реликвия мәртебесіне ие болды. Реликвия сақталатын ыдыс – 16-шы ғасырдың басында жасалған, бірақ уақыт өте түсі солған ағаш сандық. Қазір тек алтын, сары, көк және қызыл түстердің іздері қалған, бірақ ол алғаш жасалғанда жарқын және түрлі-түсті болғандығын көру оңай. Ниша мінбардың жанында, қараңғы және жақсы көрінбейтін жерде орналасқан, бірақ нишаның және өткелдің жанындағы орналасуы оған оңай қолжетімділікті қамтамасыз етеді, бұл оның реликвия мәртебесіне байланысты маңызды ерекшелік. Турку соборында тарихи маңызы бар тағы бір тұлға – королева Карин Мунсдоттер (1550–1612) жерленген. Ол Эрик XIV-пен бірге қысқа мерзімге Швеция королевасы болды, бірақ өмірінің көп бөлігін қазіргі Финляндияда өткізді. 1612 жылы қайтыс болғаннан кейін ол собордың оңтүстік жағындағы Тотт капелласының еденінің астына жерленді. Ол алғаш рет Тотт капелласына Тотт отбасымен бірге жерленді. 1860 жылдары оның қалдықтары Мемориалдық комитет тарапынан қабірден шығарылып, Канкас капелласына көшірілді, онда ол қазір қара мрамордан жасалған саркофагта, алтын жастықшада тұрған тәжбен әшекейленген. Капелланың өзі 1827 жылы Туркуде болған Ұлы өрттен кейін 19-шы ғасырда әшекейленген. Орта ғасырдың соңына қарай барлығы 42 қосалқы капелла болды. 15-шы ғасырдың соңында төбе күмбездері де қазіргі 24 метрлік биіктікке көтерілді. Осылайша, Жаңа дәуірдің басында шіркеу шамамен қазіргі пішінін алды. Соборға соңғы үлкен қосымша – бірнеше рет өрт салдарынан қайта салынған мұнара. Ең үлкен зардап 1827 жылы болған Ұлы өртке байланысты, ол қаланың көп бөлігін, мұнараның және нефедің ішкі бөлігін, сондай-ақ ескі мұнара төбесін қиратты. Ұлы өрттен кейін салынған мұнараның қазіргі шпилі теңіз деңгейінен 101 метр биіктікке жетеді және собордың және Турку қаласының символы ретінде алыстан көрінеді. Реформация кезінде соборды Финляндияның лютеран шіркеуі (Швеция) иеленді. Қазіргі ішкі безендірудің көп бөлігі Ұлы өрттен кейін 1830 жылдары жасалған қайта жаңартуға жатады. Исаның бейнесі өзгергенін бейнелейтін алтарьлық картинаны 1836 жылы швед суретшісі Фредерик Вестин салған. Бас алтарьдың артындағы рередос және кесілістегі мінбар да 1830 жылдарға жатады және Финляндияда басқа да көптеген жоғары бағаланған жұмыстарымен танымал неміс сәулетшісі Карл Людвиг Энгельдің жобалауымен жасалған. Шанцельдегі қабырғалар мен төбе Роберт Вильгельм Экманның романтикалық стильде салған фрескаларымен әшекейленген, олар Исаның өмірінен эпизодтарды және Финляндия шіркеуі тарихындағы екі маңызды оқиғаны бейнелейді: епископ Генрихтің Купиттадағы көктемде алғашқы фин христиандарын шомылдыруы және реформатор Майкл Агриколаның король Густав Васаға Жаңа өсиеттің алғашқы фин аудармасын табыстауы. Соборда үш орган орналасқан. Кафедральдық собордың қазіргі негізгі органы 1980 жылы Эспоо қаласынан (Финляндия) келген Veikko Virtanen Oy компаниясымен салынды және 81 тізімнен тұрады, механикалық жүйесі бар.

Ғибадатхананың материалдары

Түрку соборының орналасқан жеріндегі алғашқы шіркеу ағаштан салынған. Алайда, орта ғасырларда қалаларда өртке қарсы шара ретінде ағаштан құрылыс материалдары қолдану ұсынылмаған. Қазіргі шіркеудің бастапқы бөліктері сұр тас пен саз кірпіштен тұрғызылған, бірақ сол кезде Финляндияда кірпіш өндірісі шектеулі болғандықтан, кірпіш көбінесе тек шіркеулер салу үшін пайдаланылған. Кірпішті алысқа тасымалдау сирек кездесетін жайт болғандықтан, кірпіш өндіріс орындары әдетте құрылыс алаңының жанында салынған деп саналады. Собор маңындағы жергілікті доминикан орденіне тиесілі саз кені туралы жазбалар табылды. Қазір сақталған ортағасырлық шіркеулердің көпшілігі тас пен ағаштан жасалғанын, ал кірпіштің қолданылуы ерекше жағдайларды қамтығанын атап өткен жөн. 14 ғасырда Финляндияда тас өңдеу технологиясы жетілмегендіктен, ол кейбір шіркеулер мен жертөлелерде қолданылса да, күрделі жұмыстар үшін тиімді болмаған.