Кіріспе
Амфисса (Άμφισσα, классикалық дереккөздерде Амфисса деп те аталады) – Грекияның Фокис аймағындағы қала, Дельфи муниципалитетінің құрамына кіреді, оның орталығы және муниципалдық бірлігі болып табылады. Муниципалдық бірліктің ауданы 315,174 км². Ол Крисса жазығының зәйтүн тоғайының солтүстік жиегінде, батысында Гиона, шығысында Парнас таулары арасында, Афина мен Дельфидің солтүстік-батысында, Наупакттан солтүстік-шығыста және Ламияның оңтүстігінде орналасқан. Амфиссаның тарихы шамамен 3000 жылға жетеді және ежелгі дәуірге дейін барып салады, дәстүрлі түрде Фокистің ең ірі және астанасы болып келген. Бұл ежелгі грек тайпасы Озолий локрийлерінің ең маңызды қаласы және Орталық Грекиядағы ең қуатты қалалардың бірі болды. Орта ғасырларда Амфисса Салона деп белгілі болды. Бірнеше шетелдік жаулаулар мен қиратулардан кейін құлдырап, аймақтағы маңызды қала ретінде қайта жанданып, Грек тәуелсіздік соғысында маңызды рөл атқарды.
Атаудың шығу тегі
Амфисса атауы ежелгі грек тіліндегі αμφιέννυμι (amfiennymi) етістігінен шыққан деп саналады, ол "қоршау" деген мағынаны білдіреді, себебі қала Гиона және Парнас тауларымен қоршалған. Грек мифологиясы бойынша, Аполлон құдайының сүйіктісі және Эолдың ұлы Макардың қызы Амфисса қалаға есімін берген. 13 ғасырда Грекияны франктар басып алған кезде Амфисса Салоника патшасы Монферраттың Бонифацийы тарапынан басылып алынып, Ла Соле деп аталды; содан бері қала грек тілінде Салона деп белгілі болды. 1833 жылы тәуелсіз грек мемлекеті құрылғаннан кейін қалаға ежелгі Амфисса атауы қайтадан берілді.
Ежелгі заман
Амфисса ежелгі заманнан бері қоныстанған және ежелгі грек тайпасы локристер мекендеген аймақ – Озолиан Локрисінің бас қаласы болды; Локристің ең ірі және ең әйгілі қаласы, әдемі салынған және Дельфиден жүз жиырма стадий қашықтықта орналасқан. Паузаний өзінің «Грекия сипаттамасы» еңбегінде Амфисса мен Андрамонның қабірлері мен қала акрополісіндегі Афина храмы туралы, сондай-ақ Троядан Тоас әкелген қоладан жасалған тұрған мүсін туралы айтады. Амфиссиялықтар «анакттар» құрметіне құпия ритуалдар өткізген, олар Диоскурлар, Куреттер немесе Каберийлер болуы мүмкін (10.38). Амфиссада Андрамонның әйелі Горге қабірі мен Асклепий храмы да болған. Жақындағы қазба жұмыстары Амфиссада микендік қабірдің табылуын көрсетті, алдын ала зерттеулер қабірдің б.з.д. 13-11 ғасырлар аралығында екі ғасырдан астам уақыт бойы қолданыста болғанын көрсетті. Бірнеше қазба жұмыстарының нәтижелері қаланың Корфинт және Солтүстік-батыс Пелопоннес қалаларымен сауда байланыстарын дамытқанын көрсетті. Амфисса б.з.д. VII ғасырда полис ретінде ұйымдастырылды және үш ғасыр бойы өнер мен саудада гүлденді. Қаланың ежелгі акрополінің қабырғаларының бөліктері б.з.д. 7 және 6 ғасырлар аралығында салынған. 653 жылы Амфиссадан адамдар Оңтүстік Италияға көшіп, Эпизефирий Локри қаласын құрды. Амфиссаның күнтізбесі басқа Озолиан қалаларынан ерекшеленді, ал айлардың төрт атауы белгілі: Аргестион, Панигирион, Амон және Покиос. Оның монеталарының бір жағында Аполлонның басы, ал екінші жағында «АМФΙΣΣΕΩΝ» (Амфиссиялықтар) деген жазу, найзаның ұшы және Калидондық қабанның жақ сүйегі, сондай-ақ жұлдыз немесе жүзім бейнеленген. Термопил шайқасында гректердің парсылардан жеңілгенінен кейін парсы әскерлері Фокиске, Озолиан Локриске, Дориске және Беотияға шабуыл жасады. Сол кезде Амфисса өзінің мықты акрополіне байланысты қауіпсіздік іздеген фокиялықтарды қабылдады. Пелопоннес соғысы кезінде Амфисса Спарта жағында соғысып, Озолиан Локрисінің басқа қалаларын осылай әрекет етуге итермеледі. Қаланың басқару формасы олигархиялық болды, Спартаныкіне ұқсас, бірақ Афинада Перикл дәуірінде демократия орнатуға бірнеше сәтсіз әрекеттер жасалды. Амфиссаның он архоны Дельфиде табылған жазулар арқылы белгілі: Менандрдың Теагені, Вориад, Хариксен, Дамонның Аристодамы, Дорофей, Еварх, Архедам, Эпиниктың Аристодамы, Хариксен және Аристорх. Б.з.д. 426 жылы Спартан генералы Еврилох, Наупактусқа бара жатқанда, Дельфиге келді және Амфиссаға хабаршы жіберді, оларды Афинадан ажыратып, амфиссиялықтарға өздерінің жерлері арқылы өтуге рұхсат беру үшін. Соңғылары оған тұтқындарды бірінші болып берді және басқа локрийлік қалаларды да солай етуге көндірді, өйткені олар көршілес фокиялықтардың жаушылығынан қорқып қалды. Пелопоннес соғысынан кейін амфиссиялықтар Фиваның одақтастары болды. Б.з.д. 395 жылы тебандықтар амфиссиялықтарды Локрис және Фокис арасындағы даулы аумақтардан салық жинауға ынталандырды. Бұған жауап ретінде фокиялықтар Локриске басып кіріп, Локрис аумағын және оның бас қаласы Амфиссаны тонады. Нәтижесінде амфиссиялықтар мен локриялықтардың қалған бөлігі, фивалықтармен бірге Фокиске шабуыл жасады, ал фокиялықтар өз кезегінде өздерінің одақтасы Спартаға жүгінді. Бұл қақтығыстар Афина, Аргос, Коринф және Фива жағында Амфиссиялықтармен коринф соғысына әкелді. Үшінші қасиетті соғыста, б.з.д. 356-346 жылдары, Фиваның одақтастары болған амфиссиялықтар Дельфиге тиесілі Крисса жазығының бір бөлігін игерді және Кирада қыш құмыра жасау шеберханасын құрды. 339 жылы афинялықтар Дельфидегі Аполлон храмына тебандықтарды қорлайтын жазулар салынған алтын қалқандарды ұсынды, олар Амфиссаның өкілін бұл ұсынысқа қарсылық көрсетуге итермеледі. Содан кейін Афинаның өкілі Эсхин амфиссиялықтарға қарсы шығып, олардың заңсыз әрекеттерін Дельфи оракулының қасиетті жерлерінде Амфиктион лигасының алдында жариялады, ол Македонияның Филипп ІІ-ін араласуға шақырды. 338 жылы Филипп Амфиссаға шабуыл жасап, оны қиратты, халықтың көп бөлігін қуып жіберіп, аймақты Дельфиге берді, бұл Төртінші қасиетті соғыс деп аталды. Сол жылы Демосфеннің бастамасымен афинялықтар мен тебандықтардың конфедерациясы македониялықтарға қарсы ұйымдастырылды, оған амфиссиялықтар мен Озолияның қалған локрийлері қосылды. Амфиссиялықтар өз қалаларын қайта тұрғызуға және оған бұрынғы күшін қайтаруға қол жеткізді, бірақ 322 жылы оны Этолиялық Александр қоршап алды. 279 жылы б.з.д. төрт жүз амфиссиялық гоплиттер грек күштеріне қосылып, Дельфиді галлдарға қарсы қорғады. Кейін амфиссиялықтар мен этолиялықтар бұрынғы...
Findings of several excavations revealed that the town had developed its commerce with Corinth and towns of the northwestern Peloponnese at the end of the 8th century BC. Amfissa was organised as polis in the 7th century BC and flourished in arts and trade, which lasted for three centuries. Parts of the walls of the ancient acropolis of the town date back between the 7th and the 6th century BC. In 653 BC, people from Amfissa migrated to Southern Italy and founded the town of Epizephyrian Locri. Amfissa's calendar differed from that of the other Ozolian towns, while four of the months' names known are Argestyon, Panigyrion, Amon and Pokios. Its coins had the head of Apollo on the one side, and the inscription "ΑΜΦΙΣΣΕΩΝ" (Amfissians'), a spear head and a jaw bone of Calydonian boar, and either a star or grapes on the other. Following the Greek defeat by the Persians in the battle of Thermopylae, Persian troops invaded Phocis, Ozolian Locris, Doris and Boeotia. It is then that Amfissa, due to its strong acropolis, received Phocians seeking for safety. During the Peloponnesian War, Amfissa fought on Sparta's side, drifting the other towns of Ozolian Locris in this way. The town's form of government was oligarchic, similar to that of Sparta, but, during the Pericles' era in Athens, some unsuccessful attempts to establish democracy took place. Ten of the archontes of Amfissa have been known through inscriptions found at Delphi: Theagenes of Menandros, Voriadas, Charixenus, Aristodamus of Damon, Dorotheus, Euarchus, Archedamus, Aristodamus of Epinicus, Charixenus and Aristarchus. In 426 BC, Spartan general Eurylochus, on his way to Naupactus, arrived to Delphi and sent a herald to Amfissa, in order to detach them from Athens and make the Amfissians leave him pass through their lands. The latter were the first to give him hostages and also persuaded the other Locrian cities to do the same, as they were alarmed at the hostility of the neighbouring Phocians. After the Peloponnesian War the Amfissians were allies to Thebes. In 395 BC, the Thebans encouraged the Amfissians to collect taxes from territories claimed by both Locris and Phocis; in response, the Phocians invaded Locris, and ransacked Locrian territory and its metropolis, Amfissa. As a result, the Amfissians and the rest of Locrians, along with the Thebans, attacked Phocis, and the Phocians, in turn, appealed to their ally, Sparta. These conflicts led to the Corinthian War, with the Amfissians on the side of Athens, Argos, Corinth and Thebes. During the Third Sacred War, 356 – 346 BC, the Amfissians, who were allies of the Thebans, cultivated part of the Crissaean plain, which belonged to Delphi, and founded potteries in Kirra. In 339 BC, the Athenians offered golden shields to the Temple of Apollo in Delphi with inscriptions insulting to the Thebans, who provoked the deputy of Amfissa to oppose to this offer. Then Aeschines, the Athenian deputy, contradicted the Amfissians, introducing their illegal actions in the sacred lands of the Oracle of Delphi before the Amphictyonic League, which called Philip II of Macedon to intercede. In 338 BC, Philip attacked and destroyed Amfissa, expelling large parts of its population and giving the area to Delphi, which is known as the Fourth Sacred War. Later in the same year, under the motivation of Demosthenes, a confederation of the Athenians and the Thebans was organized against the Macedonians, which the Amfissians and the rest of the Ozolian Locrians joined. The Amfissians managed to rebuild their town and give to it its former power, but in 322 BC it was sieged by Alexander of Aetolia. In 279 BC, four hundred Amfissian hoplites joined the Greek forces which defended Delphi against the Gauls. Later, the Amfissians and the Aetolians tightened their old affiliation, and in 250 BC, Amfissa joined the Aetolian League as friend and relative of the Aetolians. In 245 BC, Aratus, the strategos of the Achaean League, attacked and damaged Amfissa, but the two leagues allied with the Roman general Titus Quinctius Flamininus against Philip V of Macedon, and after their win over the Macedonian king, Titus proclaimed Amfissa, among other cities, as an independent and tax exempt polis, capital of Ozolian Locris, with its own Boule, Ecclesia and coins. But when the Aetolians realised that Rome was to rule the Greek cities and asked Antiochus III the Great of Syria for help, the Roman general Manius Acilius Glabrio seized Lamia and advanced to Amfissa, where he conquered the Crissaean plain and besieged the town in 190 BC. The Amfissians, being confident for the power of their acropolis and their walls, defended the city, but the fall of Amfissa to the superior forces of the Romans was likely to happen. Then, Manius Acilius was replaced by Lucius Cornelius Scipio Asiaticus, and the people of Amfissa ran into the acropolis. Athenian deputies intervened and prevented Amfissa from the siege, achieving a truce between the two sides. In the period between 174 and 160 BC, Amfissa had been damaged several times during the hostilities which took place between the pro Roman Aetolians and the nationalists of the town. When Octavian founded the town of Nicopolis, in memory of his victory over Antony and Cleopatra in the battle of Actium, he drove Aetolians to populate it but the parts of them moved to Amfissa. That is why Pausanias says that the Amfissians were ashamed of calling themselves Ozolians, thus they claimed Aetolian descent, a fact that was a misconception of Pausanias, because some people of Amfissa in his times were indeed descendants of Aetolian refugees. In that period, Plutarch mentions, in the work Parallel Lives, a physician from Amfissa named Philotas (Marcus Antonius 28). During the 2nd century, Amfissa was a prosperous town which expanded outside its walls, having a population of 70,000 people in 180 AD.
Орта ғасырлар
Ерте орта ғасырларда Амфиссаны Грекияға басып кірген бірнеше шетелдік халықтар, мысалы Аларик I басшылығымен вестготтар мен гунндар қиратты. 451 жылы қалада епископтық орын болған болуы мүмкін, ал 530 жылы Юстиниан I Крисса жазығындағы қалаларды нығайтып, Амфисса бекінісін күшейтті. Иерокл өзінің "Синэкдем" еңбегінде Амфиссаны Византия империясының Грекия епархиясының қалаларының бірі ретінде көрсетеді, ол Афинаның вице-консулының билігінде болды. 9 ғасырдың ортасынан бастап жаңа басқыншылар – болгарлар Фокис аймағына шабуыл жасап, Амфиссаны бірнеше рет қоршады, бірақ ең зияндысы 996 жылы болды, онда Болгарияның Самуилі қаланы қиратып, халқын қырды. 1059 жылы печенегтер Амфиссаны тағы да қоршап алды және амфиссиялықтарды қырғыннан сақталу үшін аймақтағы үңгірлерге тығылуға мәжбүр етті. 1147 жылы норманндар Крисса жазығына келді, бірақ Амфиссаны зардап еткізбеді, мүмкін қаланың құлдырауына байланысты. 1205 жылы Төртінші крест жорығынан және Латын империясының құрылуынан кейін Салоника королі Монферраттың Бонифацийі Орталық Грекия аймағын бағындырды. Амфисса Томас I д'Аутременкурт билігіндегі иелік орталығына айналды. Сол кездегі жаңа губернаторлар Амфиссаның ежелгі акрополі орналасқан жерде Салонаның мықты қамалын салды, ал қаланың ежелгі аты жаңа Salona атына, француз тілінде La Sole және итальян тілінде La Sola деп өзгертілді. 1311 жылы каталондықтар Орталық Грекияны басып алып, сексен жылдан астам билік етті.
Осман дәуірі мен Грекияның Тәуелсіздік соғысы
Салона аймағы 1394 жылы Осман әскері тарапынан басып алынды. 1580 жылы қатты жер сілкінісі Фокис аймағындағы, Салонаны қоса алғанда, бірнеше қалаларды қиратты. 1687 жылдан 1697 жылға дейін Венеция билігінде болғаннан кейін Салона қайтадан Осман империясының құрамына кірді; сол кезде шамамен 6000 тұрғыны бар бұл қалаға бірнеше шетелдік саяхатшылар келді. Салона бұрынғы шарапатын жоғалтып, ежелгі Амфиссаның даңқты өткенін еске түсіретін ештеңе қалмады, сондықтан кейбір келушілер оны ежелгі Дельфи немесе Кирра қаласы деп жаңылыстырды. 18 ғасырда Салона стратегиялық орналасуы мен Гиона және Парнасс тауларындағы клепттерге (ақсақалдарға) жақындығының арқасында Орталық Грекияда Осман түркілеріне қарсы соғысқа дайындық орталығына айналды. Грек тәуелсіздік соғысында Салона Паноургия, Яннис Диовуниотис, Иоаннис Гурас және оның епископы Исаия басшылығымен Орталық Грекияның Осман билігіне қарсы көтеріліс бастаған алғашқы қаласы болды, олар Афанасиос Диакос, Яннис Макрияннис және Фокистен шыққан басқа да жетекшілермен бірлесіп жұмыс істеді. 1821 жылдың 27 наурызында Паноургия қалаға шабуыл жасады, ал 10 сәуірде гректер грек қолына түскен алғашқы бекініс – Салона қамалсын басып алды және ондағы Осман гарнизонының алты жүз адамын жойды. 1821 жылдың 15-20 қарашасында Салонада жергілікті беделді тұлғалар мен әскери басшылар қатысқан кеңес өтті. Теодорос Негристің басшылығымен олар аймақ үшін "Шығыс материктік Грекияның құқықтық тәртібі" (Νομική Διάταξις της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος) атты протоконституцияны қабылдады және Шығыс материктік Грекияның Ареопагы деп аталатын басқару кеңесін құрды, ол Шығыс Грекия, Фессалия және Македониядан 71 беделді тұлғадан тұрды. Салона Шығыс материктік Грекияның астанасы болды және бұл режим 1825 жылы Османдықтардың Шығыс Грекияны қайта басып алуына дейін сақталды.
Мәдениет және қызықты жерлер
Қаланың мәдениетінің көп бөлігі оған жеке тұлғалар қалдырған мұралардың нәтижесі болып табылады; осы игіліктерді жасағандардың арасында Маркидис, Джагцис және Сталлос болды. Ерекше орындарына Салона қамалы, сондай-ақ Ория қамалы жатады, оның орнында ежелгі акрополь тұрған, Амфисса археологиялық мұражайы, Спирос Папалукастың суреттерімен безендірілген Хабарландыру соборы, бірнеше шағын мұражайлар және дәстүрлі қоңыраулар жасалатын Чармайна ауданы кіреді. 1957 жылы құрылған Амфисса қалалық кітапханасы көптеген кітаптармен қатар Фокис аймағының дәстүрлі суреттерінен тұратын жинаққа ие. Тағы да бірнеше ескі орындар бар: 11-ғасырда салынған Византиялық Құтқарушы шіркеуі, собордың жанындағы 3-ғасырға жататын палеохристиандық крещение алабы, қаланың шығыс жағында орналасқан микендік кесенесі – Лыкотрипа және Амфисса халықтық мұражайы. Сонымен қатар, Ламия ТИИ-ге қарасты ТИИ (Технологиялық білім беру институты), ИЕК және лицей де бар. Тауларда жаяу серуендеуге және кемпинг жасауға көптеген мүмкіндіктер бар. Амфиссада бірнеше алаңдар, одеон, хор, қалалық филармония бар, сонымен қатар жыл сайын өткізілетін карнавалмен де әйгілі.
Климат
Амфиссада ыстық, жазғы Жерорта теңізі климаты басылады.