Кіріспе

Кунгстрädgården (швед тілінде "Патша бағы") – Швецияның Стокгольм қаласының орталығында орналасқан саябақ. Халық арасында оны Кунгсан деп атайды. Саябақтың орталық орналасқандығы және ашық ауадағы кафелері оны Стокгольмдегі ең танымал демалыс орындарының біріне айналдырады. Жазда ашық аспан астында концерттер мен шаралар өтеді, ал қыста мұз айдыны жұмыс істейді. Мұнда сонымен қатар бірнеше кафе, өнер галереялары мен мейрамханалар бар; мысалы, Galleri Doktor Glas, аты Хьяльмар Сёдербергтің 1905 жылы жарық көрген "Доктор Глас" романынан алынған. Саябақ төрт бөлек аймаққа бөлінген (оңтүстіктен солтүстікке қарай): (1) Карл XII алаңы; (2) Молин фонтаны; (3) Карл XIII алаңы және (4) "Володарски фонтаны" (ресми атауы жоқ). Саябақты басқару және іс-шараларды ұйымдастыру Стокгольм сауда палатасының құзыретінде.

Тарих

Патшалық асхана бақшасы орта ғасырларға дейін тамыр тартқанымен, ол алғаш рет 1430 жылы тарихи құжаттарда konungens kålgård ("патшаның капуста бағы") деп тіркелген. (Сондай-ақ, Традьгардскатан қараңыз.) 1454 жылы жасалған сатып алу арқылы аймақтағы патшалық мүлік едәуір кеңейтілді және келесі ғасырда одан әрі дамыды. Бұл тұрмыстық бақша біртіндеп барокко стиліндегі патшалық демалыс бағына айналып, 17 және 18 ғасырларда "Патша бағы" деп аталды. Бақ, ортасында фонтан орналасқан симметриялық композиция болды және Макалосс сарайы ("Теңдессіз") жағалаудан бөліп тұрды. Дегенмен, 19 ғасырдың басында қабырғаларды бұзу жұмыстары басталды. 1821 жылы Карл XIII ескерткішінің ашылуына орай, оның ізбасары Карл XIV Джон бақтың көп бөлігін шағылмен төселген ашық алаңға айналдырып, оны "Карл XIII алаңы" деп атауға бұйрық берді. 1825 жылы Макалосс өртеніп кеткеннен кейін, саябақ оңтүстікке қарай жағалауға дейін кеңейтілді. Аймақ буржуазиялық қоғамдық өмір мен әскери жаттығулар үшін танымал болғанымен, Карл XIV-нің бастамасы бағаланбады. 1860 жылдары алаң ағаштармен көмкерілген аллеялармен жабдықталды, олар қазіргі саябақтың ерекшелігін құрады және бұрынғы атауын сақтап қалды. Сонымен қатар, саябақтың көрнекті нысаны – биік әрі әсем Молин фонтаны қоладан құйылып, саябақта орналастырылды. 1980 жылдары саябақта тәртіпсіздікке ұшыраған жастар, проституция және есірткі саудасы кең таралды. 1990 жылдары Карл XII ескерткішінің жанында өткен ұлтшылдардың демонстрациялары саябақтың беделін өзгертті. Саябақ 1990 жылдардың соңында қазіргі түріне келтіріліп қайта жаңартылды.

Екі Шарлдың да квадраттары

Парктің оңтүстік үштен бірі, Карл XII алаңы ("Karl XII:s torg") деп аталады, оның ортасында – корольдің қайтыс болған күнінің 150 жылдығына арналған 1868 жылғы 30 қарашада ашылған Йохан Петер Молиннің Карл XII мүсіні тұр. Бұрын Карл XIII есімін алып, парктің бір бөлігі болған алаң кейіннен Карл XII есімімен аталып, алаңнан гөрі парктің бөлігіне айналды. Парк 1809 жылдан 1818 жылға дейін Швеция королі болған Карл XIII-нің мүсініне орталықтанған. Густав Гёте (1779–1838) жасаған неоклассикалық композиция 1821 жылы ашылды, ал оған Бенгт Эрланд Фогельберг (1786–1854) мүсіндеген төрт арыстан қосылды. 1824 жылы қосылған олардың әрқайсысы король бастаған швед-норвегиялық одаққа сілтеме жасай отырып, Норвегия мен Швецияның гербін ұстаған допты ұстап тұр. Корольдің оң қолының астындағы теңіз якорі 1788–1790 жылдардағы орыс-швед соғысындағы оның теңіз жеңістерін еске салады. Стокгольм тұрғындары Карл XIII-ке наразы болғандықтан мүсінді "бақшасыз бағбан, құрметсіз король" деп атады. Карл XII мүсіні төрт қазанның арт жағымен қоршалғандықтан (швед тілінде "kruka" – қазан), ал Карл XIII мүсіні төрт арыстанмен шектесетін болғандықтан, халық әзілде екеуін де "қазан арасындағы арыстан және арыстан арасындағы қазан" деп атады. Карл XII мүсіні орналасқан жерде бұрын патшалық констебль және Лекко графы Якоб Де ла Гардиге тиесілі болған және 1642 жылы салынған Макалосс ("Теңдесі жоқ") сарайы тұрған. Сарай король Карл XI тұсында Корольге өткізіліп, 1690 жылы қару-жарақ қоймасына айналдырылды. Густав III 1792 жылы қайтыс болғаннан кейін сарай опера театрына айналдырылды. Опера театры 1825 жылы өртеніп кетті, ал оның қалдықтары бүгінде жақын жердегі метро станциясында қойылған. 1866 жылғы көрмеден бастап алаңның батыс бөлігі Лагерлунден ("Лавр тоғайы") деп аталды және қайта салынған опера үйінің эксклюзивті асханаларымен танымал болды. 1970 жылдардың басында бұл орын Стокгольмнің орталық бөліктерін бұзуға қарсы наразылықтар өткен "Слагетт ом алмарна" ("Алмарна шайқасы") шайқасының ортасы болды. 1990 жылдары алаң оңшыл экстремистер мен неонацистердің жиналатын орынына айналды, олар әдетте жыл сайын 30 қарашада шерулер өткізеді. Кейде бұл солшыл наразылық білдірушілермен қақтығыстарға әкеліп соқтырып, Кунгстрадгарденде нақты шайқастар болды. Бүгінде ол көбінесе кофе, сэндвичтер және басқа да сергітетін сусындар ұсынатын "Техусет" ("Шай үйі") деп танымал. Су бұрқағында мифологиялық кейіпкерлер – мұхит құдайы Эгир және оның әйелі Ран, олардың тоғыз қызы бар, барлығы өзен рухы Никстің арфасын ойнағанын тыңдап отыр. Бұл Стокгольмнің Меларен көлімен (жоғарғы бөлік) және Балтық теңізімен (төменгі бөлік) арасындағы орналасқандығын символдайды. Жолшыбайларға әлі де таза су ұсынып тұрған алты аққу, кейінірек қосылған, суретшінің мүсінді тек сән-салтанат деп қабылдауынан қорқып, оны жұмсартуға тырысты. Фонтанды ашуға арналған шара ретінде саябаққа жылымық ағаштары отырғызылды. Бұл жылымық ағаштарының гибриді Пекин жылымығы (Salix babylonica), ағылшын тілінде Thurlow Weeping Willow (Salix × elegantissima) деп аталады, бірақ швед тілінде суретшінің еңбегін құрметтеу үшін fontänpil ("фонтан жылымығы") деп аталады. 1999–2006 жылдар аралығында Стокгольмдегі көрнекті ғимараттар мен орталарды талшықты оптикамен безендіруге таңдалған он үш нысанның бірі ретінде фонтан скульптуралар мен су тасқынын ерекшелендіретін жарық көздерімен жабдықталды, сондай-ақ жоғарғы бөліктегі латеральды сәуле шығаратын кабельмен толықтырылды.

Володарский фонтаны

1998 жылдың тамызында барлығы 63 сакура ағашы ("жапондық вишня") отырғызылды. Көктемнің әр келесінде олардың гүл ашуы – паркте сұлулық пен хош иістің керемет көрінісі. Сонымен қатар, қала архитектор Александр Володарски суретші Сиверт Линдбломға жаңа тікбұрышты фонтан бойында орналасқан үлкен қола тостағандарды (урналарды) жобалауды тапсырды. Линдблом парктің шығысындағы шағын алаңша Blasieholmstorg-ты византиялық аттармен де безендірді. Володарскидің паркті жаңартуы оның дизайнының "барокколық" ауқымы мен геометриясына қатысты наразылық тудырды. Басқалары парктің кәсіпкерге "тапсырылуына" қарсы болды. Мысалы, қаланың бақша-дәнді дақылдар бөлімінің басшысы парктен көп нәрсе қалмағанына ренжіді, тіпті саябақ Мерседес Бенц науқанына сәйкес гольф алаңына айналдырылған.