Мұлла Мұхаммед Әли Занжани: Баби қозғалысының алғашқы көшбасшысы

Кіріспе

Мулла Мухаммад ʿАли әл Занжани (ملا محمد علي الزنجاني), 1812 – 1851 жылдары өмір сүрген, «Хұжат» лақабымен белгілі болған, 19 ғасырдағы Парсыдағы бабилер қозғалысының ерте көшбасшыларының бірі. Бахаилер оны өздерінің діни тарихының бір бөлігі деп есептейді және оның өмірі «Құдай өтіп барады» және «Таң қағып шығады» атты екі маңызды Бахаи тарихи кітабында кеңінен сипатталған.

Өмірбаян

Мулла Мұхаммед Әли Занжани – XIX ғасырдың басында Занжаннан шыққан құрметті мулла, Ахунд Мулла Абдур Рахимнің ұлы. Бала кезінде Мұхаммед Әли үміттендірді, сондықтан әкесі оны Ирактағы шиит қасиетті орындары – Наджаф пен Кербалаға жіберді, онда ол көрнекті Шарифул-Улама Мазандараниден білім алды. Мұғалімінің қазасымен және 1831 жылғы эпидемия кезінде семинариялардың жабылуымен ол Иранға оралып, Хамаданға қоныстанды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Занжаннан делегация келіп, оның орнын басуын сұрады. Ол Занжанға оралып, әкесінің мешітінде сабақ берді. Занжанға оралғаннан кейін Мулла Мұхаммед Әлиге «Хұжатул Ислам» (араб. «Исламның дәлелі») деген лақап берілді, ол сол кездегі көрнекті 'уламалар' үшін кең таралған атау болатын, және ол Хужат Занжани деп танылды. Ол шешен және құмарлықпен сөйлейтін адам болғандықтан, көп ұзамай көптеген ізбасар жинады, бұл қаланың басқа 'уламаларымен бәсекелестік тудырды. Алайда, негізгі дау оның діни көзқарастарымен байланысты болды, өйткені ол әкесі сияқты Ахбари бағытында болды. Ахбарилер имамдардың хадистеріне көбірек сүйенсе, усулилер рационализм мен ижтихадқа (дін қызметкерлерінің үкімдеріне негізделген ислами үкімдер) сүйенді. Хужат муджтахидтердің (ижтихад негізінде үкім шығара алатын усули дінбасылары) билігін мойындамады, әріптес 'уламаларын сынады, олардың үкімдеріне қарама-қарсы заңдық шешімдер шығарды және ізбасарларына қосымша міндеттер жүктеді. Оның үкімдерінің әртүрлілігінің бір мысалы – ритуалдық тазалық туралы түсінік. Ол жаңбыр жауған кезде христиандар мен яһудилермен байланысқа түскенде тазалығының бұзылмайтынын айтты, ал усулилер мұсылман емес адамдардың табиғатынан нәпақалы екенін және байланыс арқылы сенушілерді ластай алатынын сенді. Сондай-ақ, ол «кедейлерге ерекше қамқорлық көрсеткені» және сол кездегі шіркеу иерархиясының әділетсіз жүйесіне қарсы сөйлегені де айтылады. Ол сондай-ақ имамдар мен пайғамбарлардың керемет емес, жай ғана денелері бар екенін айтты. Елші Бабтың хатын әкеліп келді. Хужат, жамағат намазынан кейін мешітте дәріс беруге дайындалып жатқанда, хатты оқып шығып, қатты алаңдады, діни билігінің белгісі болған күләһін шешіп, қарапайым адамдардың белгісі – қой терісінен жасалған тоқыма бас киім киді.

Mullá Muḥammad ʻAliy i Zanjání was the son of Ákhúnd Mullá ʻAbdu'r Raḥím, a respected early nineteenth century mulla from Zanjan. As a boy, Muḥammad ʻAlí showed promise, such that his father sent him to the shiite shrine cities of Najaf and Karbala in Iraq, where he studied under the prominent Sharífu'l 'Ulamá Mázandarání. With the death of his teacher and the closing of the seminaries during the epidemic of 1831, he returned to Iran, settling in Hamadan. When his father died, a delegation came from Zanjan and asked him to assume his father's position. He returned to Zanjan and took up the position, teaching in his father's mosque. After his return to Zanjan, Mullá Muḥammad ʻAlí was given the title Ḥujjatu'l Islám (lit. 'Proof of Islam'), which was a common title for distinguished 'ulamá' at the time, and was known as Ḥujjat i Zanjání. An eloquent and fiery speaker, he quickly acquired a large following, which excited rivalry with the other 'ulamá' of the city. The main contention, however, was with his religious views as he was, like his father, an Akhbarí. The Akhbarís, who had a greater reliance on the traditions of the Imams, were opposed by the Usúlís, who relied on rationalism and ijtihád (Islamic rulings based on the judgement of the clerics). Ḥujjat denied the authority of the mujtahids (Usúlí clerics who could issue rulings based on ijtihád), denounced his fellow 'ulamá', issued legal rulings sharply at variance with their own and imposed supererogatory observances on his followers. One example of his variance in rulings concerns the concept of ritual purity. He held that one was not impurified by contact with Christians and Jews during the rain, whereas Usúlís held that non Muslims were inherently impure and could contaminate believers through contact. He has also been described as having shown a “special regard for the poor” and as having spoken out against the unjust system of ecclesiastical hierarchy of the time. He also held that the Imams and Prophets had physical bodies which were not in any way miraculous. The messenger returned bearing a letter from the Báb. Ḥujjat was preparing to deliver a lesson in the mosque after congregational prayers. When Ḥujjat perused the letter, he became visibly agitated, took off his turban (the symbol of his religious authority) and put on a lambskin hat (the symbol of the laity).