Кіріспе

Моңғол садағы – тарихи түрде Моңғолияда және Моңғол империясының атты садақшылары қолданған, қисық құрама садақтың бір түрі. "Моңғол садағы" дегеніміз – екі түрлі садаққа қатысты болуы мүмкін. 17 ғасырдан бастап Моңғолиядағы дәстүрлі садақтың көп бөлігі ұқсас маньчжур садағымен алмастырылды, ол көбінесе үлкен сияхтарымен және айқын жебе тізгіштердің болуымен ерекшеленеді.

Цинге дейінгі монғолдар садағы

Шыңғыс хан тұсында қолданылған садақтар, көптеген Наадамдарда қолданылатын қазіргі маньчжурлық қарулардан кішірек болған. Суреттер және Цагаан Хадтан сақталған 13 ғасырлық моңғол садағының бір данасы ортағасырлық моңғол садақтарының сияхтарының кішірек және былғары жіптік көпірлерінің әлдеқайда аз көзге түсетінін көрсетеді. Моңғол садақтары осы кезеңде моңғол жауынгерлерінің басты қаруы болды. Жауынгерлер кем дегенде екі садақ алып жүретін, біреуі алысқа оқ атуға арналған ұзын, екіншісі – атты шайқасқа арналған қысқа болатын.

Цин әулетінің ықпалы

17-20 ғасырларда Моңғолияда (және әлем бойынша) ат үстінде садақ атудың маңызы, оттық қарудың қолжетімділігі артуымен бірге азайды. 1768 жылғы Цин әулеті мен Батыс Моңғолияның джунгарлары арасындағы Хоргос шайқасының заманауи бейнелерінде джунгар атты әскерлері көбінесе мылтықпен қаруланған. Шыңғыс хан заманында қолданылған моңғол садақтары, бүгінгі Наадам фестивалінде қолданылатын қарулардан кішкентай болған. Моңғолдардың садақ атуы тоқтаған емес, бірақ моңғол садақтарының өзі тоқтады. Маньчжур әулеті Моңғолияны басып алғаннан кейін моңғол стиліндегі садақтарға ресми тыйым салынды. Маньчжур әскерлері киіз үйлерге кіріп, тапқан моңғол садақтарын сындырып, Цин әулеті моңғолдарды садақ атуда маньчжур садағын қолдануға мәжбүр етті. Екі жүз жылдан астам уақыт бойы осы өзгерістер қалыптасып, моңғол садақтарын жасаудің ежелгі өнері, көптеген садақ ату ойындары мен дәстүрлерімен бірге жоғалуға жақын болды. Қазіргі моңғол садақтары қытай/маньчжур дәстүрінен шыққан; олар үлкенірек және бау тіреуіштеріне ие. Садақ ату көп жылдық үзілістен кейін Наадамға қайта оралды және 1940 жылы құрылған Моңғол Ұлттық Садақ Ату қауымдастығы (1940 ж.) оны ұйымдастырды. Бұл заманауи спортты стандарттаудың бастауы болды.

Құрылыс

Ежелгі және қазіргі монғол садақтары Азияның күрделі садақтар дәстүрінің бір бөлігі болып табылады. Оның негізі бамбуктан жасалған, ал садақтың ішкі жағында (мергенге қараған жағы) мүйіз, сыртқы жағында сіңір болады, олар жануарлардың желімімен байланыстырылған.

Моңғолдық тартылу және босату

Моңғол ұстау тәсілі немесе бас бармақпен ұстау, тек ең мықты саусақ – бас бармақпен ғана бауды ұстауды қолданады. Бас бармақтың артынан көрсеткіш және/немесе ортаңғы саусақтар ұстауды нығайтады. Бұл Азия далаларында, сондай-ақ Корея, Жапония, Тибет, Қытай, Түркия, Үндістан және Парсыда дәстүрлі түрде қолданылып келген. Яна тайпасының соңғы өкілі Иши де өзінің қысқа садақтарымен осы тәсілді пайдаланған. Бұл бауды тар ұстауға мүмкіндік береді, себебі тек бір саусақ қолданылады, және бұл қысқа садақтарда, мысалы, әдетте ат үстінде қолданылатын күрделі садақтарда "баудың қысылуын" болдырмауға көмектеседі. Моңғол садақшылары бас бармағын қорғау үшін былғары, сүйек, мүйіз және кейде күмістен жасалған сақина киетін. Бұл сонымен қатар, Жерорта теңізі тәсілімен садақ тартатын мергендерде кездесетін, үш саусақтың бір уақытта босап кетпеуінен туындайтын және бау тартылуын бұзуы мүмкін мәселенің алдын алуға да көмектеседі. Бұл тәсіл әдетте оң қолмен садақты ұстап, сол қолмен бау тартатын мерген үшін садақтың оң жағындағы жебемен қолданылады; сол қолмен садақ тартатын мерген әдетте осы тәртіпті кері өзгертеді.