Кіріспе
Балық түрлері
Thalassoma bifasciatum, көк бас, көк бас балық немесе көк бас жатақ – Labridae тұқымдасына жататын теңіз сүйекті балықтарының бір түрі. Ол Атлант мұхитының батысындағы тропикалық сулардың коралл рифтерінде табиғи түрде кездеседі. Жеке балықтардың денесі кішкентай (стандартты ұзындығы 110 мм-ден кем) және олар екі жылдан артық өмір сүрмейді. Олар риф үстінде үлкен топтарда жүзеді және қоныстанған рифтерінде маңызды тазалаушы балықтар болып табылады.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Талассома бифасциатумы Атлант мұхитының коралл рифтерінде кездеседі. Оның негізгі ареалы Кариб теңізі мен Мексика шығанағының оңтүстік-шығыс бөлігін қамтиды. Бұл түс бастапқы фаза деп аталады. Олар сары түстің, жолақтардың және жолақтардың болуын немесе қарқындылығын жылдам өзгерте алады, және осы түс өзгерістері мінез-құлық өзгерістерімен байланысты. Ірі аналықтары мен кейбір аталықтары түсін және/немесе жынысын тұрақты түрде өзгертіп, көк бас, басының артында қара және ақ жолақтар, ал денесі жасыл түсті соңғы фазаға өтеді. Осы түс фазасы түрге атын берген. Соңғы фазадағы аталықтары (70-80 мм) бастапқы фазадағы аталықтардан (60 мм) ірілеу болады.
Жыртқыш және паразиттер
Талассома бифасциатумы – олар қоныстанған коралл рифтерінде кең таралған тазалаушы балық болғанымен, олар дақтанған морей, сұр балық және қызыл шырша сияқты жыртқыш балықтарды тазалаудан қашады. Мұндай түрлер оларды жем ретінде қарастырады, ал гобийлерді, тағы бір тазалаушы балық түрін, жем ретінде қарастырмайды. Басқа жыртқыштарға үлкен сабынды балық, тікенесті шағала және труба балығы жатады. T. bifasciatum-ның маңызды паразиті – ұяшық ішіндегі миксозоан Kudoa ovivora, ол аналықтардың жұмыртқалықтарында табылады. Жұққан жұмыртқалар сүйексіз болады, сондай-ақ жұқпаған жұмыртқаларға қарағанда ірілеу келіп, құрамында органикалық және бейорганикалық заттар көп болады. Бұл паразит анадан жұмыртқаға ресурстарды ауыстырып, ананың өнімділігін төмендетеді дегенді көрсетеді. Жұққан көкбас балықтарының жұқпаған аналықтарға қарағанда ертерек жынысын ауыстыратыны анықталды, бұл паразитқа жауап ретінде болуы мүмкін.
Қорғау мәртебесі
Талассома бифасциатум Атлантика мұхитының солтүстік-батыс аймағында кеңінен таралған және Пуэрто-Рико, Виргин аралдары мен Нидерланд Антиль аралдарына жақын жердегі коралл рифтеріндегі ең көп кездесетін түрлердің бірі болып табылады. Ол «Тәуекел астында емес» санатында тіркелген. Дегенмен, бұл түр белгілі бір жерге адал келеді, сондықтан коралл рифтерінің қырылуы жергілікті түрлердің жойылуына әкелуі мүмкін. Көрнекті түсіне байланысты кейде аквариумдарға алу үшін жиналады, бірақ бұл түрге қауіп келтірмейді.
Жынысты өзгерту
Бастапқы фазадағы әйелдер мен еркектердің екеуі де соңғы фазадағы еркектерге айналуы мүмкін. Бұл өзгеріс салыстырмалы түрде жылдам, шамамен 8 күнге созылады. Дегенмен, жыныс өзгерісі қайтымсыз: бастапқы фазадағы әйел немесе еркек соңғы фазадағы еркекке айналғаннан кейін, ол бұрынғы күйіне қайта алмайды. Соңғы фазадағы еркектерді популяциядан алып тастау бойынша жүргізілген эксперименттер, көбірек әйелдердің соңғы фазадағы еркектерге айналғанын, тіпті агрессия деңгейінің жоғарылағанын және әйелдердің соңғы фазадағы еркекке айналуын көрсететін түс өзгерістерінің болғанын көрсетті. Бастапқы фазадағы еркектердің ұрықтары соңғы фазадағы, ірі еркектерге қарағанда салыстырмалы түрде үлкен болады. Бұл бастапқы фазадағы еркектерге күзетіліп тұрған гаремдегі әйелдердің жұмыртқаларын ұрықтандыруға тырысқанда пайда болатын мүмкіндіктерді пайдалану үшін көбірек сперматозоидтар өндіруге мүмкіндік береді. Бастапқы фазадағы (IP) еркектер топтық шашуға қатысу арқылы да ұрықтандыруға қол жеткізеді. Бұл топтар 20–50 немесе одан да көп IP еркектерден тұрады, олар орташа және үлкен рифтердегі күнделікті шашу кезеңінде белгілі бір жерлерде жиналады. Әйелдер осы топтарға шашу үшін келіп, жұмыртқаларын 'шашу толқыны' ретінде шығарады. IP еркектер әйел жұмыртқаларын шығарған кезде оның жанына орналасуға тырысады, себебі бұл олардың осы жұмыртқаларды ұрықтандыру ықтималдығын арттырады. Сперматозоидтардың көп мөлшерін шығару да осы ықтималдықты арттырады және IP еркектерде байқалатын үлкен ұрық өлшемін түсіндіруге көмектеседі деп саналады. Бұл түрдегі жұптасу бәсекелестігі 'спермалық бәсекелестік' деп аталады және көптеген түрлерде кездеседі.
Жыныстық ауысуы бойынша биологиялық зерттеулер
Талассома бифасциатум және оның туысы, атқыштар (T. duperrey) жыныстық ауысудың физиологиялық және нейробиологиялық негіздерін түсіну үшін маңызды модельге айналды. Екі түрде де жыныстық ауысуды үлкен аналықтарды әлеуметтік топтардың ең ірі мүшелері етіп, әлеуметтік жағдайлар арқылы шақыруға болады. Атқыштардағы эксперименттік жағдайлардағы жыныстық ауысу, гонадалардың толыққанды трансформациясын қамтиды, сонымен қатар гонадалардағы негізгі стероидтық гормондардың (эстрадиол және 11-кетотестостерон) және стероидтық гормондарды синтездейтін ферменттердің деңгейі төмендейді. Жынысын ауыстыратын атқыштар мидағы моноамин нейротрансмиттерлері – серотонин, допамин және норадреналин деңгейінде айқын өзгерістерді көрсетеді. Бастапқы фазадағы еркектер, соңғы фазадағы еркектер және аналықтардың барлығы көбеюге қабілетті. Бұл протогинияға, яғни аналықтың еркекке айналу қабілетіне байланысты. Еркектердің тығыздығы рифтің мөлшеріне байланысты. Кіші рифтерде соңғы фазадағы еркектердің саны бастапқы фазадағы еркектерден көп, олар аналықтардың шағын тобын қорғайды. Ал үлкен рифтерде бастапқы және соңғы фазадағы еркектердің саны тең болады. Бұл бастапқы фазадағы еркектердің жұптасу мүмкіндігін арттырады, себебі олар соңғы фазадағы еркектерге қарағанда аз агрессивті. Көкбауырлы атқыштарда жыныстық ауысу негізінен далалық манипуляциялар арқылы зерттелді, онда ірі аналықтарда кіші рифтерден үстем соңғы фазадағы еркектерді алып тастау арқылы оны шақыруға болады. Көкбауырлы атқыштардың гипоталамусындағы гонадотропин-босатылатын гормон (GnRH) нейрондары жыныстық фенотиптерге және жыныстық ауысуды тудыратын андрогендік имплантаттарга қарай өзгешеленеді. T. bifasciatum-да мінез-құлықтық жыныстық ауысу өте жылдам жүреді, далалық жағдайларда үстем соңғы фазадағы еркектерді алып тастағаннан кейін бірнеше минуттан бірнеше сағат ішінде еркекке тән мінез-құлық байқалады. Мінез-құлықтық жыныстық ауысу тіпті жыныстық бездері (жұмыртқалықтары) әлеуметтік үстемдікке ие болғанға дейін хирургиялық жолмен алынып тасталған аналықтарда да орын алады. Жыныстық ауысу аргинин вазотоцин немесе AVT деп аталатын нейропептид гормонының экспрессиясының артуымен байланысты, және бұл арту жынысын ауыстыратын аналықтарда жыныстық бездердің болуына немесе болмауына қарамастан жүреді. AVT инъекциялары көкбауырлы атқыштардың соңғы фазасындағы еркектерінде жыныстық және агрессивті мінез-құлықты тудырады, ал флуоксетин инъекциялары (саудалық атауы: Прозак) соңғы фазадағы еркектердің агрессивті мінез-құлығын азайта алады.
Жұптастыру жүйелері
Ірі еркектер күн сайын аналықтардың көшіп келетін көбейту орындарын қорғайды. Мұндай орындардың орналасуын таңдауда әр жыныстың салыстырмалы рөлін бағалау үшін зерттеу жүргізілді. Жергілікті оқшауланған популяцияларда барлық еркектер немесе барлық аналықтар ауыстырылды және нәтижедегі орынды пайдалану бақыланды. Еркектер ауыстырылғаннан кейін жұптасу жүйесіне ешқандай әсер етілмеді. Ал аналықтар ауыстырылғаннан кейін, ескі орындардың жартысы жоғалып, дәл сол сандағы жаңа орындар пайдаланыла бастады және осы манипуляциялардан кейін бір жылдан астам уақыт бойы қолданылып келді. Бұл, ірі еркектер бастапқыда сол орындарды қорғауға және демонстрациялауды жалғастырғанмен, болды. Осылайша, көк басты шабақшаның (blue headed wrasse) тамақтану жүйесінде аналықтардың таңдауының маңыздылығы және еркектердің аналықтардың орын таңдауына жауап беретіні көрсетілді. T. bifasciatum-ның белгілі бір аумақтары жоқ және олардың популяциялары еркін қозғалады. Сонымен қатар, аналықтар әдетте өздерінің бастапқы шашырату орындарын тастамайды. Еркектер алынып кетеді немесе өздігінен кетеді. Аналықтардың сол жерде қалуының себебі, олардың сол аймақтарға жақсы бейімделгендігі және жыртқыштардың үнемі қауіп төндіруі болуы мүмкін.