Кіріспе

Сәуіржеңді қанатты балықтар тұқымдасы
бақылау технологиясы

Триггербалықтар – Balistidae тұқымдасына жататын, көбінесе жарқын түсті 40-қа жуық түр. Көбінесе сызықтармен және дақтармен белгіленетін олар әлемнің тропикалық және субтропикалық мұхиттарында мекендейді, ең көп түрлер Үнді-Тынық мұхитында кездеседі. Олардың көпшілігі салыстырмалы түрде жағалауға жақын, жағалаудағы тіршілік орындарында, әсіресе коралл рифтерінде таралған, бірақ мұхиттық триггербалық (Canthidermis maculata) сияқты бірнешеуі пелагикалық болып табылады. Бұл тұқымдастың бірнеше түрі теңіз аквариумдары саудасында танымал болғанымен, олар көбінесе шаршаңқы мінезді болады.

Анатомиясы мен сыртқы келбеті

Отбасының ең үлкен мүшесі – тас қағып алушы балық (Pseudobalistes naufragium) – 60 см-ге жетеді, бірақ көптеген түрлерінің ең ұзындығы 50 см шамасында болады. Кейбір қағып алушы балық түрлері жұмыртқаларын күзету кезінде өте агрессивті болуы мүмкін. Пикассо (Rhinecanthus aculeatus) және титан қағып алушы балықтары (Balistoides viridescens) өздерінің ұяларын шабуылдаушылардан, оның ішінде суға батып жүзушілер мен маскамен суға түсушілерден қатыгездікпен қорғайды. Олардың аумағы ұядан жер бетіне қарай конус пішіндес болып созылады, сондықтан тік жоғары жүзу су астында жүзушіні балықтардың аумағына одан әрі енгізуі мүмкін; ашуланған қағып алушы балықпен кездескенде ұядан қашықта көлденең жүзу дұрыс. Пикассо қағып алушы балығы салыстырмалы түрде кішкентай болса, титан қағып алушы балығы үлкен мөлшері мен күшті тістерінің арқасында салмақты дайверлерге қауіпті.

Ерлердің аймақтық қасиеті

Триггер балықтарының аталары жұптасу алдында дәстүрлі шағылысу орындарына көшіп, өзара аумақтар белгілейді. Кейбір аталық түрлері (атап айтқанда, Balistes carolinensis және Pseudobalistes flavimarginatus) өз аумақтарында ойық ұялар салады. Триггер балықтарының аталары өз аумақтарын қорғауда беделді, себебі аумақ көбею үшін маңызды. Аталықтың аумағы шағылысу және балаларға күтім жасау үшін пайдаланылады. Көптеген аталық аумақтары құмды теңіз түбінде немесе тасты рифтерде орналасқан. Әдетте, бір аумақта бірнеше аналық болады, ал аталық өз аумағында тұратын немесе сонда келіп жатқан барлық аналықтармен жұптасады (полигиния). Жапониядағы Идзу аралдарындағы Хачиджодзимада бір аталық балық (Xanthichthys mento) бір уақытта үш аналық балықпен бірге болып, олармен жұптап шағылысады. Қызыл тісті триггер балықтарының (Odonus niger) бір аталығы бір күні өзінің аумағында 10-нан астам аналық балықпен жұптасады. Сары жиекті триггер балық (Pseudobalistes flavimarginatus) де полигинияны көрсетеді.

Ұялану және екі ата-ананың қамқорлығы

Триггер балықтарының шағылысуы ай циклдеріне, толқындарға және толқындардың ауысу уақытына байланысты болады. Ай циклдеріне байланысты, жұмыртқалар толуға дейін 2–6 күн бұрын және жаңа айға дейін 3–5 күн бұрын байқалады. Толқындарға байланысты, шағылысу көктемгі толқындардан 1–5 күн бұрын болады. Толқындардың уақытына байланысты, жұмыртқалар күн бату кезінде жоғары толқындар кезінде байқалады. Аталық және аналық триггер балықтары шағылысуға дайындық кезеңінде белгілі бір мінез-құлықтар көрсетеді: үрлеу және тигізу, және олар толқындар арқылы оңай таралады. Шағылысқаннан кейін, аталық және аналық екеуі де ұрықтанған жұмыртқаларға қамқорлық жасайды (екі ата-аналық жұмыртқаға қамқорлық). Аналық триггер балығы шағылысқан жерге жақын, шамамен 5 метр тереңдікте тұрып, өз аумағындағы жұмыртқаларды басқа балықтардан қорғайды. Көбінесе кездесетін басқа балықтарға Parupeneus multifasciatus, Zanclus cornutus, Prionurus scalprum және сол түрге жататын балықтар кіреді. Қорғаудан басқа, аналықтары жұмыртқаларды айналдырып, желпуішпен желдеп, сумен үрлеп, ұрықтарға оттегі жеткізеді, соның арқасында жұмыртқадан шабақтар шығады. Аналық триггер балықтарының осы мінез-құлқы "күтім" деп аталады, ал аталықтары мұндай мінез-құлықты сирек көрсетеді. Аталық триггер балығы жұмыртқалардың үстінен жоғарырақ тұрып, өз аумағындағы барлық аналықтар мен жұмыртқаларды қорғайды. Аталықтары өз аумақтарының шекарасына жақын келген аталықтарға қарсы агрессивті мінез-құлық көрсетеді.

Жұптастыру жүйелері

Кроссаткист (Xanthichthys mento) және сары маржалық триггер (Pseudobalistes flavimarginatus) балықтарында жұмыртқалар таңертең шашылады және сол күні күн батқаннан кейін тірідей шығады. Жұмыртқадан жарық көргеннен кейін аналық кроссаткист аталықтың аумағынан кетеді. Бұл жұптасу жүйесі – аталықтың аумағында көп әйел алудың бір түрі. Триггер балықтары басқа да жұптасу жүйелерін көрсетеді, мысалы, территориялық емес әйелдердің (NTF) полигиниясы және территориялық әйелдердің (TF) полигиниясы. NTF полигиниясында территориялық емес әйелдер аталықтың аумағында қалып, көбейеді. TF полигиниясында әйел аталықтың аумағы ішінде өзінің территориясын иеленеді және сол территорияда шашылады.

Тамақ ішуге жарамдылығы

Титан балығы сияқты кейбір триггербалық түрлері цигуатоксикалық болуы мүмкін, сондықтан олардан қашықтау керек.