Кіріспе

Жаңа Гранададағы (қазіргі Колумбия) 1781 жылғы көтеріліс – Коммунеростар көтерілісі, 1781 жылдың наурызынан қазан айына дейін Жаңа Гранада вице-корольдігінде (қазіргі Колумбия және Венесуэланың бір бөлігі) испан билігіне қарсы халықтың көтерілісі болды. Көтеріліс британдықтарға қарсы аймақты қорғау үшін қаражат жинау мақсатында салықтардың жоғарылатуына, сондай-ақ XVIII ғасырдың соңындағы Бурбон реформаларының бір бөлігі болған темекі мен арақтың бағасының өсуіне жауап ретінде туды. Бастапқы көтеріліс жергілікті сипатта болды және Сокорро аймағынан тыс жерлерде кеңінен белгілі емес еді, бірақ XIX ғасырдың соңында тарихшы Мануэль Брисено осы ірі көтерілісті тәуелсіздікке жол ашқан алғышарт деп қарады. 1781 жылғы көтеріліске дейін Жаңа Гранада тұрғындары 1740 және 1779 жылдар аралығында патшалық саясатты жүзеге асыруға қарсы наразылық білдірген, кейде оны зорлықпен көрсеткен.

Көтеріліс

1781 жылдың 16 наурызында Колумбияның солтүстік-шығысындағы Сокорро қаласында дүкен иесі Мануэла Белтран отаршылдардың табысын кемітіп, Испанияның пайдасын арттыратын жаңа салықтарды көтеру және басқа да өзгерістер туралы жарияланған бұйрықтарды жыртып тастады. Жаңа Гранаданың көптеген басқа қалаларында да осындай оқиғалар орын алды, отаршылдар биліктегі үкіметтің жағдайына наразылық білдірді. Жергілікті тұрғындар жинала бастап, "қозғалысты жетекшілік ететін" el común деп аталатын лауазым иелерін сайлады. Көтерілісшілер криол элитасы Хуан Франсиско Бербеоның басшылығымен бірікті. Қоғамның жоғарғы топтарынан шыққандарына қарамастан, көтерілісшілер қарапайым халықтан құралған әртүрлі әлеуметтік топтарды біріктіру және ұйымдастыру идеясын ұсынды; элиталардың қолдауы көтерілісшілердің бірігуіне көмектесті, нәтижесінде Бербео 10 000-нан 20 000-ға дейін көтерілісші әскерін Боготаға, астанаға қарай бастады. Көтерілісшілер Боготадан жіберілген қарсыластарды жеңгеннен кейін, олар астанадан сәл солтүстікке орналасқан қалаға жетті, онда испан шенеуніктері Коммунеролармен кездесуге және көтерілісшілердің талаптары мен шағымдарын қамтитын келісімге қол қоюға келісті. Бірақ көтерілісшілер тарап кеткен соң, испан үкіметінің өкілдері келісімді күшпен жасалғандықтан мойын бұрмады. Испания үкіметіне қосымша күштер келгеннен кейін, олар көтерілісші қалалар мен елді мекендерге салықты күшейтуді күштеп енгізу үшін жіберілді. Көтерілістің басшыларының бірі Хосе Антонио Галан, Хосе Мануэль Ортис Маносальвас сияқты аздаған көтерілісшілермен бірге күресін жалғастырды, бірақ олар тез жеңіліп, өлім жазасына кесілді, ал көтерілістің басқа да басшылары мемлекетке опасыздық жасағаны үшін өмір бойына түрмеге кесілді. Көтерілістің ықпалымен ұқсас көтерілістер туды, олардың нәтижесі де ұқсас болды, Венесуэланың қазіргі аумағындағы Мерида мен Тимотес қалаларында (сол кезде Жаңа Гранаданың вице-корольдігінің құрамында) орын алды. Баринас қаласы Венесуэла Андысының Коммунероларын жеңді (1781), осы фактінің нәтижесінде король Карлос IV 1790 жылы қалаға бүгінгі күні штаттың астанасында сақталған герб пен «өте асыл және өте адал» деген ұранды сыйлады.

Оның себептерін түсіндіру

1781 жылғы көтеріліске көптеген себептер ықпал етті. Олардың кейбіреулері 1717 жылы Жаңа Гранададағы вице-корольдікке тікелей байланысты болды. Тарихшылар арасында басты фактордың қандай болғаны туралы пікірталас жүріп жатыр, бірақ экономикалық және саяси реформалар қажеттілігі, сондай-ақ өзін-өзі басқару идеясы себепкер болғаны анық. Қазір Бурбон реформалары деп аталатын колониялардың экономикасы мен үкіметіндегі бірқатар реформалар да осыған себеп болды деп есептеледі. Жаңа дүниенің халқы мен экономикасы Испаниядан басып өте бастағанда, Испания колонияларды тиімдірек етудің жолдарын іздеуге кірісті. Испания үкіметі колонияларға берілетін үлкен пайданы азайту үшін салықтан қашуды жоюға тырысты, сондай-ақ елге үлкен қолдау көрсету және табысты арттыру мақсатында жаңа заңдар мен салықтар енгізді. Испания сауда компанияларын құрды, ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік "патшалық монополияларға" рұқсат берді және колониялардың өндірістік мүмкіндіктерін төмендету үшін оларға импортты көбейтті. Осы экономикалық және әлеуметтік реформалар отарлаушылардың егін өндіруге деген шектеулерін күшейтіп, олардың экономикасын өзгертіп жіберді. Ғалымдар талқылаған тағы бір фактор – испан үкіметінің колонияларға күштеп жүргізген маңызды саяси реформалары. Испания колониялардан экономикалық пайда табу үшін олардың үкіметін қатаң бақылауда ұстауы қажет болды. Бұл саяси өзгерістер де Бурбон реформаларының бір бөлігі еді. Брайан Хамнетт сияқты кейбір тарихшылар Жаңа Гранаданың "абсолютизм мен жазба конституция" арасындағы ғасырлар бойғы күресі отарлаушыларды қозғады деп санайды. Ол Испанияның империалистік саясаты мен колонияларға тәуелділігі колониялардың "орталықтандырылмауына" (децентрализациясына) себеп болды деп есептейді. Джон Ледди Феланның Коммунеро көтерілісі туралы кітабына жазған шолуында Хамнетт көтеріліс тәуелсіздік қозғалысы, саяси бостандық және өзін-өзі басқару мақсатымен емес, тек реформаларды кері қайтару үмітімен басталғанын айтады.

Сыртқы көздер

Бурдон реформалары. Әлем тарихы: қазіргі заман. ABC CLIO, n. d. 2010 жылғы 29 қаңтарда қарастырылды. "Comunero Revolt". Дүниежүзілік тарих: Қазіргі дәуір. ABC CLIO, n. d. 2010 жылғы 29 қаңтарда қарастырылды.