Кіріспе

Шығыс Еуропадағы археологиялық мәдениет – Срубная мәдениеті (Срубная культура, ), сонымен қатар Ағаш қабір мәдениеті деп те аталады. Бұл Понтий-Каспий даласының шығыс бөлігіндегі Соңғы қола дәуірінде (б.з.д. 1900–1200 жж.) өркендеген мәдениет. Ол Ямна, Катакомба және Полтавка мәдениеттерінің жалғасы болып табылады. Срубная мәдениеті оның шығыс көршісі – Андронов мәдениетімен координацияланып, тығыз байланыста болған. Срубная мәдениетінің шығыста, батыста пайда болғандығы немесе жергілікті даму болғандығы археологтар арасында пікірталас тудырып отыр. Бұл мәдениет көбінесе ежелгі иран тілдерінде сөйлейтін халықтармен байланыстырылады. Мәдениеттің атауы орыс тілінен алынған "сруб" (сруб) сөзінен шыққан, ол "ағаштан жасалған қаңқа" деген мағынаны білдіреді және қабірлердің құрылыс ерекшелігімен байланысты.

Тарату

Срубная мәдениеті Днепрден шығысқа қарай Кавказдың солтүстік етегімен, Каспий теңізінің солтүстік жағалауына дейін, Урал тауларының батысындағы Қара теңіздің солтүстік жағалауы бойындағы және одан ішкі аймақтарды қамтыды. Тарихи куәліктер Срубная мәдениетінен кейін скифтер келгенін көрсетеді.

Сипаттамалары

Срубная мәдениеті қабір орнында ағаш құрылыстарды пайдаланғаны үшін осылай аталады. Оның зираттары бес-он қорғаннан тұратын. Көмулерге жануарлардың бас сүйектері мен алдыңғы аяқтары, сондай-ақ ритуалдық ошақтар кіретін. Кейде тас жәшіктер де қолданылған. Срубная елді мекендері жартылай жер асты және екі бөлмелі үйлерден құралған. Бронза орақтар, диірмен тастар, үй малдары, қойлар мен шошқалардың табылуы Срубная халқының егіншілік пен мал шаруашылығымен айналысқанын көрсетеді. Срубная мәдениетінде көліктердің пайдаланылғанын бұрандалы мүйізден жасалған ат баулы (көлікті басқару үшін), үйретілген жұп аттардың жерленген қалдықтары және екі дөңгелекті көліктер суреттері салынған керамикалық ыдыстардың табылуы дәлелдейді. Срубная мәдениетінің алдындағы Абашево мәдениетінің Pokrovka типі, "көлік кешенінің" жылдам таралуын көрсететін ерте "көлік горизонтінің" маңызды бөлігі деп есептеледі.

Тіл

Срубная мәдениеті көбінесе ирандық деп есептеледі. Оның ареалы, ирандық гидронимдердің таралуымен сәйкес келеді, Иран халықтарының Кавказ арқылы Иран үстіртіне қоныс аударуына бастау берген аймақ ретінде қарастырылады.

Генетика

Матисон және басқалар (2015) 14 адамды зерттеді. 5 түрлі зираттан алынған 6 ер адам Y хромосомалық R1a1 гаплогруппасына жатты. Он төрт адамның мтДНК-сы H гаплогруппасының бес, U5 гаплогруппасының төрт, T1 гаплогруппасының екі, T2 гаплогруппасының бір, K1b гаплогруппасының бір, J2b гаплогруппасының бір және I1a гаплогруппасының бір үлгісін көрсетті. 2017 жылы «Scientific Reports» журналында жарияланған генетикалық зерттеу скифтердің Срубная мәдениетімен митохондриялық туыстығын анықтады. Зерттеу авторлары Срубная мәдениеті скифтердің ата-тегі болуы мүмкін екенін ұсынды. 2018 жылы «Science Advances» журналында ертедегі Срубная мәдениеті және кейінгі скифтік халықтар – киммерийліктер, скифтер, сарматтар туралы генетикалық зерттеу жарияланды. Срубная мәдениетіне жатқызылған екі орыннан алынған алты ер адам талданды, олардың барлығы R1a1a1 гаплогруппасын иеленді. Бірақ, киммерийлік, сармат және скиф ер адамдарында көбінесе R1b1a1a2 гаплогруппасы кездесті, алайда бір сармат ер адамда R1a1a1 гаплогруппасы болды. Зерттеу авторлары Срубная мәдениеті скифтердің ата-тегі болмай, олардың екеуі де ертедегі Ямная мәдениетінен ортақ тегі бар екенін болжады. 2018 жылы «Science» журналында жарияланған генетикалық зерттеуде Срубная мәдениетіне жататын он екі адамның қалдықтары талданды. Алынған Y ДНК үлгілерінің алтауы R1a1a1b2 немесе оның тармақтарына, біреуі R1, біреуі R1a1 және біреуі R1a1a гаплогруппаларына жатты. мтДНК бойынша бес үлгі U тармағына, бес H тармағына және екеуі T тармағына тиесілі болды. Срубная мәдениетінің халқы Сюдашта, Потаповка және Андронов мәдениеттерінің халқымен тығыз байланысты екені анықталды. Бұл мәдениеттердің Ямная мәдениетінің және Орталық Еуропаның орта неолиттік дәуірінің халқынан аралас тегі бар екені анықталды. Генетикалық деректер осы мәдениеттердің түпкілікті түрде далалық тегі бар Орталық Еуропа халқының далаға қайта көшіп келуінен пайда болғанын көрсетті. 2023 жылғы зерттеуде Оңтүстік Уралда орналасқан Срубная-Алакүл мәдениетіне жататын Неплюевский ескерткішінен алынған бір үлгіде (б.з.д. 1877–1642 жылдар, 2 сигма, 95,4%) Y гаплогруппасы R1a1a1b2a (R1a Z94) және мерзімі белгісіз басқа үлгіде R1a1a1b2 (R1a Z93) анықталды.