1912 жылғы Бірінші Балқан соғысының Йенидже шайқасы

Кіріспе

1912 жылғы Бірінші Балқан соғысының шайқасы

Енидже шайқасы, сондай-ақ Йенице (Μάχη των Γιαννιτσών, Джанница шайқасы) деп те аталады, мұрагер ханзада Константин басқаратын грек әскері мен генерал Хасан Тахсин Паша басқаратын Осман әскері арасындағы маңызды шайқас болды. Бұл шайқас 1912 жылдың 19-20 қазанында (ескі стиль бойынша) Бірінші Балқан соғысы кезінде өтті. Грек әскері Салоники қаласын қорғаудың соңғы бекінісі болған Енидже (қазіргі Гьянница, Грекия) қаласындағы османдық бекінілген позициясына шабуыл жасағаннан кейін шайқас басталды. Ениджені қоршап тұрған қиын және батпақты жер грек әскерінің, әсіресе артиллериясының ілгерілеуін қиындатты. 20 қазанның таңертеңінде гректердің 9-шы Евзон батальонының шабуылы грек әскерінің қарқынын күшейтіп, османдықтардың бүкіл батыс жаны құлап түсуіне әкелді. Османдықтардың рухы құлдырады және қорғаушылардың көп бөлігі екі сағаттан кейін қашуға көшті. Енидждегі гректердің жеңісі Салоникині басып алуға және оның гарнизонының тапсыруына жол ашты, бұл Грекияның қазіргі картасын қалыптастыруға септігін тигізді.

Өмірбаян

1912 жылы Грекия, Сербия, Болгария және Черногория Осман империясына қарсы Балқан одағына қосылды. Балқанда жаңа соғыс басталуынан қауіптеніп, Османдықтар 14 қыркүйекте қарулы күштерін жұмылдырып, Фракияға бөлімшелерді жібере бастады; Балқан одағы да оған жауап берді. 30 қыркүйекте Одақ Осман империясына христиан халқының құқықтарына қатысты талаптар тізімін ұсынды. Осман империясы талаптарды қабылдамады, София, Белград және Афинадағы елшілерін шақырды және 4 қазанда Одақтың келіссөзшілерін қуды. Одақ Осман империясына соғыс жариялады, ал Черногория 25 қыркүйекте әскери амалдарды бастады. Грекияның Тессалия армиясы 5 қазанның таңғы сағаттарында Осман территориясына енді, көптеген шекаралық бекеттер тасталып кеткен еді. Бірінші ірі шайқас келесі күні болды, 1-ші және 2-ші грек дивизиялары Элассонаға шабуыл жасады, нәтижесінде Осман әскері Сарандапороға қарай шегінді. 9 қазанда таңғы сағат 7-де грек жаяу әскері Сарандапороға шабуыл жасады. 1-ші, 2-ші және 3-ші дивизиялар Осман империясының негізгі қорғаныс шебіне майданнан шабуыл жасады. Сонымен қатар, атқыштар бригадасы мен 4-ші және 5-ші дивизиялар Османдықтардың арт жағына шабуыл жасау үшін батыстан қанаттан маневр жасады. Константинопулс Евзон отряды шығыстан шабуыл жасады. Константинопулс Евзон отрядының қоршауына түсетінінен сескенген Османдықтар түнде, сағат 19:00-де Хани 739-дағы екінші қорғаныс шебіне қарай шегінуді бастады. Екінші қорғаныс шебіне жеткенде, Османдықтар 4-ші дивизияның Порта өткелін басып алғанын біліп, қатарында үрей туды және көптеген сарбаздар қашып, жабдықтарын тастай бастады. 10 қазанның таңында 4-ші дивизия Рахово тауының солтүстік беткейінен төмен қарай шабуыл жасап, ұйымдастырылмаған түрде шегініп жатқан Осман жаяу әскері мен артиллериялықтарын таң қалдырды. 10 қазанның сағат 16:00-сында 4-ші дивизия Сервияға кірді, ал грек атқыштары келесі күні қарсылықсыз Козаниге енді. 13 қазанда грек армиясы бас штабын Козаниге көшірді; бір күннен кейін король Георг I қалаға келді және армияға Салоники және Вереяға қарай жорық жасауға бұйрық берді. Османдықтар Колокури, Трипотамос және Пердикада бірнеше ұсақ кешіктіру шайқастарын жүргізді, бірақ грек армиясы 16 қазанда Верея мен Катериниді басып алуды жалғастырды. 17-18 қазан аралығында грек бас қолбасшылығы әскерлерін Верея-Науса жазығына жіберді. Сарандапородағы жеңілістен кейін Османдықтар Хасан Тахсин пашаның күштерінің қалдықтарын жаңадан келген күштермен толықтырды. Шығыс Македониядан екі дивизия, Кіші Азиядан бір резервтік дивизия және Салоникадан бір резервтік дивизия; аймақтағы Осман әскерлерінің жалпы саны 25 000 адам мен 36 артиллериялық құралға жетті. Османдықтар өздерінің негізгі қорғаныс шебін Ениджеде құруды жөн көрді, себебі бұл қала Македонияның мұсылман халқы үшін діни маңызы бар болды немесе олар Салоникиге тым жақын соғысуды қаламайтын. Османдықтар өздерінің окоптарын қаланың батысындағы жазыққа көрінетін биік төбеде қазды. Төбе екі шағын өзенмен қоршалған, оның оңтүстік жақтарында батпақты Джанница көлі жатыр, ал Пайко тауының беткейлері солтүстіктен кез келген қанаттан маневр жасауды қиындатты. Ениджеге шығыс жақтан жақындағанда, Османдықтар Лудиас өзенінің, Плати мен Гидадағы теміржол желісінің көпірлерін күзеткен гарнизондарды нығайтты. 18 қазанда грек бас қолбасшылығы жау әскерлерінің орналасуы туралы қайшылықты барлау мәліметтеріне қарамастан, өз әскерлеріне алға жылжуға бұйрық берді. Грекияның 2-ші және 3-ші дивизиялары Ениджеден солтүстік-шығысқа қарай орналасқан Цаусли және Цекреге қарай бірдей бағытта жылжыды. 1-ші грек дивизиясы армияның артқы күзеті ретінде қызмет етті. 4-ші дивизия Ениджеге қарай солтүстік-батыстан бағытталды, ал 6-шы дивизия қаладан батысқа қарай айналып өтіп, Недирді басып алуға ниеттенді. 7-ші дивизия мен атқыштар бригадасы Гидаға қарай жылжу арқылы армияның оң қанатын қорғады; Константинопулс Евзон отрядына Трикалаға шабуыл жасауға бұйрық берілді.

During 1912, Greece, Serbia, Bulgaria, and Montenegro joined in a Balkan League against the Ottoman Empire. Fearing a new war in the Balkans, the Ottomans mobilized their armed forces on 14 September and began transferring units to Thrace; the Balkan League responded in kind. On 30 September, the League presented the Ottomans with a list of demands regarding the rights of its Christian population. The Ottoman Empire rebuffed the demands, recalled its ambassadors in Sofia, Belgrade and Athens and expelled the League's negotiators on 4 October. The League declared war against the Ottomans, while Montenegro had already began military operations on 25 September. The Greek Army of Thessaly crossed into Ottoman territory in the early morning hours of 5 October, finding most border posts to be abandoned. The first major clashes took place the following day when the 1st and 2nd Greek Divisions attacked Elassona, resulting in an Ottoman withdrawal towards Sarandaporo. At 7 a. m. on 9 October, the Greek infantry began its assault on Sarandaporo. The 1st, 2nd and 3rd Divisions attacked the Ottoman main line frontally. In the meantime, the cavalry brigade and the 4th and 5th Divisions conducted a flanking maneuver from the west with the intention of striking the rear of the Ottoman positions. The Konstantinopoulos Evzone detachment struck from the east of the pass. Fearing that they would be encircled by the Konstantinopoulos Evzone detachment, the Ottomans began to withdraw at 7 p. m., towards their second defensive line at Hani 739, under the cover of the night. Upon reaching their second defensive line, the Ottomans became aware of the 4th Division's seizure of Porta Pass, panic spread in their ranks and many soldiers began fleeing and abandoning their equipment. On the morning of 10 October, the 4th Division charged down the northern slope of the Rahovo Mountain, surprising the Ottoman infantry and artillerymen who engaged in a disorganized retreat. At 4 p. m. on 10 October, the 4th Division marched into Servia, while the Greek cavalry entered Kozani unopposed the following day. On 13 October, the Greek army transferred its general headquarters to Kozani; a day later King George I arrived in the city, ordering the army to march towards Thessaloniki and Veroia. The Ottomans fought a number of small scale delaying actions at Kolokouri, Tripotamos and Perdika, the Greek army nevertheless continued its advance taking Veroia and Katerini on 16 October. Between 17 and 18 October, the Greek general command forwarded its troops to the Veroia Naousa plain. After their defeat at Sarandaporo, the Ottomans augmented the remnants of Hasan Tahsin Pasha's force with fresh reinforcements. Two divisions from east Macedonia, one reserve division from Asia Minor and one reserve division from Thessaloniki; bringing the total Ottoman forces in the area to 25,000 men and 36 artillery pieces. The Ottomans chose to organize their main defensive line at Yenidje either because of the town's religious importance for Macedonia's Muslim population or because they did not wish to fight too close to Thessaloniki. The Ottomans dug their trenches at a high hill which overlooked the plain west of the town. The hill was surrounded by two rough streams, its southern approaches were covered by the swampy Giannitsa Lake while the slopes of Mount Paiko complicated any potential enveloping maneuver from the north. On the eastern approaches to Yenidje, the Ottomans reinforced the garrisons guarding the bridges across the Loudias River, the rail line at Platy and Gida. On 18 October, the Greek general command ordered its troops forward despite receiving conflicting intelligence reports regarding the disposition of the enemy troops. The 2nd and 3rd Greek Divisions marched along the same route towards Tsaousli and Tsekre respectively, both located north east of Yenidje. The 1st Greek Division acted as the army's rearguard. The 4th Division headed towards Yenidje from the north west, while the 6th Division circumvented the city further to west, intending to capture Nedir. The 7th Division and the cavalry brigade covered the right flank of the army by advancing towards Gida; while the Konstantinopoulos Evzone detachment was ordered to seize Trikala.

Шайқас

Бірінші оқ 19 қазанның таңертеңінде атылды, 2-ші және 3-ші грек дивизияларының алдыңғы күзетшілері Османдықтарды Бургаста кері итеріп жіберді. Балицас өзенінің арғы жағындағы көпірге жеткенде екі дивизия Ениджеді қоршаған төбелерден ауыр оқ атудың нысанасына айналды. 4-ші және 6-шы дивизиялар да қарсыластың жаппай мылтық оғымен тоқтатылғаннан кейін алға жылжуын тоқтатты. Грек әскерінің бас қолбасшылығы жағдайды бағалау және жаңа бұйрықтар беру үшін шайқас алаңына түскі уақытта келді. 2-ші және 3-ші дивизиялар көпірден өтіп, оның артында тұрған Осман әскерлерінің негізгі күштеріне қарсы майданға шабуыл жасауға міндеттелді. 4-ші және 6-шы дивизиялар батыстан қанаттық маневр жасады, ал Константинополюс Евзона жасағы мен ат әскері бригадасы Лудиасқа қарай асықты; осылайша Джанница көлінің екі жағында екі майдан құрылды. Грек артиллериясының атуы дәл болмады, себебі жер батпақты және тұрақсыз болды. Тек бір батарея ғана Осман бекіністерінен біршама қашықтықта орналаса алды. Бұл 2-ші және 3-ші грек дивизияларының алға жылжуын едәуір баяулатты, бірақ түнгі уақытта олар солтүстіктен Гяница көліне құятын Грамос өзені арқылы кең көпір басын құрды. 7-ші дивизия мен ат әскері бригадасы алған бұйрыққа бағынбай, Гидада тоқтады, ал Константинополюс Евзона жасағы да Лудиас өзенінен көпір таба алмағандықтан өте алмады. Грек әскерінің 4-ші және 6-шы дивизиялары шайқас алаңының батыс шетінде тұрақты түрде алға жылжуда, екі қарсы шабуылды жеңіп, Османдықтарды штаб-пәтерін одан әрі жылжытуға мәжбүр етті. 20 қазанда таңғы сағат 8-де 4-ші грек дивизиясының 9-шы Евзона батальоны Осман батареясын басып алды. 4-ші грек дивизиясы алған инерциясын пайдаланып, Османдықтардың бүкіл батыс қанатын кері итеріп жіберді. 2-ші және 3-ші грек дивизиялары қарсыластарына қарсы алға жылжып, Енидже шетіне жетіп, 4-ші грек дивизиясы батыстан келген кезде Османдықтарға штыкпен шабуыл жасады. Таңғы сағат 10-да Осман әскері дүркіреп шашырады, көпшілігі Салоники және Дойранға қарай қашты. Соңғыларын Аксиос аңғарына қарай жылжыған серб ат әскері тоқтатты. Тақ мұрагері Константин Грек әскерінің 2-ші дивизиясының бір полкіне Салоникиге баратын жолмен қашқан Османдықтарды қууға бұйрық берді, бірақ жол тым тар болғандықтан тиімді қудалау мүмкін болмады. Сонымен қатар, 3000 Османдық Гидадағы 7-ші грек дивизиясына шабуыл жасады, олар сол аймақта тоқтаған еді. Грек әскері өз орнын ұстап, бірден шабуылға көшті, бұйрықтарға қайтадан бағынбады, олар Аксиос арқылы өтудің орнына Киртзаларда көпір басын құрумен шектелді. Константинополюс Евзона жасағы түске дейін Лудиас өзенінен өтті. Алайда 7-ші дивизияның инженерлері мен ат әскері бригадасы уақытында келмегендіктен, олар Аксиосқа жетіп, оның көпірлерін жаба алмады, соның салдарынан көптеген Османдықтар қашуға үлкерді.

The first shots were fired in the early morning of 19 October, the advance guards of the 2nd and 3rd Greek Divisions pushed back the Ottomans at Burgas. Upon reaching the bridge across Balitzas river, the two divisions became the target of heavy shelling from the hills surrounding Yenidje. The 4th and 6th Divisions likewise halted their advance, after being repulsed by massed rifle fire. The Greek army command arrived at the battlefield at noon, in order to assess the situation and issue new orders. The 2nd and 3rd Divisions were to force their way across the bridge, conducting a frontal attack on the main body of the Ottoman forces behind it. The 4th and 6th Divisions conducted a flanking maneuver from the west, in the meantime the Konstantinopoulos Evzone detachment and the cavalry brigade rushed towards Loudias; thus creating two fronts on either side of the Giannitsa Lake. The Greek artillery's shelling was inaccurate since the ground was swampy and unstable. Only a single battery managed to establish itself at a distance of from the Ottoman trenches. This caused the 2nd and 3rd Greek Divisions to significantly slow down their advance, however by nightfall, they managed to establish a large bridgehead across the Gramos river which flows into Giannitsa Lake from the north Contrary to the orders they had received the 7th Division and the cavalry brigade encamped at Gida upon reaching it, while the Konstantinopoulos Evzone detachment likewise failed to cross the Loudias after failing to locate a bridge. The 4th and 6th Greek Divisions progressed steadily on the western edge of the battlefield, crushing two counter attacks and forcing the Ottomans to move their headquarters further back. At 8 a. m., 20 October, an infantry charge by the 9th Evzone Battalion of the 4th Greek Division captured an Ottoman battery. The 4th Greek Division used the momentum it had gained to push back the entire western wing of the Ottomans. The 2nd and 3rd Greek Divisions made headway against their opponents, reaching the edge of Yenidje and launching a bayonet attack on the Ottomans just as the 4th Greek Division arrived from the west. At 10 a. m., the Ottomans broke into a disorganized retreat, most fleeing towards Thessaloniki and Doiran. The latter were detained by a Serbian cavalry unit that was advancing towards the Axios valley. Crown Prince Constantine ordered a single regiment of the 2nd Greek Division to chase the retreating Ottomans along the road to Thessaloniki, but it proved to be too narrow for an effective pursuit. At the same time a force of 3,000 Ottomans struck the 7th Greek Division at Gida, as it lingered in the area. The Greeks held their ground and immediately went on the offensive, disobeying orders once again, they limited themselves to establishing a bridgehead at Kirtzalar instead of crossing the Axios. The Konstantinopoulos Evzone detachment managed to cross the Loudias by midday. However since the engineers of the 7th Division and the cavalry brigade failed to arrive on time, it was unable to reach the Axios and block its bridges; enabling many Ottomans to flee.

Салдары

Енидже шайқасында гректердің қазасы 188 адамды, ал жараланғандар 785 адамды құрады. Османдықтар 250-ден астам адамды жоғалтты, 1000-нан астам адам жарақат алды, 200 әскері тұтқынға алынды, екі туы жоғалды, 11-14 далалық артиллериялық құралы жауға түсті және маңызды материалдық шығындар болды. Ениджені басып алғаннан кейін, тәж шаһзадасы Константин Тесалия армиясының көп бөлігіне он бес күндік үздіксіз шайқастан кейін үш күн демалыс берді. Грек инженерлік бөлімдері османдықтар бұрын қиратқан Аксиос өзені арқылы өтетін көпірлерді жөндеуге кірісті. Осы уақытта 5-ші грек дивизиясы 21 қазан күні Сорович маңында тұтқынға түсіп, жеңіліске ұшырағанға дейін Монастириге қарай жорысын жалғастырды. Сорович шайқасы Константиннің санасын шатыртып, Салоники қаласы қолға түсердей болғанда оны күмәнде қалдырды. Болгария астанасындағы грек тыңшылары Серрес қаласын басып алғанын және Тесалоникаға жылдам жақындап келе жатқанын хабарлағандықтан, ашуланған Венизелос Константин мен король Георг I-ге дереу әрекет етуге шақырды. 25 қазанда Тесалия армиясы Аксиос өзенін кесіп өтіп, Текели–Батилаккос–Гурдино шебіне жетті. Сол күні Константин Салоникадағы үлкен державалардың елшілері мен Османдық генерал Сефик-пашадан құралған делегацияны қабылдады. Тахсин-паша қаланы қарсылықсыз тапсыруға келісімін берді, бірақ Салоники гарнизоны қаруларын сақтап алып, соғыс аяқталғанға дейін Қараборнуға шегінуді сұрады. Константин османдықтардың ұсынысын қабылдамады, олардың толық қарусыздануын талап етті және оларды Кіші Азияның кез келген портына тасымалдауға уәде берді. 26 қазан күні таңғы сағат 5-те екінші османдық делегациясы тасымалдау кезінде 5000 қаруды сақтап қалуды сұрады. Константин османдықтарға екі сағаттық ультиматум беріп, оның талаптарына бойынуын талап етті. Сағат 11-де 7-ші грек дивизиясы қалаға дейінгі соңғы су бөгеті – Галликос өзенін кесіп өтті. Осы уақытта Тахсин-паша грек талаптарына мойынсұнуға шешім қабылдады және Константинге ниеті туралы хабарлау үшін елшілерді жіберді; соңғысы хабарды сағат 14:00-де алды. 7-ші грек дивизиясы мен екі Евзон батальонына қаланы басып алуға дереу бұйрық берілді; Константин Салоникаға ең жақын болгар дивизиясының командиріне оның әскерлеріне көбірек пайда келтіретін бағытқа бұруға кеңес беріп хабарлама жіберді. Сағат 23:00-де Тахсин-паша офицерлер Виктор Дусманис пен Иоаннис Метаксастың куәлігінде бас тарту туралы құжатқа қол қойды. Келісім шарттарына сәйкес Грекия 26 000 әскерді тұтқынға алды және 70 артиллериялық құрал, 30 пулемет, 70 000 мылтық және көп мөлшерде оқ-дәрі мен басқа да әскери жабдықтарды басып алды. Османдықтардың бұрыннан берілгенін білмей, болгар әскері қалаға қарай жылжуын жалғастырды. Болгар генерал Георгий Тодоров қаланың бақылауы Болгария мен Грекия арасында бөлісуді ұсынды. Константин бұл ұсынысты қабылдамады, қалада болгарлардың екі батальонына ғана демалыс беруге рұқсат берді. Бұл шайқас қаланың басып алынуын және оның грек мемлекетіне қосылуын белгіледі, бұл Грекияның қазіргі картасын қалыптастыруға көмектесті. Дегенмен, Грекияның Салоникині басып алуы Болгариямен қарым-қатынасты шиеленістірді, бұл соңынан Екінші Балқан соғысының басталуына себеп болды. 1913 жылдың мамыр айына қарай, саны жағынан кем османдықтар Лига армияларынан барлық майданда бірнеше ауыр жеңіліске ұшырады. Лига Осман империясының Еуропадағы көп бөлігін басып алып, Константинопольге жылдам жақындады. 30 мамырда екі тарап Лондон шартына қол қойды, ол Лига мүшелеріне Эгей теңізіндегі Энос қаласының батысында және Қара теңіздегі Мидия қаласының солтүстігіндегі барлық Османдық жерлерді, сондай-ақ Криті берді. Албания мен Османдықтардың Эгей теңізіндегі аралдарының тағдыры үлкен державалар шешетін болды.

Greek casualties in the battle of Yenidje numbered 188 killed and 785 wounded. The Ottomans lost over 250 killed, over 1,000 wounded, 200 men captured, two flags lost, 11 to 14 field artillery pieces captured and other significant material losses. Following the capture of Yenidje, Crown Prince Constantine allowed the bulk of the Army of Thessaly to rest for three days after fifteen days of continuous fighting. Greek engineering units began repairing the bridges across the Axios that the Ottomans had previously destroyed. In the meantime, the 5th Greek Division continued its march towards Monastiri until it was ambushed and defeated outside Sorovich on 21 October. The Battle of Sorovich perplexed Constantine and made him hesitate just as the city of Thessaloniki seemed to be within his grasp. Citing Greek intelligence agents within the Bulgarian capital that the latter had taken Serres and were rapidly approaching Thessaloniki, a vexed Venizelos repeatedly urged Constantine and King George I to act. On 25 October, the Army of Thessaly finally crossed the Axios River, reaching the Tekeli–Bathylakkos–Gourdino line. On the same day, Constantine received a delegation consisting of the ambassadors of the Great Powers to Thessaloniki and Ottoman general Sefik Pasha. Tahsin Pasha offered to surrender the city without a fight and in return requested that Thessaloniki's garrison could retain its weapons and retreat to Karaburnu where it was to remain until the end of the war. Constantine rejected the Ottoman appeal, demanding a complete disarmament of the Ottomans and offering to transport them to an Asia Minor port of their choosing. At 5 a. m. on 26 October, a second Ottoman delegation appealed for 5,000 weapons to be retained during the transportation, Constantine responded by giving the Ottomans a two hour ultimatum to submit to his conditions. At 11 a. m., the 7th Greek Division crossed Gallikos river, the last aquatic barrier before the city. Around the same time, Tahsin Pasha decided to given in to the Greek demands, dispatching messengers to alert Constantine about his intentions; the latter received the news at 2 p. m.

The 7th Greek Division and two Evzone battalions were immediately ordered to seize the city; while Constantine sent a message to the commander of the Bulgarian division closest to Thessaloniki advising him to divert towards a direction where his troops would be more useful. At 11 p. m., Tahsin Pasha signed a document of surrender in the presence of officers Viktor Dousmanis and Ioannis Metaxas. Under the terms of the treaty Greece captured 26,000 men and seized 70 artillery pieces, 30 machine guns, 70,000 rifles and large amounts of ammunition and other military equipment. Feigning ignorance of the fact that the Ottomans had already surrendered, the Bulgarian army continued to advance towards the city. Bulgarian general Georgi Todorov requested that the control of city be split between Bulgaria and Greece. Constantine refused, allowing only two Bulgarian battalions to rest within the city. The battle marked the capture of the city and its inclusion in the Greek state, helping shape the modern map of Greece. Nevertheless the Greek capture of Thessaloniki remained a significant point of tension with Bulgaria, ultimately contributing to the outbreak of the Second Balkan War. By May 1913, the numerically inferior Ottomans had suffered a series of serious defeats to the League's armies on all fronts. The League had captured most of the Ottoman Empire's European territories and was rapidly approaching Constantinople. On 30 May, the two sides signed the Treaty of London which granted the League's members all Ottoman lands west of Enos on the Aegean Sea and north of Midia on the Black Sea, as well as Crete. The fate of Albania and the Ottoman held Aegean islands was to be determined by the Great Powers.