Сарантапоро шайқасы және Балқан соғыстары

Кіріспе

Бірінші Балқан соғысында болған шайқас, 1943 жылы неміс әскеріне жасалған шабуыл.

Сарантапоро шайқасы, сондай-ақ Сарантапорон немесе Сарандапорон (Μάχη του Σαρανταπόρου, Sarantaporo Muharebesi) деп те аталады, 1912 жылғы 9-10 қазанда өтті. Бұл Бірінші Балқан соғысы кезінде тәж мұрагері Константин басқарған грек әскері мен генерал Хасан Тахсин Паша басқарған Осман әскері арасындағы алғашқы маңызды шайқас болды. Шайқас грек әскерінің Фессалияны Орталық Македониямен байланыстырған Сарантапоро өткеліндегі Осман қорғаныс шебіне шабуыл жасауымен басталды. Қорғаушыларының пікірінше, бұл өткел бұзылмайтын болса да, грек әскерінің басты бөлігі өткелдің тереңіне еніп, қосымша бөлімдер Осман әскерінің қанаттарын бұзып өтті. Осман әскері қоршаудан сескеніп, түнде қорғаныс шебін тастап кетті. Грек әскерінің Сарантапоро шайқасындағы жеңісі Сербия мен Козаниді жаулауға жол ашты.

Өмірбаян

Грекияның Тәуелсіздік соғысы аяқталғаннан кейін, Грекияның сыртқы саясатында Мегали идеясы (Ұлы идея) идеологиясы үстемдік құрды. Мегали идеясының басты мақсаты – гректер дәстүрлі түрде қоныстанған барлық аймақтарды тәуелсіз грек мемлекетінің құрамына қосу болатын. 1897 жылғы қысқа Греко-Түрік соғысындағы Грекияның күйреуі грек армиясының ұйымдастырылуы, жаттығуы және жабдықталуындағы елеулі кемшіліктерді көрсетті. 1905 жылдың желтоқсанында тағайындалған Георгиос Теотокис соғыстан кейінгі Грекияның алғашқы премьер-министрі болды және ол әскерді күшейтуге баса назар аударды. Ол Ұлттық қорғаныс қорын құрып, оған үлкен көлемде оқ-дәрі сатып алуға қаражат бөлді. Сонымен қатар, елдің әскери-теңіз күштері мен армиясы үшін жаңа штат кестесі енгізілді, соңғысы көптеген артиллериялық батареялармен күшейтілді. Теотокистің 1909 жылдың қаңтарында отставкаға кетуі және оның ізбасарының қарулы күштерге немқұрайлы қарауы жеті айдан кейін Гуди төңкерісіне әкелді. Билікті өз қолдарына алудың орнына, төңкерушілер крит саясаткері Элефтериос Венизелосты елді басқаруға шақырды. Венизелос Теотокистің жолын жалғастырып, әскерилерді қайта қаруландырып, жаттықтырып, кең ауқымды бекініс және инфрақұрылымдық жұмыстар жүргізіп, жаңа қару-жарақ сатып алып, резервтегілерді оқуға қайта шақырды. Бұл күш-жігердің шыңы 1911 жылы британдық теңіз миссиясын және француздық әскери миссиясын шақыру болды. Британдық миссияны контр-адмирал Лайонел Грант Туфнелл басқарды, ол артиллериялық жаттығулар мен флоттық маневрлерге ерекше мән берді, ал оның көмекшілері Уайтхед торпедосы үшін жаңа оқды енгізді. Бригад генерал Жозеф Пол Эйдук басқарған француздық миссия тәртіпті жақсартуға және жоғары шенді офицерлерді ірі құрамалардағы операцияларға оқытуға баса назар аударды. Грек әскери академиясы Saint Cyr әскери арнайы мектебінің үлгісімен құрылды, ол артиллерия және инженерлік дайындықтан жаяу әскер және атты әскер дайындығына көшті. Серб-болгар одағы туралы хабардар болғаннан кейін, Венизелос Софиядағы елшісіне 1912 жылдың 14 сәуірінде грек-болгар қорғаныс келісімін дайындауды бұйырды. Бұл Грекияның Осман империясына қарсы болашақ соғысқа қатыспауы Македонияның гректер көпшілік тұратын аймақтарын басып алуға мүмкіндік бермейтінінен туындады. Келісімге 1912 жылдың 15 шілдесінде қол қойылды, екі ел қорғаныс соғысы жағдайында бір-біріне көмектесуге және Осман империясы басып алған Македониядағы христиан халқының құқықтарын қорғауға келісті, осылайша Сербия, Черногория және Болгариядан құралған Балқан одағына қосылды. Балқанда жаңа соғыс болатын қорқынышпен Османдықтар 14 қыркүйекте қарулы күштерін жұмылдырып, Фракияға бөлімшелерді жібере бастады; Балқан одағы да оған ден қойды. 30 қыркүйекте Одақ Осман империясына христиан халқының құқықтарына қатысты талаптар тізімін ұсынды. Осман империясы талаптарды қабылдамады, София, Белград және Афинадағы елшілерін шақырды және 4 қазан күні Одақтың келіссөзшілерін елден қуды. Одақ Осман империясына қарсы соғыс жариялады, ал Черногория 25 қыркүйекте әскери операцияларды бастады.

Following the conclusion of the Greek War of Independence, the Megali Idea (Great Idea) ideology came to dominate Greek foreign policy. The ultimate goal of the Megali Idea was the incorporation of all areas traditionally populated by Greeks into an independent Greek state. The disastrous Greek defeat in the short Greco Turkish War of 1897 exposed major flaws in the Greek Army's organization, training and logistics. Upon his appointment in December 1905, Georgios Theotokis became the first postwar Greek prime minister to focus his attention on strengthening the army. He established the National Defense Fund which financed the purchase of large quantities of ammunition. In addition a new table of organization was introduced for the country's navy and army, the latter being augmented by numerous artillery batteries. Theotokis' resignation in January 1909 and the perceived neglect of the armed forces by his successor resulted in the Goudi coup seven months later. Rather than taking power for themselves, the putschists invited Cretan politician Eleftherios Venizelos to rule the country. Venizelos followed in Theotokis' footsteps by rearming and retraining the military, enacting extensive fortification and infrastructure works, purchasing new weapons, and recalling the reservists for training. The climax of this effort was the invitation in 1911 of a British naval mission and a French military mission. The British mission was headed by Rear Admiral Lionel Grant Tufnell, who placed an emphasis on gunnery practice and fleet maneuvers, while his assistants introduced a new fuse for the Whitehead torpedo. The French mission under Brigadier General Joseph Paul Eydoux focused its attention on improving discipline and training senior officers in large formation operations. The Hellenic Military Academy was modeled after the École spéciale militaire de Saint Cyr shifting its focus from artillery and engineer training towards that of infantry and cavalry. After being informed of a Serbo Bulgarian alliance, Venizelos ordered his ambassador in Sofia to prepare a Greco Bulgarian defense agreement by 14 April 1912. This was due to fears that should Greece fail to participate in a future war against the Ottomans it would be unable to capture the Greek majority areas of Macedonia. The treaty was signed on 15 July 1912, with the two countries agreeing to assist each other in case of a defensive war and to safeguard the rights of Christian populations in Ottoman held Macedonia, thus joining the loose Balkan League alliance with Serbia, Montenegro and Bulgaria. Fearing a new war in the Balkans, the Ottomans mobilized their armed forces on 14 September and began transferring units to Thrace; the Balkan League responded in kind. On 30 September, the League presented the Ottomans with a list of demands regarding the rights of its Christian population. The Ottoman Empire rebuffed the demands, recalled its ambassadors in Sofia, Belgrade and Athens and expelled the League's negotiators on 4 October. The League declared war against the Ottomans, while Montenegro had already began military operations on 25 September.

Кіріспе

Грекия Епир және Фессалия армияларын тиісінше Епир және Фессалия шекараларына жіберді. Соңғысы 100 000 сарбазdan тұрды және жеті дивизияға бөлінді: атап айтқанда 1-ші, 2-ші, 3-ші, 4-ші, 5-ші, 6-шы және 7-ші жаяу әскер дивизиялары, сондай-ақ атқыштар бригадасы және төрт тәуелсіз Evzones батальоны. Тесалия армиясына мұрагер ханзада Константин қолбасшылық етті. Фессалияда гректерге қарсы генерал Хасан Тахсин Паша басқаратын Османның VIII корпусы тұрды, құрамында үш дивизия болды: тұрақты (низамие) 22-дивизия және резервтік (редиф) Наслич және Айдын дивизиялары. Батыс Македониядағы Осман гарнизондарымен біріктірілгенде олардың жалпы саны 35 000–40 000 адамды құрады. Тесалия армиясы 5 қазанның таңертеңгі сағаттарында Осман территориясына енді, көптеген шекаралық бекеттер тасталып кеткенін анықтады. Мелуна асуындағы, Профитис Илияс және Цукадағы гарнизондар бірнеше сағат бойы қарсылық көрсеткеннен кейін шегінді. Бірінші ірі шайқас келесі күні болды, 1-ші және 2-ші грек дивизиялары Элассонаның солтүстігінде асыққан түрде ұйымдастырылған қорғанысқа шабуыл жасады. Элассонаны үш жаяу әскер батальоны, екі артиллериялық батарея және жартылай эскадрон атқыштар қорғады. Элассона үшін болған шайқас үш сағатқа созылды, османдықтар қоршаудан қашу үшін шегінді, бұл Сарантапородағы негізгі қорғаныс шебіндегі әскерлерге өздерінің позицияларын нығайту үшін қосымша уақыт берді. Грек әскері Элассона жазығына кез келген қарсылықсыз ілгеріледі. 7 және 8 қазан аралығында грек әскері Сарантапоро алдында қайта топтасты және Осман позицияларын барлау үшін атқыштарды жіберді, Османның VIII корпусы штабын Хания Вигласта және резервтік дивизия штабын Гликовода анықтады. Вигла және Аморвес таулары арасында орналасқан Сарантапоро Тессалияны Орталық Македониямен байланыстыратын тар тау асуы болды. Ол белгілі бір кеңістікті алып жатты. Константинополь конвенциясында (1881) Тессалияны Грекияға бергеннен кейін Осман империясы болашақ соғысқа дайындалып, Сарантапоро маңындағы позицияларын жүйелі түрде нығайта бастады. Османдықтар өздерінің қорғанысын неміс әскери кеңесшілерінің басшылығымен ұйымдастырды, артиллериялық батареяларын және жаяу әскерін шатқалдың тік беткейлерінде жасырылған, маскировкаланған окоптарға орналастырды, бұл оларға оның барлық ұзындығы бойынша дәл атуға мүмкіндік берді. Бұл орын қауіпсіз деп есептелді, прусстық фельдмаршал Колмар Фрайхерр фон дер Гольц оны «Грек армиясының зираты» деп атады.

Greece dispatched the Army of Epirus and the Army of Thessaly to its frontiers in Epirus and Thessaly respectively. The latter numbered 100,000 men, and was divided into seven divisions: namely the 1st, the 2nd, the 3rd, the 4th, the 5th, the 6th and the 7th Infantry Divisions, as well as a cavalry brigade and four independent Evzones battalions. The Army of Thessaly was commanded by Crown Prince Constantine. Facing the Greeks in Thessaly was the Ottoman VIII Corps under General Hasan Tahsin Pasha which included three divisions: the regular (nizamiye) 22nd Division and the reserve (redif) Nasliç and Aydın Divisions which, combined with the Ottoman garrisons in western Macedonia, totaled 35,000–40,000 men. The Army of Thessaly crossed into Ottoman territory in the early morning hours of 5 October, finding most border posts to be abandoned, with the garrisons at Melouna Pass, Profitis Ilias and Tsouka resisting for several hours before retreating. The first major clashes took place the following day when the 1st and 2nd Greek Divisions attacked hastily organized defenses north of Elassona. Elassona was defended by three infantry battalions, two artillery batteries and half a squadron of cavalry. The battle for Elassona lasted for three hours, with the Ottomans retreating to avoid encirclement, thus giving the troops manning the main defensive line at Sarantaporo additional time to reinforce their positions. The Greeks went on to advance into the Elassona plateau without encountering any resistance. Between 7 and 8 October, Greek troops regrouped in front of Sarantaporo and dispatched cavalry reconnaissance patrols towards the Ottoman positions, locating the headquarters of the Ottoman VIII Corps at Hania Viglas and those of a reserve division at Glikovo. Situated between the Vigla and Amorves mountains, Sarantaporo was a narrow mountain pass, the only one connecting Thessaly with central Macedonia; it spanned some Having ceded Thessaly to Greece in the Convention of Constantinople (1881), the Ottomans had been methodically reinforcing their positions around Sarantaporo in anticipation of a future war. The Ottomans had organized their defenses under the guidance of German military advisors, placing their artillery batteries and infantry in sheltered, camouflaged trenches on the ravine's steep slopes, allowing them to accurately fire along its entire length. Considered to be nearly impenetrable it was dubbed "the graveyard of the Greek Army" by the Prussian Field Marshal Colmar Freiherr von der Goltz.

Шайқас

9 қазанда таңғы сағат 7-де грек жаяу әскері Сарантапороға шабуыл бастады. 1-ші, 2-ші және 3-ші дивизиялар Осман империясының негізгі желісіне майданнан шабуыл жасады, алға жылжуларына Осман әскерінің дәл атуы мен артиллериялық оты және қиын жер бедері кедергі келтірді. Осы уақытта 4-ші дивизия батыстан Порта асуын басып алу және Осман әскерінің артқы қатарларына шабуыл жасау мақсатымен фланктік маневр жасады. 5-ші дивизия Сарантапоро асуынан шығатын грек күштерінің сол қанатын қорғау үшін Халиакмон өзенінің қарсы жағасында орналасқан Зампурда ауылына қарай батысқа жылды. Кавалерия бригадасы Сербияға қарай жолмен батысқа қарай жылжиды, Халиакмон өзеніндегі көпірді жабуды жоспарлады. Асудың шығысынан шабуыл жасаған Константинополюс Евзондары Влахолеивадодағы қарсылықты жеңіп, ауылды басып алды, бірақ тым қалың тұманға байланысты одан әрі жылжу мүмкін болмады. Түскі сағат 2-де грек артиллериясының басым бөлігі негізгі желіге жеткізіліп, ұрысқа қосылды. Ауыр шығындарға қарамастан, үш дивизия Осман траншеяларынан біршама жерді басып алып, ертеңгі таңда соңғы шабуылға көшуді жоспарлады. 4-ші дивизия Метаксас және Рачово ауылдары арқылы жол ашты. Порта асуына жеткенде, ол қорғаушылармен қанды шайқасқа түсіп, сағат 17:00-де мақсатына жетті. 5-ші дивизия мен Геннадис Евзондары Лазаредес қаласында төрт Осман резервтік батальонымен кездесті, олар күн батқанға дейін бекіністі ұстады. Кавалерия бригадасының командирі бөлімшесіне Лауданиде тік тұруға бұйрық берді, себебі Лазаредес қаласында Осман әскері қарсылық көрсетіп жатқандықтан одан әрі жылжу мүмкін болмады. Константинополюс Евзондарының қоршауынан қауіптенген Осман әскері түн қысымында сағат 19:00-де Хани 739-дағы екінші қорғаныс шебіне қарай шегінуді бастады. Кетіп бара жатқанда, олар грек позицияларына бүкіл майдан бойы 20 минуттық артиллериялық оқ жаудырды. Осман әскерінің шегінуін білмей, грек әскері мүмкіндікті пайдалана алмады және Халиакмон өзеніндегі көпірге жол жаба алмады. Екінші қорғаныс шебіне жеткен Осман әскері 4-ші дивизияның Порта асуын басып алғанын біліп, қатарында үрей туды, көптеген сарбаздар жабдықтарын тастап қашып кетті. 10 қазанның таңында 4-ші дивизия Рахово тауының солтүстік беткейінен шабуыл жасап, жиырмадан астам Крупп зеңбірегін тастап, дезорганизациялық шегінуге кіріскен Осман жаяу әскері мен артиллериялықтарын таң қалдырды. Грек кавалериясының шешімсіздігі қашып бара жатқан Осман әскеріне Сербия мен Козаниге қауіпсіз жетіп алуға мүмкіндік берді.

At 7 a. m. on 9 October, the Greek infantry began its assault on Sarantaporo. The 1st, 2nd and 3rd Divisions attacked the Ottoman main line frontally, their advance hampered by accurate Ottoman rifle and artillery fire and the ruggedness of the terrain. In the meantime, the 4th Division conducted a flanking maneuver from the west with the intention of occupying the Porta Pass, and striking the rear of the Ottoman positions. The 5th Division advanced further to the west towards the village of Zampourda which was situated on the other bank of the Haliacmon River, with the intention of protecting the left flank of the Greek forces emerging from the Sarantaporo pass. The cavalry brigade moved on the extreme west along the road towards Servia, planning to block the bridge across the Haliacmon. Attacking from the east of the pass the Konstantinopoulos Evzone detachment overcame stiff resistance at Vlacholeivado and captured the village, but failed to advance further due to heavy fog. At 2 p. m., the main bulk of the Greek artillery was brought to the main line, joining the engagement. Despite suffering heavy casualties, the three divisions had halted some from the Ottoman trenches intending to launch a final assault the following morning. The 4th Division fought its way through the villages of Metaxas and Rachovo. Upon reaching the Porta Pass it engaged in a bloody clash with the defenders, securing its objective at 5 p. m. The 5th Division and the Gennadis Evzone detachment were confronted by four Ottoman reserve battalions at Lazarades which held their ground until sunset. The commander of the cavalry brigade ordered his unit to encamp at Loudani, refusing to advance further because of the resistance offered by the Ottomans at Lazarades. Fearing that they would be encircled by the Konstantinopoulos Evzone detachment, the Ottomans began to withdraw at 7 p. m., towards their second defensive line at Hani 739, under the cover of the night. Before retreating they fired a 20 minute artillery barrage on Greek positions along the entire frontline. Unaware of the Ottoman retreat the Greeks failed to use the opportunity and cut their access to the bridge across the Haliacmon. Upon reaching their second defensive line, the Ottomans became aware of the 4th Divisions' seizure of Porta Pass and panic spread in their ranks and many soldiers fled, abandoning their equipment. On the morning of 10 October, the 4th Division charged down the northern slope of the Rahovo Mountain, surprising the Ottoman infantry and artillerymen who abandoned over twenty Krupp guns and engaged in a disorganized retreat. The Greek cavalry's indecision once again enabled the fleeing Ottomans to safely reach Servia and Kozani.

Салдары

10 қазанда сағат 16:00-де 4-дивизия Сербияға кірді, оның бір көшесінің екі жағында қатар тұрған жергілікті христиандарға тиесілі 75-тен 90-ға дейін кесілген бас көрді. Соғыс жарияланғаннан кейін жергілікті билік Сербия мен айналасындағы ауылдардың барлық христиан дінбасыларын өлтіру ниетімен ұстады, бірақ бұл жоспарды Осман офицері Омер Бей тоқтатты. Дегенмен, Осман әскерінің Сарантапорода жеңіліске ұшырағанын сезген қаланың мұсылман халқы 117 жергілікті христианды өлтірді. 11 қазанға дейін Тесалия армиясының барлығы Халиакмон өзенінің жағалауына жетті, ал грек кавалериясы қарсылықсыз Козаниге кірді, гректерге гректер көпшілік тұратын Салоники қаласына қарай жылжуға және сербтерге Монастирде көмектесуге мүмкіндік берді. 13 қазанда грек армиясы бас штабын Козаниге көшірді; ертесі күні король Георгий I қалаға келді және әскерге Салоники мен Вереяға қарай жорық жасауға бұйрық берді. Сарантапоро шайқасында гректердің жоғалғандары 182 қаза тапқан және 1000-нан астам жараланған адамды құрады, ал Османлылар шамамен 500 қаза тапқан, 1000 жараланған, 701 адам тұтқынға алынған, 22-25 далалық артиллериялық құралдары және басқа да маңызды материалдық шығындарға ұшырады. 1913 жылдың мамырына қарай, сандық тұрғыдан кем Осман әскері Лига армияларынан барлық майданда бірнеше ауыр жеңіліске ұшырады. Лига Осман империясының Еуропадағы көптеген аумақтарын басып алды және Константинопольге жылдам жақындады. 30 мамырда екі тарап Лондон шартына қол қойды, ол Лига мүшелеріне Эгей теңізіндегі Эностан батысқа және Қара теңіздегі Мидиядан солтүстікке қарайғы барлық Осман жерлерін, сондай-ақ Критін берді. Албания мен Осман империясының Эгей теңізіндегі аралдарының тағдыры Ұлы державалар тарапынан шешілуге тиіс болды.