Кіріспе
Lex Hortensia, кейде Hortensian заңы деп те аталады, б.з.д. 287 жылы ежелгі Римде қабылданған заң. Ол Plebeian Council қабылдаған барлық қаулыларды – плебисциттерді – барлық азаматтарға міндетті етті. Бұл заң диктатор Квинт Хортенсий тарапынан плебейлердің Яникулумға көшіп кетуіне аяқ салған келісімнің нәтижесінде қабылданды. Дегенмен, бұрынғы екі заңнан өзгеше, Lex Hortensia плебисциттердің барлық азаматтар үшін міндетті болуы үшін Сенаттың ратификациялауын (Lex Valeria Horatia жағдайында) немесе алдын ала мақұлдауын (Lex Publilia жағдайында) қажет етпейтін болды. Оның қабылдануы ордендер арасындағы қақтығыстың аяқталуын қамтамасыз етті және патрицийлер мен плебейлер арасындағы теориялық тең саяси құқықтарды бекітті.
The lex Hortensia, also sometimes referred to as the Hortensian law, was a law passed in Ancient Rome in 287 BC which made all resolutions passed by the Plebeian Council, known as plebiscita, binding on all citizens. It was passed by the dictator Quintus Hortensius in a compromise to bring the plebeians back from their secession to the Janiculum. Unlike the prior two laws, however, lex Hortensia eliminated the requirement that the Senate ratify, in the case of the lex Valeria Horatia, or give its prior approval to, in the case of the lex Publilia, plebiscites before becoming binding on all citizens. Its passage secured the end of the Conflict of the Orders, and secured theoretically equal political rights between patricians and plebeians.
Себептер
Жылнамалық дәстүр бойынша, шамамен б.з.д. 287 жылы Хортенсиус есімді плебей диктаторы азаматтық көтерілісті басқаруға тағайындалды, ол плеббтердің Яникулум төбесіне көшуіне әкелді; тек жүздегендер жиналысында немесе comitia centuriata-да lex Hortensia қабылданғаннан кейін ғана плеббтер қалаға оралды. Жылнамалар көтерілістің себебін қарыздық мәселелермен байланыстырады, ал себептің тікелей түрткісі – луканиялықтарға қарсы соғысқа шақыру болды, бұл плебейлерге патрицистерді соғыста қажетті әскерден айыруға көбірек мүмкіндік берді. Алайда, Ливийдің форумдағы қалалық қара халыққа жатқызған бұл оқиғаға күмән келтіруге жеткілікті себеп бар, себебі ортаңғы республикада үлкен мөлшерде қалалық кедейлер болған жоқ. Сонымен қатар, ауылдық жер иелері плебейлер кеңесіндегі дауыстардың көп бөлігін бақылады, олар дауыс беру блогының 29-ын басқарды, олардың саны ешқашан 35-тен аспады, себебі Кеңес тайпалық жиналыс сияқты ұйымдастырылған, бірақ патрицистерді қоспағанда. Сондықтан, ең мүмкін себеп – ауылдық плебейлердің үшінші Самнит соғысында жеңіліп алынған жерлерді бөлуді бақылауға деген ұмтылысы. Дегенмен, консулдардың қабылдаған қатаң шаралары осы реформаға қалалық тәртіпсіздіктердің себеп болуы мүмкін. Қалалық және ауылдық халықтың реформа талап етуімен және әскерге қажетті жұмыс күшінің плебейлерге келіссөздерде күшті ұстаным беруімен заңның қабылдануы амалсыз болды. Әрине, мұндай нақты және бақылаушы заңдарды қабылдау үшін ұйымдасқан қозғалыс қажет болды, бұл қозғалысты қаладағы плебей трибундары үйлестірген болуы мүмкін.
Қаулылар
Лекс-Гортензия – бұл халыққа саяси бостандықты қамтамасыз еткен реформалардың бір қадамы болды. Республиканың алғашқы кезеңінде, реформалар басталмас бұрын, плебей кеңесі қабылдаған заңдар барлық римдіктерге емес, тек плебейлерге ғана қолданылды, себебі кеңесте дауыс бере алатындар плебейлер ғана еді. Бірақ б.з.б. 449 жылы Lex Valeria Horatia-дан кейін, плебисциттер Сенат ратификацияласа, тек плебейлерге ғана емес, барлық римдіктерге міндетті болатын. Дегенмен, lex Pubilia қабылданғаннан кейін заңдарды ратификациялау процесі concilium plebis-те заң жобасын қабылдау алдында жүзеге асырылатын болды, бұл сенаторлардың кедергі келтіру мүмкіндігін азайтты. Сонымен қатар, заңда дауыс беру уақытын белгілеуге шектеулер қойылды. Мысалы, дауыс беру нарық күндері өткізілмейтін болды, бұл экономикалық сауда-саттыққа кедергі келтіруі мүмкін еді. Алайда, бұл ауылдық плебейлердің concilium plebis-ке қатысуына қиындық тудырды, себебі олар қалада болатын қолайлы күндері дауыс бере алмайтын болды. Заңдық терминологиялық тұрғыдан алғанда, плебисцит (плебей заңы) мен lex (заңның өзі) арасындағы айырмашылық сақталды. Lex Hortensia плебисциттің құқықтық статусын ғана өзгертті, оны lex ретінде қарауға мүмкіндік берді. Кейіннен, бұл айырмашылық маңызсыз болғандықтан, барлық міндетті заңдар, бұрын leges немесе plebiscita деп аталғандар, leges деп аталатын болды.
Мұра
Хортенс заңының қабылдануы плебтер мен патрицистер арасындағы ғасырлар бойы созылған саяси қақтығыс – Дәрeжелер арасындағы қақтығыстың маңызды бір кезеңін аяқтады. Бұл заң Халық жиналысы мен Плебей кеңесінің заң шығарудағы басымдығын бекітті, соның нәтижесінде Республиканың соңғы кезеңінде негізінен ұсақ және процедуралық сипаттағы заңдар қабылданды. Бұл заң рим халқының билігін нығайтып, плебейлер мен олардың трибундарының саяси аренадағы маңызды рөлін қамтамасыз етті, бұл бұрынғы заңдарға ортақ емес еді.