Кіріспе
Көрмеге арналған таңдаулы өсірілген тышқан.
Әсем тышқан – үй тышқанының (Mus musculus) қолға үйретілген түрі, тышқандардың көптеген түрлерінің бірі, көбінесе ол шағын үй жануары ретінде ұсталады. Әсем тышқандар көрмеге қою үшін арнайы өсірілген, және халықаралық көрмелер өткізіледі. Тышқан – басқа үлкен үй жануарларымен және көптеген басқа кеміргіштермен салыстырғанда арзан үй жануары, бірақ тышқандардың өмір сүру ұзақтығы салыстырмалы түрде қысқа: әдетте 2-3 жыл.
Сипаттама
Фэнси тышқан термині көрмеге арналған селекциялық шаралармен өсірілген тышқанды сипаттау үшін қолданылады. Қолға түскен жабайы тышқандар, олар ұсақ мінезді болғанда және көптеген буын өсірілгенде, әлі де фэнси типке жатады. Фэнси тышқандар мөлшері бойынша үлкен айырмашылықтарға ие болуы мүмкін, мұрынынан құйрығының тамырына дейін шамамен ұзын болатын кішкентай үй тышқандарынан бастап, мұрынынан құйрығына дейін өлшенетін көрме тышқандарына дейін. Үй тышқандарының салмағы шамамен , ал ірі көрме тышқандарының салмағы дейін жетеді.
Түрлері
Жасанды таңдау нәтижесінде әсем егешқұйрықтарда көптеген әртүрлі түк түстері пайда болды. Оларға қара, шоколад, көк, ақ, қаймақ, лилак, қызыл, ақбас, шампан, қантеке, алтын ағути, күміс ағути, күміс және көгершін түстері жатады. Түсіне қарай, әсем егешқұйрықтың көздері қара немесе қызғылт болуы мүмкін. Сондай-ақ, әртүрлі белгілері бар әсем егешқұйрықтар да өсірілді. Осы белгілердің қайсысы стандартталған және олардың стандарттары қандай, әр клубқа байланысты өзгеше болуы мүмкін. Бұл әсем егешқұйрық түстерінің толық тізімі болмаса да, әсем егешқұйрықтардағы ең маңызды белгілерге тегіс белгіленген егешқұйрықтар (түсті дақтары бар ақ егешқұйрықтар), сындырылған белгіленген егешқұйрықтар (түсті дақтары бар ақ егешқұйрықтар), жолақты егешқұйрықтар (денесінің ортасында ақ жолақты түсті егешқұйрықтар), артқы жағы ақ егешқұйрықтар (артқы жағы ақ түсті егешқұйрықтар), Херефорд егешқұйрықтары (толық ақ беті және ішкі жағында ақ белгісі бар түсті егешқұйрықтар, Херефорд сиырларына ұқсас) және Голланд егешқұйрықтары (артқы жағы мен екі жағы түсті ақ егешқұйрықтар, Голланд қояндарына ұқсас) жатады. Ішкі жағы толығымен түсті егешқұйрықтарды қоңыр егешқұйрықтар (ішкі жағы бай сары түсті болғанда) немесе түлкі егешқұйрықтары (ішкі жағы ақ немесе ақ түске жақын болғанда) деп атауға болады. Толығымен бір түсті егешқұйрықтар "өзіндік" егешқұйрықтар деп аталады. Түсінен басқа, әсем егешқұйрықтар әртүрлі түк түрлерін де көрсетеді, олар "сорттар" деп аталады. Көптеген әсем егешқұйрықтар Стандарт сортына жатады, яғни олардың түгі қысқа, тік, тегіс және денеге жақын болады. Алайда, кейбіреулері Сатин егешқұйрықтары (Стандарт егешқұйрықтарына ұқсас, бірақ жылтырлығы жоғары), Ұзын шашты егешқұйрықтар (Стандарт немесе Сатин түктері әдеттегіден ұзын), иіліс немесе толқынды түктері бар (осы сорттардың нақты атаулары клубқа байланысты өзгереді) немесе тіпті түксіз болуы мүмкін.
Үй жануарлары
Тышқандарды үй жануарлары ретінде ұстауға қатысты алғашқы жазба ең көне қытай сөздігі – «Эрияда» кездеседі, ол б.з.д. 1100 жылғы нұсқасында айтылған. Еуропада 17 ғасырдың басында жапондық тышқан тұқымдарын әкелу арқылы әсем тышқандарды өсіру танымал болды. 1895 жылы Уолтер Макси Викториялық Англияда Ұлттық тышқан клубын құрды, ал оның алғашқы ресми көрмесі сол жылы Линкольн қаласында өтті. Осы уақыттан бері бүкіл әлемде тышқандар клубы құрылды. Көрмелер бәсекелестік шартта тышқан өсірушілерге өз тышқандарын көрсету үшін ұйымдастырылады, онда олар түсіне, дене пішініне және мінез-құлқына қарай бағаланады. Тышқандарды көптеген елдерде үй жануарлары ретінде ұстаудың бірнеше себебі бар: әсем тышқандар салыстырмалы түрде кішкентай, арзан, оларды жуудың қажеті жоқ және дұрыс күтім жасалса, олармен үнемі айналысуға үйренеді. Әйел тышқандар көптеген иелерге ұнайды, себебі олар еркек тышқандарға қарағанда басқа тышқандармен жақсы араласады. Сонымен қатар, әйел тышқандардың зәрінде еркек тышқандардың зәрінен гөйіс иіс аз болады. Еркек тышқандар бірге ұсталығанда, тіпті бірге өсірілсе де, өте күшті және өзгермейтін аумақтық инстинкттеріне байланысты бір-бірімен соғысып, тіпті өлтірісе алады. Еркек тышқандарды жарақат алу қаупінсіз бірге ұстау қиын. Дегенмен, кейбір адамдар еркек тышқандардың мінезін және қызығушылығын артық көреді. Тышқандар әлеуметтік жануарлар болғандықтан, мүмкіндігі болса, кем дегенде екеуден тұратын топта ұстаған жөн. Алайда, егер көбейту жасындағы еркек және әйел тышқан бір клеткаға қойылса, олар үш апта сайын көбейе алады. 5-18 шағатайдың тууы да сирек емес.
Денсаулық
Дені сау үй тышқаны генетикалық бейімділігіне байланысты орташа есеппен 18 айдан 30 айға дейін өмір сүреді. Көптеген сүтқоректілер сияқты, тышқандар да бітелерге, қышымаларға, кенелерге және басқа да тері паразиттеріне, сондай-ақ ішек паразиттеріне ұшырайды. Үй тышқандарында ең көп таралған қышымалар: Myobia musculi, Myocoptes musculinus және Rhadfordia affinis. Клетканы үнемі тазалап, қажет болған жағдайда, қышымаға қарсы спреймен өңдеу керек. Тышқандар суыққа өте сезімтал және суық тиюі мүмкін, сондай-ақ басқа да тұмау сияқты ауруларға шалдығуы мүмкін. Стресс кезінде тышқандар шамадан тыс күтімге беріліп, терісіне тітіркеніш тудырып, жүні түсуіне әкелуі мүмкін. Ауыр жағдайларда тышқандар мазасыздықтан тісін қырып, жарақаттануы мүмкін. Бұл жағдайды емдеудің ең тиімді тәсілдерінің бірі – тышқанның тырнақтарын қысқару, бұл оның өзіне қосымша зиян келтіруін болдырмайды. Ересек тышқандар (бір жылдан асқан) ісіктерге, әсіресе аналық тышқандарда сүт безінің қатерлі ісігіне бейім, себебі сүт тіндері дененің көп бөлігінде орналасқан. Тышқандарда жиі кездесетін басқа қатерлі ісіктер – лейкемия және лимфома. Тышқандардың, сондай-ақ көптеген басқа кішкентай жануарлардың оңай ауруға шалдығуының себебі – олардың геномдарында вирустардың көп болуы. Ұзаққа созылған проблемалар болған жағдайда ветеринарға жүгіну керек, бірақ тышқандарды емдеу тәжірибесі бар маманды табу қиын болуы мүмкін. Тышқандар шамадан артық тамақтанса және жеткілікті физикалық белсенділік алмаса, семіздікке ұшырауы мүмкін. Бұл олардың өмірге қауіпті жүрек-қан тамырлары ауруларына, қант диабетіне және артритке шалдығуына әкелуі мүмкін. Тышқандардың жеткілікті жаттығуларын және ақыл-ойын дамытуын қамтамасыз ету үшін түтіктер мен дөңгелектер сияқты белсенділік құралдары пайдалы. Тышқандар көтерілуді де жақсы көреді, сондықтан көлденең таяқшалары бар сымды тор олар үшін өте қолайлы. Жаттығу үшін босатылған тышқанды мұқият бақылау керек, өйткені олар жылдам жасырынуы мүмкін және оларды табу қиын болуы мүмкін. Кеміргіштер ретінде тышқандардың тіс тістерінің тым ұзын өсуін болдырмау үшін оларды кеміруі керек. Өте өскен тістер ауыздың бітелуіне (жабылуына) әкелуі мүмкін, бұл өте ауыр жағдайларда аштыққа соқтыруы мүмкін. Қатты тағам, ағаштан жасалған кішкентай бөлшектер немесе арнайы дайындалған блоктар осы мақсатқа жарайды, бірақ кейбір тышқандар тістерін қысқа ұстау үшін бірге қысып ("бруксинг") алады. Сирек жағдайларда тышқанның кеміруге қабілеті болмауы мүмкін, себебі оның тіс тістері немесе жақтары дұрыс емес, сондықтан оның тістерін ветеринар кесуі керек. Тышқандар өздігінен күтім жасайды және оларды жуудың қажеті жоқ, егер терісіне арнайы емдеуді қажет ететін жағдай болмаса. Тышқандарда диарея да болуы мүмкін. Таза суға қол жеткізетін дамыған елдердегі адамдар үшін бұл әдетте өмірге қауіп төндірмейтін жағдай. Бірақ тышқандар үшін бұл қауіпті болуы мүмкін. Тышқандардағы диарея адамдарға қарағанда олардың кішкентай мөлшеріне байланысты сусыздануға және өлімге әкелуі ықтимал.
Өсіру
Тышқандардың өнімділігі жоғары; жүктілік мерзімі шамамен 19-23 күнге созылады. Орташа ұядағы бала саны 4-12-ге жетеді. Кейде 30-ға дейін бала тууы мүмкін. Дегенмен, аналық тышқанның 10 емшегі бар, сондықтан ол бір уақытта осы сандағы баланы ғана тамақтандыра алады. Көлемді ұялардағы балалар көбінесе әлсіз және кішкентай болып келеді, бұл ана тышқанды әлсіретіп, қалпына келтіру уақытын ұзартады. Ұяны ең көп дегенде 10-12 тышқанға дейін азайтуға болады. Аталық тышқан төл туғаннан кейін бірден аналықпен жұптаса алады, яғни аналық туғаннан кейін үш күн ішінде тағы жүкті болуы мүмкін. Аналық тышқандарды 12 аптадан бұрын немесе сегіз айдан кейін жұптастыру қауіпті, себебі кейбір тышқандар босану кезінде өлуі мүмкін. Аналық тышқандар 3-5 күн сайын жыныстық қызығушылыққа ие болады, сондықтан оларды 10 күнге дейін бірге ұстауға болады. Жаңа туған тышқандар, «пинки» немесе «балапандар» деп аталады, соқыр, саңырау және терісі жоқ болып туады. Олардың көздері жабық, ал құлақтары басына жабысқан күйде болады. Анасы өлі немесе ауру балаларды жеуі мүмкін. Балапандар 2-4 күнде шаш өсіруді бастайды. 3-5 күнде құлақтары ашылады және дауыс шығара бастайды. 14 күнде көздері ашылады және айналағы әлемді зерттеуге кіріседі. 3 апталық шағында ересек тышқанның кіші нұсқасына ұқсайды. 4 аптада аталық балаларды анасымен және әпкелерімен жұптаспауы үшін бөліп алу керек, ал аналық балаларды анасымен бірге қалдыруға болады.
Көрсеткіш
Әлемде тышқандарға мысықтарға ұқсас көрмелер ұйымдастыратын бірнеше клуб бар. Көрмелер көбінесе АҚШ, Ұлыбритания және Австралияда өтеді. АҚШ-тағы клубтарға FMBA (Fancy Mouse Breeders' Association) және AFRMA (American Fancy Rat and Mouse Association), ал Ұлыбританияда NMC (National Mouse Club) кіреді. NMC-ден алынған цитатада көрмеге қатысу үшін идеалды тышқан дене бітімі былай сипатталады: "Тышқанның денесі ұзын, басы таза, мұрны тым жіңішке немесе сүйір болмауы керек, көздері үлкен, айқын және жарқын болуы тиіс. Құлақтары үлкен, гүлге ұқсас пішіндес, бүктемес, кең аралықта тік тұруы керек. Денесі ұзын және жіңішке, белдеңінен сәл иілген, әрі сергелеу көрінуі керек; құйрығы, бұралып немесе түйіліп болмауы керек, артқы жағынан жақсы шығып, тамырында қалыңдап, содан кейін сыпырғыш сияқты ұшына қарай біртіндеп жіңішке болуы керек, ұзындығы тышқан денесінің ұзындығымен шамалас болуы тиіс. Егер сорт стандартында басқаша көрсетілмесе, жүні қысқа, тегіс, жылтыр және қолға жағымды болуы керек. Тышқан толығымен бағынушы болуы керек, ешқандай жаман әдеттері болмауы керек және ұстама, немесе басқа да ұқсас ауруларға шалдықпауы керек. Мұрттары жоқ, бір немесе екі көзі соқыр, сыртқы паразиттері бар, ісігі, жарасы немесе жүнсіз аяқтары бар, кез келген анық ауруға немесе деформацияға шалдыққан немесе құйрығы қисық тышқандар дисквалификацияланады."
Қабыққа салу
Тармақтары сым арқалықтарымен және пластикалық едені бар клетка – ең көп таралған тұрғын үй түрі. Клетка арқалықтары арасындағы қашықтық тым кішкентай болса, жас тышқандардың арқалықтардың арасынан шығып қалу әрекетін тоқтатады, себебі олар ішке қысылып қалуы мүмкін. Бұл, сондай-ақ, мысықтар, иттер, буынтық аяқтылар, жыландар және басқа еттен қоректелетін жануарлар сияқты жыртқыш жануарлардың тышқандарды өлтіріп жеуіне де кедергі келтіреді. Тышқандар табиғатынан кеміргіштерден сақтанады, олар оларды өлтіріп жеуі мүмкін. Бұл мінез-құлық мурицид деп аталады (ср. Мурицидтік тест). Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, қағаз массасынан жасалған төсеніш клеткаларда, әсіресе нашар желдетілетін жерлерде аммиактың жоғары концентрациясын жинақтауы мүмкін. Клеткада кішкентай тығылған орындар мен ойыншықтар (мысалы, картон түтік) болуы жақсы. Сондай-ақ, саудалық ойыншықтар да қол жетімді. Тышқандар дөңгелектің үстінде жүгіруді ұнатады, бұл оларға қозғалыс және жаттығу мүмкіндігін береді. Ұлыбританияда көптеген көрмешілер тышқандарын шамамен 45x30x20 см өлшемді ағаш қораптарда ұстайды, бірақ пластик сақтау қораптарын қолдану да көбейіп келеді.
Тамақтандыру
Қалыпты тышқандарға арналған тағам арнайы жасалған жем қоспасынан бастап ас үй қалдықтарына дейін алуан түрлі болуы мүмкін. Тышқандар көбінесе морковь, шпинат, салат және басқа да көкөністерді жақсы көреді, бірақ мұндай тағамдар диарея мен өмірге қауіп төндіретін дегидратацияға әкелуі мүмкін болғандықтан, оларды аз мөлшерде беру керек. Нан үгінділері, бидай және күріш те тышқандар үшін пайдалы болуы мүмкін. Тышқандарды тәжірибелік нысандар ретінде ұстайтын зертханалар көбінесе "лаб блок" деп аталатын өнімді қолданады, ол бастапқыда зертхана тышқандары үшін ғылыми тұрғыдан жасалған қоспа. Тамақтану рационында әртүрлілік үшін тышқандар сұлы, майлы тұқымдар, таза жұмыртқа қабығы, таңғы ас жартылай фабрикаты және кепкен нан жей алады. Жемістер мен көкөністер – табиғи және пайдалы диетаның бір бөлігі. Кейбір иелері оларды тышқандар бірдеңке жасағаннан кейін сыйлық ретінде береді. Тышқандар көбінесе ағаш және басқа да қатты заттарды шайнайды, бұл олардың тістерінің тым ұзын өсуін сақтайды. Тышқандар мен егеуқұйрықтардың диетасы ұқсас болғандықтан, кейбір үй жануарларының иелері оларды егеуқұйрық жемімен тамақтандыруды таңдайды. Басқа кеміргіштерге арналған алдын ала араластырылған диетамен тамақтандыру жиі кездесетін практика болғанымен, жануардың ұзақ өмірі мен денсаулығы үшін тышқандарға арналған диетамен тамақтандыру жақсы. Мысалы, хомяктарға арналған диета тышқандар мен егеуқұйрықтарға қажеттіге қарағанда көбірек белок қамтиды. Үй тышқандары негізінен өсімдіктермен қоректенеді, бірақ олар ет пен сүт өнімдерін де қабылдайды. Ет белокқа толы және жүкті немесе бала емізетін тышқандар үшін пайдалы. Олар су ішеді, бірақ одан аз мөлшерде ғана қажет етеді, негізінен тағамдағы ылғалға сенеді. Егер су көзі ұсынылса, сумен жабдықтаудың тазалығын сақтау үшін гравитациялық су ішетін құрал қажет. Олар ішектеріндегі бактериялар өндіретін қоректік заттарды алу үшін өз фекалияларын жейді, бұл олардың қоян мен теңіз шошқаларымен бөлісетін копрофагия деп аталатын мінез-құлқы. Үй тышқандары, басқа кеміргіштер сияқты, құсып жібермейді.
Қолдану
Тышқандар кішкентай жануарлар болғанымен, жарақаттан сақтану қажет, сонымен қатар олар таңқаларлықтай төзімді және жаңалыққа құштар. Қабықтан шыққаннан кейін көптеген тышқандар иесінің қолымен жүгіруді, қалталарын зерттеуді немесе иесінің құшағында отырып, күтім жасауды ұнатады. Кейбір тышқандар ақырын-жаймен сипауға да төзе алады. Сақ болу керек, себебі тышқандардың көру қабілеті нашар, сондықтан олар жиектен тым ілгері еңкейіп түсіп қалуы мүмкін. Әсіресе кішкентай балалар ұстағанда абай болу қажет, олар тым қатыгездік танытуы мүмкін. Әдеттегі тышқандар жарақат алғанда немесе қатты қорқығанда ғана шағады. Дұрыс ұстамаған жағдайда, олар тістей алады, себебі олар көбінесе агрессивті емес деп есептеледі. Тышқандар, әсіресе жабайы және аумақтық еркек тышқандар, бейтаныс адамдарды шағуға бейім. Тышқандарды үйге үйрету мүмкін емес, және олар қолға алғанда, әсіресе шаршағанда, дефекация жасап, несеп шығаруы мүмкін. Сау тышқанның нәжісі бірнеше миллиметрлік зиянсыз қатты түйіршіктерден тұрады. Дегенмен, олардың зәрі көбінесе, әсіресе еркектерде, иісті болады және матаға дақ түсіруі мүмкін.