Кіріспе
Қызыл лилия қоңызы (Lilioceris lilii) – лилия, фритиллярия және лилия тұқымдасының басқа да өкілдерінің жапырақтарымен, сабағымен, бүршіктерімен және гүлдерімен қоректенетін жапырақ қоңызы. Ол жұмыртқаларын көбінесе Lilium және Fritillaria түрлеріне салады. Lilium және Fritillaria түрлерінің болмауынан жұмыртқалардың саны азаяды және жұмыртқалар мен дернәсілдердің тірі қалу деңгейі төмендейді. Қазір бұл лилия өсірілетін көптеген қоңыржай климат аймақтарында зиянкес болып саналады.
The scarlet lily beetle, red lily beetle, or lily leaf beetle (Lilioceris lilii), is a leaf beetle that eats the leaves, stem, buds, and flowers, of lilies, fritillaries and other members of the family Liliaceae. It lays its eggs most often on Lilium and Fritillaria species. In the absence of Lilium and Fritillaria species, there are fewer eggs laid and the survival rate of eggs and larvae is reduced. It is now a pest in most temperate climates where lilies are cultivated.
Сипаттама
Бұл қызғалдақ қоңызы – Coleoptera орнына және Chrysomelidae тұқымдасына, яғни жапырақ жейтін қоңыздарға жатады. Ересекті қызғалдақ қоңызының ұзындығы шамамен 6-9 мм (¼–⅜ дюйм), аяқтары мен антенналары салыстырмалы түрде ұзын. Оның қанат жабындары (қатты алдыңғы қанаттары) жарқыраған қызыл түсті. Астыңғы жағы, аяқтары, көздері, антенналары және басы қара түсті. Оның көздері үлкен, кеудесі жіңішке, ал құрсағы кең. Әр антенна 11 буыннан тұрады. Көздері ойысқан және кеудесінде екі жоғары бойлық сызық бар. Бұл қызғалдақ қоңызын қызыл қанат жабындары және қара астыңғы жағы бар кардинал қоңызымен (Pyrochroa serraticornis) шатастыруға болады. Бірақ қызғалдақ жапырақты қоңызының қанат жабындары бүршіктелген, жылтыр және дөңгелек келген, ал кардинал қоңызының қанаттары салыстырмалы түрде соқпақты, тар, жалпақ және созылған. Кардинал қоңызының антенналары да тарақ сияқты. Қызғалдақ жапырақты қоңызы шөппен қоректенеді, ал кардинал қоңызы жәндіктермен қоректенеді. Қызғалдақ жапырақты қоңызын дақсыз шегіршінмен (unspotted ladybirds) шатастыруға болады, бірақ оның пішіні тар. Одан бері ол Англияның оңтүстігіндегі Суррейден Шотландияның Инвернесіне дейін тарады. Ол Ирландияда да кездеседі. Көктемде тамақтану және жұптасу үшін шығады. Қауіпті сезген ересек қоңыз қорғаныс механизмін – танатозды көрсетеді, яғни мүшелерін жиырып, қозғалмай қалады және қара астыңғы жағымен жоғары қарап құлайды, бұл оған жермен біте қашуға көмектеседі. Егер қашып құтыла алмаса, олар денелерінің екі бөлігін бір-біріне үйкеп «шық шық» етіп дыбыс шығара алады, бұл шабуылдаушыны қорқытуға арналған. Бұл процеске стридуляция дейді және ол тіпті құсқа немесе басқа жыртқышқа да соққы беруі мүмкін, осылайша қызғалдақ жапырақты қоңызына шабуыл жасауына бөгет жасайды.
Бақылау
Кез келген жәндістің таралуын болдырмаудың ең сенімді жолы – бастапқыда оларға осал өсімдіктерді отырғызудан аулақ тұру. Лилия қоңызына қатысты, бұл лилияның көптеген сүйікті сорттарын өсіруден бас тартуды білдіреді, себебі басқа шаралар тиімдірек болуы мүмкін. Жұмыртқаларды, дернәсілдерді және ересек қоңыздарды үнемі қолмен жинап, жою тиімді, бірақ еңбекті қажет етеді. Жалпы жапырақ қоңызын бақылауға арналған карбарил, метоксихлор, малатион және ротенон қосылған тіркелген үй шаруашылығында қолданылатын инсектицидтер популяцияны бақылауға көмектеседі. Ним экстрактілерінен жасалған препараттар өте жас дернәсілдерді өлтіруге және ересек қоңыздарды қоршаған басқа жәндіктерге зиян келтірмей қууға пайдалы, бірақ бұл әдіс қолмен жинауға қарағанда тиімділігі төмен болуы мүмкін. Ним препараттарын жұмыртқадан шыққаннан кейін 5-7 күн сайын қолдану керек. Тиаклоприд та тиімді.
Биологиялық бақылау
Еуропада соңғы инстарт сатысындағы жалпы паразиттік көрсеткіш жабайы Lilium martagon-да шамамен 90%-ды, бақшаларда 75%-ды және лилия өсірілетін алқаптарда 60%-ды құрайды. Лилия жапырақты қоңызының паразиттері көбінесе жұмыртқаларын қожайынның ішіне салатын және жұқтырған барлық жекелерін тиімді өлтіретін аралар болып табылады. Diaparsis jucunda (Ichneumonidae: Tersilochinae) лилия жапырақты қоңызының паразиттік инфекцияларының 90%-дан астамын құрайды. Дегенмен, бақшалар мен коммерциялық алқаптарда Tetrastichus setifer (Eulophidae: Tetrastichinae) және Lemophagus pulcher (Eulophidae: Campopleginae) кейінгі маусымда басым паразиттерге айналады. 1999-2001 жылдары Массачусетс штатында еуропалық паразит арасы Tetrastichus setifer қолданылды; тәжірибеде қоңыз популяциясының азаюы байқалды. Род-Айленд штатындағы тағы бір тәжірибелік аламанда да популяцияның азаюы тіркелді. 2003 жылы Массачусетс штатында тағы бір паразит – Lemophagus errabundus таралды және қазір аймақта бекініп қалды.