Кіріспе

Леха Доди – еврей тіліндегі яһуди діни әні, жұма күні күн батқанда, әдетте кешкі құлшылықтан бұрын, синагогта демалыс күнін қарсы алу үшін оқылады. Бұл – Қабалат Шаббаттың бір бөлігі. Леха Доди әнінің қайырмасы «Кел, жаным, күйеуге/демалыс күнінің құдіретіне құрмет көрсетуге, қарсы алуға асығайық» дегенді білдіреді және Израильдің «жаны» (Құдайдан) «күйеуге» (демалыс күніне) бірге қарсы алуға шақыру болып табылады. «Келіңіз, жаным» деген тіркес Ырлар жырлары 7:12 (ағылшын тіліндегі Киелі кітапта 7:11) кітабынан алынған, оны Абба б. Жүсіп б. Хама Израильдің Құдаймен сөйлесіп тұрғаны деп түсіндірген. Әннің соңғы шумағы орындалғанда, қауымның барлығы тұрып, батысқа қарай бұрылады (дәстүрлі қауымдар қалған құлшылықтар үшін Иерусалимге қарайды) немесе есікке қарай; кейбіреулер синагогтың қасиетті орнынан шығып кетуді әдет еткен. Қауым «Кел, күйеу!» сәлемінде иіліп, синагогтың алдына қарай бұрылады; кейбіреулері тек алдына, ал басқалары екі жаққа, содан кейін алдына иіліп құрмет көрсетеді. Бұл ән 16 ғасырда Салоникада туып, кейіннен Сафед кабалисті болған Шломо Халеви Алкабецтің туындысы. Сол замандағыдай, ән де акростих болып табылады, алғашқы сегіз шумақтың әрқайсысының бірінші әрпі автордың атын білдіреді. Автор «Песня о песнях» кітабының раввиндік түсіндірмесіне сүйенеді, онда қыз еврей халқының метафорасы ретінде, ал жақын сүйікті (дод) – Құдайдың метафорасы ретінде қарастырылады, сондай-ақ Невиимнен, ол да осы метафораны қолданады. Бұл өлең Израильдің Құдайдан Мессиандық құтқарылудың ұлы Шабатын әкелуін сұрап отырғанын көрсетеді. Бұл дәстүрлі литургияға тұрақты қабылданған еврей өлеңдерінің соңғыларының бірі.

Әнділік

ХХ ғасырдың басында Абрахам Зеви Идельсон «Леха Доди» әнін орындау үшін жүздеген түрлі күйлерді жазды. Кейбір сефард қауымдарында ғибрат әні кейде ежелгі мавр әуенімен орындалады, ол «Леха Доди» мәтінінен әлдеқайда ертерек. Бұл ішкі дәлелдермен ғана емес, сонымен қатар ескі сидурлардағы ғибраттың «Шуви Нафши ли Менухаехи» әуеніне орындалуын талап ететін нұсқаулардан да анық көрінеді. Бұл нұсқау Алқабец заманына дейін Испаниядан Израилге келген босқындар әкелген, онда ғибрат қауымдық түрде орындалады, ал қайырма сөздер тек кіріспе ретінде қолданылады. Кейбір ескі үлгідегі ашкеназдық синагогтарда оның шумақтары хаззанмен ұзақ орындалады, ал қайырма сөздер қауымның жауабы ретінде қолданылады, бірақ көптеген ашкеназдық православиелік синагогтарда оны көптеген әуендердің кез келгенімен барлығы бірге орындайды. Бұл осы элементті пайдаланатын православиелік синагогтарды және қазіргі православиелік бағыттағы синагогтарды қамтиды.

Ежелгі неміс және поляк әуендері

Жылдың белгілі бір кезеңдерінде көптеген солтүстік қауымдар кейінгі туындыларды тастап, екі қарапайым, көне әуендерді пайдаланады. Бұл әуендердің ең танымалдары – Пасха мен Шавуот арасындағы Омер апталарына арналған әуен, ол өзінің кейбір сөздерімен аты мәшһүр саяси ән «Лилибульеро» мен Моцарттың «Фигароның үйленуі» операсының басындағы каватинаның бейімделуі ретінде әртүрлі сипатталған. Алайда, әуеннің барлық бөлігінде XVII ғасырдың соңына тән неміс халық әндерімен ұқсастықтар кездесуі мүмкін. Бүгінде Тиша б’Ав мерекесіне дейінгі «Үш апта» үшін дәстүрлі арнайы әуен бұрынғыдан аз қолданылады, бірақ оның орнында жиі орындалатын Эли Тзийон әуенінен мұндай нәзік сүйкімділік жоқ. Дегенмен, ол бір кезде Еуропаның солтүстік қауымдарында кеңінен таралған еді. Бенедетто Марчелло өзінің «Estro Poetico Armonico» немесе «Parafrasi Sopra li Salmi» (Венеция, 1724) атты еңбегінде 19-шы псалмды орындау үшін осы әуеннің нұсқасын таңдаған, онда ол неміс еврейлерінің әні ретінде келтірілген. Кантор Эдуард Бирнбаум осы әуеннің бастауын Оскар Колбергтің «Piesni Ludu Polskiego» (Варшава, 1857) еңбегінде берілген «Wezm ja Kontusz, Wezm» атты поляк халық әнінде тапқан. Ғасыр бұрын Лондондағы еврей қауымында да осы сияқты халық әнінен шыққан көне әуен бағаланған, ол ескі қалалық синагогтарда екі түрлі нұсқада орындалған. Осы екі нұсқа да Исаак Натанның Байронның «Еврей әуендері» (Лондон, 1815) жинағында келтірілген, онда олар «Ол сұлулықпен қадам басады» атты өлеңдер жинағының алғашқы тармақтарына арналған әуенді құрайды. Содан бері бұл әуен ағылшын қауымдарында және басқа да жерлерде қолданыстан шығып қалған.