Кіріспе

Исламның алғашқы сыншысы және дінге жалпы қарсылас Әбу әл Хасан Ахмад ибн Яхья ибн Исхақ әл Рауанди (أبو الحسن أحمد بن يحيى بن إسحاق الراوندي), көбінесе Ибн әл Рауанди (ابن الراوندي; 827–911 CE) деп танылатын ғалым және дінтанушы. Өмірінің басында ол мутазилиттік ғалым болған, бірақ кейін мутазилиттік доктринаны жобамады. Содан кейін ол шиит ғалымы болды; оның өліміне дейін шиит болып қалды ма, әлде күмәнданушыға айналды ма деген пікірталас бар, бірақ көптеген дереккөздер оның барлық дінді қабылдамағанын және атеист болғанын куәландырады. Оның еңбектерінің ешқайсысы сақталмаса да, оның пікірлері сыншылар мен оған жауап берген кітаптар арқылы жетіп келді. Оның ең көп фрагменттері сақталған кітабы (Рауанди идеологиясын жоққа шығаратын исмаили кітабы арқылы) – «Кітаб әл Зумруд» (Зумруд кітабы).

Өмір

Әбу әл-Хұсайн Ахмад бин Яхья бин Исхақ әл-Раванди 827 жылы біздің заманымызда Ұлы Хорасанда, қазіргі Ауғанстанның солтүстік-батысында дүниеге келген. Әл-Раванди Аббасид халифасы Әл-Мамунның тұсында Басрада дүниеге келген. Оның әкесі Яхья – парсылық яһуди ғалымы, кейін ислам дінін қабылдап, мұсылмандарға Талмудты жоққа шығаруды үйреткен. Ол Бағдадтың мутазилилеріне қосылып, олардың арасында белгілі бір беделге ие болды. Бірақ ол ақырында әріптестерінен алшақтады және шиит мұсылмандарымен жақын байланыс орнатты. Оның пікірлерінің арасында догманы ақылға қарсы деп сынауы, кереметтердің жалған екенін айтуы, пайғамбарлардың (Мұхаммедті қоса алғанда) тек сиқыршылар екендігі және Құранда сипатталған жұмақтың қажет емес екендігі жатады. Кейбір ғалымдар мұсылман дереккөздеріндегі Ибн әл-Равандиге қатысты оң пікірлерді түсіндіруге тырысады. Жозеф ван Эсс барлық қайшылы ақпаратты ескеретін ерекше түсіндіру ұсынды. Ол Ибн әл-Равандиді діннен тайып кеткен (еретик) деп көрсеткен дереккөздердің көбінесе мутазилиттерге жататындығын және олар Ирактан шыққандығын, ал шығыс мәтіндерінде оның бейнесі жағымдырақ екенін атап өтті. Бұл айырмашылықты түсіндіру үшін ван Эсс «Иран мен Ирактағы екі түрлі зияли дәстүрдің қақтығысуын» ұсынады. Ол сондай-ақ Ибн әл-Равандидің әйгілі болуының себебі, оның Бағдадтан кеткеннен кейін «Бағдадтағы әріптестері оның жоқтығынан пайдаланып, оның жайлы жаман әңгімелер таратқандығы» болды деп санайды. Яғни, ван Эсс Ибн әл-Равандидің эксцентриктік және даулы болғанына қарамастан, ол діннен тайып кеткен жоқ деп есептейді. Алайда, көптеген ғалымдар осы пікірмен келіспейді, себебі оларға қарсы көптеген дәлелдер бар.