Кіріспе

Ирландиялық жазушы және белсенді Фрэнсис Джозеф Кристофер Скеффингтон (кейін Шихи Скеффингтон; 23 желтоқсан 1878 – 26 сәуір 1916) – ирландиялық жазушы және радикалды белсенді, сондай-ақ "Скеффи" деген лақап атымен танымал. Ол Джеймс Джойстың досы және мектептесі (және Джойстың "Суретшінің жас шағы" романындағы кейіпкердің прототипі), Оливер Сент-Джон Гогарти, Том Кеттл және Фрэнк О'Брайен (Коннор Круз О'Брайеннің әкесі) болды. 1903 жылы Ханна Шихиге үйленгенде, ол оның тегін өзінің тегіне қосып, "Шихи Скеффингтон" атын алды. Олар есімдерін әрқашан дефиссіз біріктіріп жазған, бірақ көптеген дереккөздерде дефис қосылады.

Ерте өмір

Фрэнсис Скеффингтон 16 ғасырдың басында король Генрих VIII-нің Лорд-орынбасары ретінде Ирландияның көп бөлігін басқарған сэр Уильям Скеффингтонның (1465-1535) ұрпағы болды. Отбасы мен достарына "Фрэнк" деп танымал болған ол, Каван округіндегі Бейлиборо қаласында дүниеге келіп, Даун округіндегі Даунпатрик қаласында өсті. Ол доктор Джозеф Бартоломеу Скеффингтонның (1850-1919) – Ұлттық мектептердің инспекторы – және оның әйелі Роза Магоррианның (1834-1909) жалғыз ұлы еді. Джозеф пен Роза 1869 жылы Даун округінің жағалауындағы Балликинлар қаласындағы католик шіркеуінде неке қиды. Франциск (бала кезінде "Фрэнк" деп аталған) бастапқыда әкесінен үйреніп, кейін Дублиндегі Сент-Стефанс-Гриндегі иезуит мектебінде білім алды. Ол радикалды саясатқа ертеден қызығушылық танытты, бұл оның жасалма тіл Эсперантоға деген ынтасынан көрінді. 1893 жылы, 15 жасында ол жергілікті газетке хат жазып, "ирланд тілі" қайта құруға келмейтіндей өлі тіл екенін және "Эсперантоны оқыту Ирландия жастарына көбірек пайда келтіретінін" жазды. Өмірінің соңында ол тілді жақсы меңгеріп, қайтыс болған кезде кітапханасында Эсперанто тіліндегі бірнеше кітап болды. Бұл ынта сол кезде солшыл айналымдарда ерекше емес еді, және 1916 жылғы Пасха көтерілісінің бірнеше көрнекті басшылары, соның ішінде Джеймс Коннолли да Эсперанто тілін білді.

Студент жылдары

1896 жылы (17 жасында) ол Дублиннің орталығындағы Сент-Стефанс-Гринде орналасқан, иезуиттер басқаратын Университет колледжіне қабылданды. Ол магистр дәрежесін алуға жеткілікті уақыт оқыды. Скеффингтон колледжде белгілі бір тұлға болды, өзіне тән және конвенцияға бағынбаушы мінез-құлқымен көзге түсті. Ол студенттік саясатқа және дебаттық клубтарға, соның ішінде 1897 жылы қайта құрылған Әдеби және тарихи қоғамға белсенді қатысты. Студенттік кезіндегі ең жақын достары – Джеймс Джойс және Томас Кетл (кейіннен оның жекжаттысы болды). Киімнің біртектілігіне қарсылық ретінде Скеффингтон шашын қырқудан бас тартты және ұзын гольфтермен шұлық киді, бұл оған «Шұлықшақ» деген лақап ат әкелді. Ол әйелдер құқығын ынтамен қорғады және «Әйелдерге дауыс беріңдер» белгісін тақты. Ол сондай-ақ бейбітшілік пен вегетариандық өмір салтын жақтады, темекі шегуді, ішімдік ішуді және жануарларға жасалатын тәжірибелерді айыптады. Ол вегетариандық және арақ ішпейтін адам болды. Бірақ ол шоколадқа рұқсат берді және көбінесе қалтасында сүт шоколадының таяғымен жүретін. Джойс 1898 жылы Университет колледжіне қабылданды; ол Скеффингтондан төрт жас кіші болғанмен, одан екі курс төмен оқыды. Джойс 1901-02 жылдары жазған «эпифаниялар» деп аталатын ерте туындыларының бірнешесі Ханна Шихидің үйінде өтеді, ал біреуінде Скеффингтон да бар. Джойс өзінің «Жас суретшінің портреті» романында Скеффингтонның «Макканн» атты ойдан туған бейнесін қалдырды, Джойс өзінің альтер-эгосы Стивен Дедалус оны «жақсы жақсы, кең иықты» және «сабан түсті сақалмен» сипаттайды. Стивен оның былай дегенін есіне алады: «Дедалус, сен өзіңе ғана құмарланған, антиәлеуметтік жансың. Мен емеспін. Мен демократпын: және болашақ Еуропаның Америка Құрама Штаттарындағы барлық таптар мен жыныстар арасындағы әлеуметтік бостандық пен теңдік үшін жұмыс істеймін және әрекет етемін». Кейін «Макканн» сабақтан кейін вестибюльде тұрып, Ресей патшасының суретінің астында жалпыға бірдей бейбітшілік туралы петицияға қол жинап жатыр (сол жылдың көктемгі семестрінде Скеффингтон патша шақырған халықаралық бейбітшілік конференциясына қатысты). «Маккан патшаның жарлығы, Стид, жалпы қарусыздану, халықаралық даулардағы төрелік, заманның белгілері, жаңа адамзат және өмірдің жаңа жақсы хабары туралы еркін энергиямен сөйлей бастады, бұл қоғамның мүмкіндігінше арзан бағада мүмкіндігінше көп адамның мүмкіндігінше зор бақытын қамтамасыз етуі керек». Стивен Дедалус осы мақсаттарға және ишараттарға бейжай екенін білдіріп, патшаның суретіне ишара жасайды: «Егер бізге Иса керек болса, онда бізге заңды Иса керек болсын». Сонда Макканн: «Дедалус, сен жақсы жігітсің деп ойлаймын, бірақ сен әлі альтруизмнің қадір-қасиетін және адамның жауапкершілігін білуің керек». Джойс ағасы Станислаусқа жоғарыда келтірілген үзінділер туралы жазып, Скеффингтонды «Шарлы Джейсус» деп атады, бұл әзіл-қалжың мен мейірімділіктің аралас көрінісі. 1901 жылдың күзінде Скеффингтон колледждің жаңа әдеби журналы «Сент-Стефан» тапсырысымен университеттегі әйелдерге тең мәртебе беру туралы эссе жазды. Эссе жарияланудан бас тартты және Джойс ұсынғаннан кейін Скеффингтон эссені Джойс өзі жазған тағы бір эссемен бірге памфлет ретінде жариялады, ол да цензураға ұшыраған («The Day of the Rabblement», ирландтық әдеби театр туралы сын). Джойс пен Скеффингтон бір-бірінің саясатына келіспегенімен, екеуі де цензураға наразы болды және 85 дананы бірлесіп басып шығаруға және памфлетті газеттерге және белгілі дублиндерге таратуға келісті.

Неке және саяси мансап

Университет колледжін бітіргеннен кейін Скеффингтон Ирландия, Англия, Франция және Солтүстік Америкада социалистік және пацифистік басылымдарға материалдар жазып, тілші болып жұмыс істеді. 1901-1902 жылдары Килкеннидегі Сент-Киран колледжінде оқытушы болып жұмыс істеді, онда мектептің ағылшын, француз және тарих пәнінің мұғалімі Томас Макдонағмен әріптес және дос болды; екеуі де Килкенни қаласындағы бір үйде тұрды. Содан кейін Университет колледжінің хатшысы болып жұмысқа орналасты. 1903 жылдың 26 маусымында Ратминс сауда колледжінің (Дублин технология институтының алдағысы) оқытушысы Ханна Шихиге үйленді. Олар бірлесіп "Шихи Скеффингтон" тегін қабылдады. Ханнаның отбасы Корк округіндегі өркендеген шаруа және диірменшілер отбасы болды. Оның әкесі Ұлттық партияның депутаты болған және революциялық қызметі үшін кемінде алты рет түрмеге қамалған. Олар Ирландия әйелдерінің сайлау құқығы және жергілікті басқару қауымдастығына, сондай-ақ Біріккен Ирландия лигасының Жас Ирландия бөліміне (Ирландия парламенттік партиясының сайлау бөлімі) қосылды. Олар сонымен қатар Ұлыбританияда әйелдердің құқықтары үшін күрескен Әйелдер әлеуметтік және саяси одағын қолдады. Отау құрғаннан кейін көп ұзамай Фрэнсис әйелдерді ерлермен бірдей шарттарда Университет колледжіне қабылдау үшін петиция ұйымдастырды. Университет бұл қадамға қарсы болғандықтан, Фрэнсис Ханнаның уақытша қолдауына сүйене отырып, хатшы қызметінен бас тартты. Ол Ирландия Социалистік партиясының президенті болды. 1907 жылы Фрэнсис "Қараңғы және жаман күндерде" атты роман жазды, ол 1916 жылы, оның қайтысынан кейін жарық көрді. 1908 жылы ол ирланд ұлтшылы және Жер лигасының белсендісі Майкл Дэвитттің өмірбаянын жариялады. 1912 жылы ол Ханнамен бірге Ирландия әйелдерінің сайлау құқығы лигасының құрылысын ұйымдастырды. Ол Лиганың "Ирландия азаматы" газетінің редакторларының бірі болды. Ирландия әйелдерінің сайлау құқығы лигасы әйелдерге дауыс беру құқығын беру үшін күресті; Лига мүшелері оның жеңгесі Том Кеттл және досы Томас Макдонағ, сондай-ақ сол кездегі ұлтшыл емес сайлау құқығын қолдаушылардың барлығын қамтыды. (Ұлтшыл әйелдер көбінесе одан қашып жүрді, себебі IWFL британ парламентіне кіруге тырысты, ал ұлтшылдар одан шығуға ұмтылды). 1909 жылы Фрэнсис пен Ханна Оуэн есімді ұлдары дүниеге келді. Олар оны крещение рәсімінен өткізуден бас тартқандары үшін көп сынға ұшырады. Фрэнсис графиня Маркевичпен жақсы қарым-қатынаста болды: мысалы, ол бір рет социалистік партияның жиналысында полиция қызметкерін тепкені үшін оны полиция сотына қадағалап алып жүрді, оған Фрэнсис те қатысты. 1913 жылғы Дублин лок-ауты кезінде ол Азаматтар бейбітшілік комитетіне қатысты, оны Том Кеттл және Томас Макдонағ сияқты түрлі адамдар құрды, ал хатшылық қызметін Джозеф Планкетт атқарды, олардың мақсаты жұмыс берушілер мен жұмысшыларды келісуге шақыру болды. Жұмысшылар келіссөздерге дайын болды, бірақ жұмыс берушілер жоқ. Фрэнсис Шихи Скеффингтон құрылғаннан кейін Ирландиялық Азаматтық Армияға қосылды және вице-төрағасы болды. Бірақ ол ИКА-ның қатаң қорғаныс ролінде болатынына сендіре отырып, қолдау көрсетті; ол әскери ұйымға айналған кезде отставкаға кетті. 1913 жылы Шихи Скеффингтон О'Коннелл көшесіндегі жетекші кәсіподақ жетекшісі Джим Ларкиннің тұтқындалуына және сол кездегі бейбітшіл көшбасшыларға жасалған полиция шабуылына куә ретінде сотқа жауап берді, ол 1913 жылдың тамыз айының соңғы демалыс күндері болған. Оның куәлігінде ол полиция тарапынан бұрыннан шабуылға ұшыраған адамға көмек көрсетіп жүрген әйелдер тобымен бірге көшеде болғанын айтты, сол кезде Дублин қалалық полициясының бір қызметкері осы топқа шабуыл жасау үшін таяқшасын көтеріп жүгірді. Ол полиция қызметкерінің нөмірін айтқандықтан ғана, ол зорлық-зомбылық жасау ниетінен бас тартылғанын мәлімдеді. Ол кейіннен Колледж Гриндегі полиция бөлімшесінің ауласында мас күйде болған полиция қызметкерлерінің тобы тарапынан қорланғанын айтты, ол шағымын білдіруге барған және олардың басшылары олардың мінез-құлқына бақылау жасай алмады. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Шихи Скеффингтон әскерге шақыруға қарсы науқан жүргізді және алты айға түрмеге қамалды. Ол американдық автомобиль өндіруші Генри Фордтың бейбітшілік жолына қолдау көрсетті; және графня Маркевич ирланд ұлтшылдарының қарулы көтерілісін жақтағанда, ол оны осы мәселе бойынша пікірталасқа шақырды. Ол бұл шақыруды Джеймс Конноллидің "The Workers' Republic" газетінде жарияланған ашық хатында қабылдады.

Пасхалық көтеріліс

Фрэнсис Шихи Скеффингтон 1916 жылы Ирландияның Пасхалық көтерілісі кезінде атылды және кейде оның шейіті саналған. Ричард Эллман Джеймс Джойстың өмірбаянында Шихи Скеффингтонның "солдаттарды тонаудан қайтармайын деп асығыс әрекет жасағанда британдықтардың қолынан қаза тапты" деп жазды. Бірақ Шихи Скеффингтонның өлімі Дублин қамалының оны Sinn Fein құлсаушысы деп күдіктенуінің және капитан Джон Боуэн Колтурсттың күдікті көтерілісшілдерге деген зорлық-зомбылыққа толы қарым-қатынасының тікелей салдары ретінде түсіндірілуі тиіс. Тимоти Хилидің пікірі бойынша, Шихи Скеффингтон Боуэн Колтурсттың Джеймс Койдты өлтіруіне куә болғандықтан атылды.

Саяси ахуал

Франсис Шихи Скеффингтон Ирландияның өзін-өзі басқаруын қолдады. 1913 жылдан кейін ол өзінің досы Томас Макдонагтың сепаратистік Ирландия еріктілерін де қолдады; алайда ол еріктілердің өсіп келе жатқан милитаризміне қатысты барған сайын сынға түсті және 1915 жылы өзінің "Ирландия азаматы" газетінде жарияланған Макдонагқа ашық хатта Шихи Скеффингтон былай деп жазды: "Сіз білесіз, мен жеке өзім Ирландия еріктілерінің негізгі мақсаттарына толыққанды жанашырлық танытамын [бірақ] сіздің жаңа қозғалысыңыз толыққанды милитаризмге жеткен сайын, оның мәні – өлтіруге дайындық – мен үшін одан да көңіл көншітпейтін болады". Пасхалық көтерілістің басында Шихи Скеффингтон көтерілісшілердің зорлық-зомбылық әдістеріне қарсы шығып, зорлық-зомбылықсыз азаматтық мойынсұнбаушылықты жақтады, ал оның әйелі Ханна көтерілісшілерге белсенді түрде жанашырлық танытып, Бас пошта кеңсесі мен Корольдік хирургтар колледжінде орналасқандарға тамақ әкелетін әйелдерге қосылды. Керісінше, көтерілістің алғашқы күні (1916 жылғы 24 сәуір, дүйсенбі) Франсис Дублин қамалының жанындағы ағылшын солдатына көмек көрсету үшін өрескел атысқа қарамастан қатерге түсті. Алты жылдан кейін Ханна былай деп еске алады: "Пасха дүйсенбі күні көтеріліс басталғанда, менің күйеуім Дублин қамалының жанында болды. Ол британдық офицердің ауыр жарақат алып, қамал қақпасының сыртындағы тас төсекте қан құйып жатқанын білді. Күйеуім бір жанындағы адамды өзімен бірге құтқаруға шақырды. Олар бірге алаңды жауған оқ астында жүгіріп өтті. Алайда олар сол жерге жетіп үлгермей, британдық әскерлер сыртқа шығып, жараланған адамды қақпаның ішіне сүйреп әкетті".

Талап-тартудың алдын алу

Осы оқиғадан кейін көп ұзамай Шихи Скеффингтон Саквилл көшесіндегі Нельсон бағанасының сатыларына көтеріліп, қаланың кедей тұрғындарынан дүкендерді тонауды тоқтатуға шақырды. Оны ұшырағандар келекеледі. Оның келесі әрекеті – көшенің ар жағына өтіп, GPO-ға кіріп, көтерілістің басшыларының бірі – Джеймс Конноллимен сөйлесуді талап ету болды. Коннолли еңбекшілер қозғалысының жетекшісі болған және Шихи Скеффингтонның социалистік көзқарастарымен келісетін. Коннолли тонауды тоқтату үшін қарулы адамдарды жіберді. Олар аударылған трамвайдың үстіне шығып, тонаушыларды айыптады және олардың басынан өте оқ атты. 25 сәуір күні Шихи Скеффингтон тағы да қала орталығына қайтып, тонауды тоқтатуға тырысты. Флаерде былай жазылған:

«Көшелерде полиция болмаған жағдайда, азаматтардың өздері тәртіп сақтап, кейбір көшелерде болып жатқан тонаудың алдын алуға міндетті. Осы мақсатта көмектесуге дайын ер және әйел азаматтар бүгін (сейсенбі) сағат бесте Вестморленд палатасында (Еден Брос. үстінде) жиналуға шақырылады». Жиынға көп адам келмеді және Франциске тонауды тоқтатуға көмектесуге ешкім ерікті болған жоқ. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ол Батыс майданында (14 тамыз – 19 қыркүйек 1914 ж.) британдық экспедициялық корпусымен бес апта өткізді, содан кейін жараланып, мүмкін, соғыс салдарынан психикалық күйзеліске ұшырап үйге қайтарылды. Боуэн Колтурст Монстан шегіну кезінде қысқа мерзімге психикалық денсаулығына қатысты мәселелерді бастан өткерді және Эна шебуының бірінші шайқасында сәтсіз шабуылды бастады. Оның жарақатынан басқа, осы мінез-құлқы оның майданнан тұрақты түрде қайтарылуын қамтамасыз етті. 1915 жылдың шілдесінде Боуэн Колтурст Портобелло казармасындағы Корольдік ирландтық атқыштарға тағайындалды, онда оның негізгі міндеттері оқыту және жалдау болды. 25 сәуір күні кешкі сағат 10:30-да капитан Боуэн Колтурст Шихи Скеффингтонды барымтаға алып, казармадан шығарды. Шабуыл «үй билігін» жақтаған, бірақ Боуэн Колтурст оны сол атпен тағы бір сепаратист Том Келлимен шатастырған мердігер Джеймс Келлидің темекі дүкеніне бағытталған. Шабуыл жасаған топқа офицер (лейтенант Лесли Уилсон) және Боуэн Колтурст басқарған 40 сарбаз, сондай-ақ қолдары артына байланған Шихи Скеффингтон кірді. Казармадан кетер алдында Боуэн Колтурст Шихи Скеффингтонға егер оған нәрсе болса, соңғы дұғасын оқуды бұйырды. Шихи Скеффингтон бас тартқан соң, Боуэн Колтурст оның орнына дұға оқыды. Әскерлер казармадан шығып, Ратминс көшесіне бет алды, онда олар Марияның тазалығы шіркеуінің алдында жүрген үш жас жігітке тап болды. Сағаттың кеш болғанын және әскери жағдай жарияланғанын айтып, Боуэн Колтурст оларды ұстап, сұраққа алды. Содан кейін ол олардың біреуін – 19 жасар механик Джеймс Коудты атып өлтірді. Коудты алғашқыда жолда қалдырды, бірақ кешке қарай оны Портобелло казармасының медпунктына жеткізіп, ертесіне таңда есін жойған күйі қайтыс болды. Топ төменгі Ратминс көшесімен жалғаса берді, сарбаздар Портобелло көпірісінде тоқтады, онда Шихи Скеффингтонмен бірге жартысы күзет үйінде қалды. Боуэн Колтурст күзет үйіндегі сарбаздарға шабуыл жасаған топтың одан әрі қозғалысын бақылап, егер олар немесе оның тобы мергендердің шабуылына ұшыраса, Шихи Скеффингтонды атуды бұйырды. Екі жаңа тұтқын мен Шихи Скеффингтон Портобелло казармасына қайтарылды, онда олар түні бойы түрме жасушаларына жайғастырылды.

Қысқаша орындау

26 сәуір күні таңертеңгі сағат оннан кейін Боуэн Колтурст күзет бөлмесіне келіп, Диксон, МакИнтайр және Шихи Скеффингтонды көршілес жаттығу алаңына әкетуге бұйрық берді. Ол күзет бөлмесінің бастығы лейтенант Доббинге: "Мен осы тұтқындарды күзет бөлмесінен шығарып, атып тастаймын. Менің ойымша, бұл дұрыс шешім", – деді. Содан кейін ол аулада жеті адамнан тұратын отрядты жинап, оларға үш тұтқынға бірден оқ атуды бұйырды, олар сол сәтте өліп бара жатқанын білмеді. Үш адамды өлтіргеннен кейін, атыс жасағы дереу ауланы тастап кетті, бірақ Шихи Скеффингтонның аяғында қозғалыс байқалғанда, Боуэн Колтурст лейтенант Доббинге оған тағы бір залп ату үшін төрт солдаттың басқа тобын жинауға бұйрық берді. Шамамен жарты сағаттан кейін, өз іс-әрекеті туралы тәртіптік бөлмеге хабарлағаннан кейін, Боуэн Колтурст өзінің жоғары тұрған майоры Росбороға жасаған ісі туралы хабарлады. Ол атыс үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын және тұтқындарды ату өлім жазасына кесілетін қылмыс екенін білгендіктен, ол "бұл үшін асылып қалуы мүмкін" екенін айтты. Осы шабуыл кезінде И.Р.Б. хабаршысы, жасөспірім Патрик Нолан да атылған. Алайда О'Карроллдан айырмашылығы, ол ауруханаға жеткізіліп, жарақаттарынан аман қалды.

Капитан Боуэн-Колтурсттің себептері

Бірнеше айдан кейін, графня Маркевич – сол кезде Маунтджой түрмесінде – Пасхалық көтерілістің басшыларын атып өлтіру туралы алғаш естігенде, ол бір ғана нәрсеге таңқалды: "Неге олар Скеффиді атып өлтірді?" деді ол. "Ол соғысуға сенбеді." Боуэн Колтурст өзінің 26 сәуірдегі операциялық есебінде осы сұраққа жауап берді. 3-ші батальонның қолбасшысына жолдаған есебінің бір бөлігі былай делінген: Бүгін таңертең сағат 9-да мен осы екі адамды тексеру үшін күзет бөлмесіне бардым және оларды, сондай-ақ ұсталған Скефффонгтон деген адамды шақыртып алдым. Мен өткен күні кешке дейін, шамамен сағат 3-ке дейін осы адамдардан табылған құжаттарды қарап шықтым және осы құжаттардан үш адамның өте қауіпті екенін анықтадым. Сондықтан мен алты сарбаздан тұратын қарулы күзетті шақыртып, оларға мылтықтарын дайындап, тұтқындарды қадағалауды бұйырдым. Күзет бөлмесі адамдарға толы болды және менің ойымша, тұтқындарды тексеруге қолайлы орын емес еді. Сондықтан мен үш тұтқынға күзет бөлмесінің ауласына кіруге бұйырдым. Мен осы адамдарды қолғап байлап, ауланы қоршап алмағаным үшін өкінемін, себебі ауладан қашу мүмкіндігі болды. Мен осы үш адамды аулаға бұйрық бергенде бұл туралы білмедім. Күзет тұтқындардан біршама қашықтықта болды және тұтқындардың қашуы мүмкін деп есептедім, сонымен қатар үш тұтқынның (өткен түні олардан алынған хаттар бойынша) қауіпті екенін білгендіктен, күзетке оларға оқ атуға бұйрық бердім, күзетшілер осыны орындады, нәтижесінде үш адам қаза тапты. Осы үш адамнан табылған құжаттар тәртіптік бөлімге жіберілді. 9 мамырда Боуэн Колтурст батальон қолбасшысына екінші есеп берді. Бұл Боуэн Колтурст тұтқындалғаннан кейін үш күн өткен соң, және оған адам өлтіру/кінәлі өлтіру айыптары тағылу алдында болды. 9 мамырдағы есептің бір бөлігі былай делінген: "Сейсенбі күні және сәрсенбі таңына дейін Дублиннің барлық бөліктерінен полиция мен сарбаздарды атып өлтіру туралы хабарламалар түрлі көздерден маған үнемі түсіп келіп жатты. Соның ішінде Олдкаслдан 600 неміс тұтқыны босатылып, қаруланып, Дублинге қарай бет алғанын естідім. Мен сондай-ақ, көтерілісшілер қалада қару-жарақпен қамтамасыз ету және тарату үшін қоймалар ашқанын және көтерілісшілердің үлкен күштері Портобелло казармасына шабуыл жасауға ниеттенгенін естідім, ол тек аз ғана сарбаздармен қорғалған еді. Біздің казармада көтерілісшілердің жаралаған көптеген офицерлері мен сарбаздары да болды. Ирландияның барлық жерінде көтерілістер туралы және Голвейге үлкен американдық және ирландтық-американдық контингенттің қонғандығы туралы әңгімелер тарады. Мен Ирландияда жылдар бойы уағыздалған бүлік туралы және халықтың бүлікке деген ықыласы туралы білдім. Мен сондай-ақ, қарусыз болса да, окоптан үйге қайтып келген сарбаздардың өз қалаларының көшелерінде иттің орнына атып өлтірілгенін білдім, себебі олар хаки киімде болған, сондай-ақ, жараланған сарбаздардың үйге оралғанда атып өлтірілгенін естідім. 26 сәуір күні, сәрсенбі таңында бәрі осылай болды. Менің ойымда. Мен түні бойы ұйықтамай, қатты шаршап, жағдайды ең нашар деп бағаладым және жағдайды тек қана шарасыздық ғана құтқара алады деп ойладым. Алдыңғы есімде сипатталған жағдайды көргенде, мен тез әрекет етуім керек екенін сезіндім, және әскери заң бойынша менің билігім бар екеніне сеніп, жағдайды ескере отырып, көтерілістің көшбасшыларын атып өлтіруім міндетім екенін түсіндім. Бұл мен үшін қорқынышты сынақ болды, бірақ мен сол кездегі мен үшін қорқынышты міндетті орындауға өзімді жинадым."

Жерлеу және жасыру

Боуэн Колтурст оған оқ ату туралы хабарлағанда, Росборо казарма адъютантынан Дублин қамалындағы гарнизон адъютантына және Ирландия бас штабына телефон соғып хабарласуын сұрады. Біраз уақыттан кейін Дублин қамалы ерлерді матаға орап (көбінесе табындар жетіспеді) және оларды казарма ішінде жерлеуге нұсқау жіберді. Бұл әскери капеллан О’Лофлин діни рәсімдерді орындағаннан кейін асығыс жасалды. Алты жылдан кейін драматург Хейден Талботпен сұхбаттасқанда Ханна Шихи Скеффингтон күйеуінің денесі «бір қапқа салынып, казарма ауласына жерленгенін» айтты. Кейіннен оның денесі әкесіне ерте таңда жерлеуге берілді, бірақ маған хабарламау шарты қойылды. Күйеуімнің әкесі генерал Максвеллдің оған мойынсұнса, қылмыскер сотталғанда және жазаланғанда деп уәде бергеніне көнбеді». Денелер 1916 жылдың 8 мамырында Гласневин зиратына қайта жерленді. Ханна Шихи Скеффингтон күйеуінің қамауға алынуы және қайтысы туралы білген жоқ. Ол күйеуінің қайда екенін білу үшін Дублин қаласын аралап, оның тағдыры туралы әңгімелер естіді. Содан кейін оның екі қарындасы жұма күні Портобелло казармасына барып, ақпарат алуға келісті. Өздерінің мақсатын айтқаннан кейін екі әйел «Sinn Féiners» деп айыптап тұтқындаумен қорқытылды және капитан Боуэн Колтурсттан сұраққа тартылды. Боуэн Колтурст Фрэнсис Шихи Скеффингтонның тағдыры туралы ештеңе білмейтінін жоққа шығарды және оларды казармадан шығарып салды. Кейіннен жұма күні Ханна Джеймс Койдтың әкесінен және жерлеу рәсімін орындаған, сондай-ақ сол ауданда жұмыс істейтін капелландан қорқынышты жаңалықты естіді. Бірақ Вэйн жоғары әскери шенділеріне ыңғайсыздық тудырды. 1 мамырда Портобелло казармасының командирі полковник МакКаммонд аурудан оралғаннан кейін, Портобеллоның қорғанысына жауапкершілікті Вэйнден алып, оның орнына Боуэн Колтурстты тағайындады. Вэйн наразылық білдіріп, генерал Максвеллмен штаб-пәтерінде кездесуге тырысты, бірақ бас барлау офицері, майор Прайспен сөйлесуге мәз болды. Вэйн Прайсқа Портобеллодағы оқиғалар туралы айтты, бірақ Прайстың жауабына қанағаттанбады.

Боуэн-Колтурст әскери соты

Вэйн содан кейін Лондонға сапар шекті және 3 мамырда Даунинг-стритте соғыс министрі лорд Киченермен кездесті. Ирландиядағы британ күштерінің бас қолбасшысы сэр Джон Максвеллге Боуэн Колтурсты қамауға бұйрық беретін телеграмма жіберілді. Боуэн Колтурст 55 адамдық отрядты Ньюри казармасына жіберуге дайындалып жатқанда, оған 6 мамырда «ашық» қамауға алу туралы бұйрық келді. 11 мамырда ол «жабық қамауға» алынды. Боуэн Колтурстқа кісі өлтіру айыбы тағылды, бірақ Армия ережесінде Ұлыбританияда жасалған кісі өлтіру қылмысы үшін айыпталған әскери қызметкер тек азаматтық сотта, емес әскери сотта сотталуы керек екендігі айтылғандықтан, әскери сот қарауына қарамастан сотталуға тиіс болды. Әскери сот алдындағы төрт күн бұрын доктор Липер мен доктор Парсонс Боуэн Колтурстың психикалық жағдайын тексерді. Тергеу кезінде Боуэн Колтурст казармадағы атыс туралы айтып, 25 сәуір күні Келли үйіне шабуыл жасалып, тұтқындары камераға қамалғаннан кейін болған оқиғаларды еске алды. Ол таңғы үште ұйықтап, төртке дейін Киелі кітапты оқып, әсіресе Лұқа 19:27 аятындағы: «Мені билеуге келмейтін жауларымды әкеліп, менің алдымда өлтіріңдер!» деген сөздерге назар аударғанын айтты. Бұл үзінді кейіннен әскери сотта доктор Парсонның медициналық куәлігінің бір бөлігі болды. Әскери сот 6/7 маусымда Дублиндегі Ричмонд казармасында өтті. Генерал-майор лорд Чейлсмор (Херберт Итон, 3-ші барон Чейлсмор) сот төрағасы болды және жүзден астам көрермен болды. Тимоти Хили мен П. А. О’Коннор Уайт Ханна Шихи Скеффингтонның атынан қатысты, бірақ олар сот процесіне қатыспады. Боуэн Колтурст «күнәсіз» деп мәлімдеді. Атыс оқиғасының мән-жайларын куәлікке шақырылған бірнеше куәгер Боуэн Колтурсты «қозғырған», «өте қозғырған» немесе «күшті қозғырған» деп сипаттады. Прокуратура мен қорғау тарапы даусыз фактілерді анықтағаннан кейін, бірқатар әскери шенеуніктер Боуэн Колтурстың мейірімділігі мен әдептілігіне, сондай-ақ оның кейде эксцентриктігіне, қозғырғыштығына және импульсивтілігіне куәлік берді. Боуэн Колтурстың британдық экспедициялық корпусындағы командирі генерал-майор Уилкинсон Бёрд Монстан шегіну кезінде оның нервтік күйзелісін сипаттады. Төрт медициналық сарапшы Боуэн Колтурстың өткені (1914 жылдың тамызынан 1915 жылдың сәуіріне дейін) және қазіргі психикалық осалдығы туралы келісті, бірақ олар атыс болған күні оның психикалық жағдайына аз сенімді болды. Доктор Липер Боуэн Колтурстың 26 сәуірдегі психикалық жағдайы туралы пікір білдіре алмайтынын айтты, өйткені ол сол кезде онда болған жоқ. Медициналық есептің авторлары капитан Лоулесс пен майор Пурсер Боуэн Колтурстың 26 сәуірдегі психикалық жағдайы қандай болғанын нақты айту мүмкін емес екенін, бірақ қазіргі уақытта оның психикалық денсаулығы нашар екеніне күмән келтірмейтіндерін айтты. Капитан Лоулесс Боуэн Колтурстың 26 сәуірдегі психикалық жағдайы қазіргі жағдайымен бірдей болуы мүмкін екенін айтты және ол Боуэн Колтурстың сол күні жасаған әрекеттеріне жауапты емес деп ойламайды. Майор Пурсер осы пікірмен келісті. Қорғау тарапы куәгерлер Боуэннің табиғаты мейірімді және адал екенін айтқандықтан, ол үш тұтқынды өлтірген кезде, әсіресе бірнеше жылдан бері байқалатын «тұтқын санасындағы теңгерімсіздік» ескерілгенде, ақылсыз болған болуы керек деп дәлелдеді. Қорғау тарапының соңғы сөзінде Боуэн Колтурсттың атыс болған түнде есі дұрыс болмағанын дәлелдеуге тырысты. Ол Боуэн Колтурстың Шехи Скеффингтонды тұтқынға алуы «армияда он алты жыл қызмет еткен адамның ақыл-есі мүлдем бұзылған адамның іс-әрекеті болатын ең таңғажайып нәрсе» екенін айтты. Қорғау тарапы сонымен қатар Боуэн Колтурстың Келли үйіне шабуыл жасаған кезде ауаға оқ атқандығы оның ақыл-есін жоғалтқанын көрсетті. Екі мәлімдеме де жалған болып шықты. Британдық армияда тұтқынға алу мүлдем беймәлім емес еді және Боуэн Колтурст Келли дүкеніне бара жатқанда мылтығынан ауаға оқ атпаған. Боуэн Колтурст өзінің өтінішін білдіруден және сот процесінің соңында пікір білдіруден бас тартты, бұл оның құқығы болды. Соңғы сөзінде прокурор соттан Боуэн Колтурстың атыс кезіндегі психикалық жағдайын қарастыруды өтінді. Ол куәгерлердің Боуэн Колтурсты импульсивті және қозғырған деп сипаттағанын, бірақ импульсивтілік пен қозғырғыштық ақылсыздықпен бірдей емес екенін айтты. Прокурор айыпталушыға ақылсыздық қорғанысын дәлелдеу міндетті екенін, бірақ Боуэн Колтурстың дұрыс пен бұрысты ажырата алмағанына ешқандай дәлел жоқ екенін және ол адамдарды атуға бұйрық берген кезде не істеп жатқанын білгенін айтты. Қорытындысында судья-адвокат айғақтарды қарастырып, «күнәлі, бірақ ақылсыз» деген үкім шығару үшін қажетті шарттарды түсіндірді. Содан кейін Боуэн Колтурстың қызметтік тізімі оқылды, онда Оңтүстік Африка медалі және 1904 жылғы Тибетке британдық экспедициясы үшін алған медалі ерекше аталып өтті. Қорғау тарапының өтініші бойынша адъютант капитан Колтурст пен оның пулемет отряды Тибет экспедициясы кезінде мақтау қағазында аталғанын сотқа жариялады, содан кейін сот процесі аяқталды. Соттан үш күн өткен соң Боуэн Колтурсттың кісі өлтіру кезінде ақылсыз екені ресми түрде жарияланды. Ол белгісіз мерзімге психиатриялық ауруханаға жатқызылды және 4 шілдеде қылмыстық психикалық ауруларға арналған Бродмур ауруханасына қабылданды. Әскери соттың бейтараптығына күмән болды. Ханна Шихи Скеффингтонның адвокаты премьер-министр Х. Х. Асквитке прокурордың істі жүргізуіне шағымдану үшін хат жазды. Боуэн Колтурстың 26 сәуірдегі есебі талқыланбады және Коад есімді адам туралы ешқандай сөз қозгалмады. Сондай-ақ, Боуэн Колтурстың өлім жазасын орындағаннан кейін бірнеше сағат және күндер ішіндегі іс-әрекеттеріне, әсіресе Ричард О’Карроллды өлтіруге тыйым салынды. Боуэн Колтурстың мінез-құлқы мен психикалық жағдайы туралы басқа көзқарастарды ұсынуға болатын маңызды куәгерлер (полковник Маккамонд, лейтенанттар Тули және Гиббон, сержант Клэкстон және басқалар) куәлік беруге шақырылмады. Ең бастысы, медициналық сараптама Боуэн Колтурстың атыс кезінде ақылсыз екенін нақты анықтамады, бұл Әскери құқық нұсқаулығында талап етілетін ақылсыздыққа қатысты дәлелдеу стандарты болды.

Корольдік комиссия

Ханна Шихи Скеффингтон әскери соттың үкіміне наразы болды. Ол ирландиялық депутаттармен лоббиледі және премьер-министр Асквитті Боуэн Колтурсттың әрекеттерін және армияның жауабын ресми тергеуге мәжбүр етті. Шихи Скеффингтон, Диксон және МакИнтайрды тұтқындау және одан кейінгі қарым-қатынас жөніндегі корольдік комиссияға сэр Джон Саймон (бұрынғы бас прокурор және ішкі істер министрі) төрағалық етті және 1916 жылдың 23-31 тамызында Дублиндегі Төрт соттың ашық залында тыңдаулар өткізді. 38 куәгер тексерілді, соның ішінде Ханна Шихи Скеффингтон да бар. Бұл комиссияның есебі Шихи Скеффингтонның өліміне әкелген оқиғалар туралы негізгі дереккөз болып табылады. Ауызша тыңдауларда ұсынылған дәлелдердің көп бөлігі соңғы есепте көрсетілмесе де, ауызша тыңдаулар Дублин газеттерінде кеңінен жарияланды. Корольдік комиссия Диксон, МакИнтайр және Шихи Скеффингтонның өліміне қатысты жағдайларды тексерді, бірақ олардың не үшін өлтірілгенін тексермеді. Комиссия төрағасының пікірінше, әскери сот Боуэн Колтурсттың ақыл-есі дұрыс емес деп шешкендіктен, оның психикалық жағдайы мен мотивтері туралы одан әрі талқылауға орын жоқ. Дегенмен, Комиссияның есебінде Боуэн Колтурсттың әрекеттері туралы сенімді мәліметтер келтірілді. Комиссияға ұсынылған дәлелдер әскери сотта берілген куәліктерге ұқсас болды. Бірақ Комиссияның тыңдаулары кезінде алаңдататын бірнеше мәселелер анықталды, әсіресе Джеймс Койдты ату және Боуэн Колтурсттың Келли үйіне шабуыл жасауы туралы. Шихи Скеффингтон отбасының адвокаты Тимоти Хили Шихи Скеффингтонның Койдты өлтіруге куә болғанын анықтады. Патрик МакИнтайрдың адвокаты Джей Пи Бреннан мырза Шихи Скеффингтонның Диксон мен МакИнтайр Портобелло казармасына эскортталатын кезде олармен сөйлесуге мүмкіндігі болғанын анықтады. Алайда, Комиссия Койд пен Шихи Скеффингтонның өлімі арасындағы байланыс туралы ешқандай қорытынды жасай алмады. Келли үйіне шабуыл жасаған Боуэн Колтурстпен бірге болған лейтенант Лесли Уилсонның әскери соттағы куәлігі сенімсіз болып шықты. Сондай-ақ, Уилсон комиссия алқасына Шихи Скеффингтонды кепіл ретінде пайдалану заңды деп ойлағанын және Колтурсттың тобына оқ атқан жағдайда оны ату туралы нұсқауды "ерекше" деп санамағанын айтты. Комиссия Боуэн Колтурсттың баяндамасын (26 сәуірдегі баяндамасында) казармадағы атыс туралы "толыққанды жалған" деп тапты. Боуэн Колтурсттың тұтқындарына қатысты Комиссияның есебінде "Тұтқындардан "қауіпті тұлғалар" екенін көрсететін ешқандай құжат немесе хат алмасу табылмады және олардағы кез келген құжаттарды бірнеше минут ішінде мұқият тексеруге болады" деп көрсетілді. Комиссия Боуэн Колтурсттың екінші (9 мамыр) баяндамасын да қарады, ол 26 сәуірдегі баяндамаға қарағанда оның іс-әрекеттерінің жеке есебі. 9 мамырдағы баяндамасында Боуэн Колтурст Portobello казармасының жетіспейтін күштерінің қауіпті жағдайы туралы жазды, олар күзет бөлмесінен үш бүлікші "жетекшісін" құтқаруға тырысатын бүлікші күштермен қауіптендірілді. Боуэн Колтурст сол кездегі өзінің психикалық жағдайының нашарлығын "іс жүзінде ұйықтамаған түнді өткізгеннен кейін қатты шаршап, күңкілдегенін" деп сипаттады. Ол әскери заң бойынша үш тұтқынды атуға өкілеттігіне сенінгенін жазды және ол өз баяндамасын атуды "қасіретті міндет" деп сипаттап аяқтады. Комиссия мүшелері оның үш адам күзет бөлмесінен қашып кетуі мүмкін деген пікірін жоққа шығарды және олардың (және басқалардың) әскери заңды дұрыс түсінбеуін өздерінің қорытындыларында қарастырды. Комиссияның есебі Диксон мен Шихи Скеффингтонның үйлеріне жасалған шабуылдарды растады. Росборо 26 сәуірдің кешкісін Диксонның үйіне алғашқы шабуылға рұқсат берді. Капитан Мерфи екі офицермен және 25 адаммен бірге операцияны жүргізді. Боуэн Колтурст 28 сәуір күні кешке Шихи Скеффингтонның үйіне екінші шабуылға қатысты. Комиссия Боуэн Колтурсттың тұтқындалған кезде Шихи Скеффингтоннан табылған деп растаған айыптаушы құжатты тапқан сәтін анықтады. Комиссияның есебі екі шабуылды да атыс болғаннан кейін ақталуға дәлелдерді табуға бағытталған арамдық әрекеттер деп сипаттады. Комиссияның отырысында талқыланбаған мәселе - Портобеллодағы атыс болғаннан екі сағат өткен соң Ричард О'Карролдың атылуы. Боуэн Колтурст 26 сәуірдегі баяндамасының екінші жартысында бұл мәселемен қысқаша (О'Карролдың атын атамай) айналысты. Сэр Джон Саймон Хилидің баяндаманың тиісті бөлігін оқуға тыйым салды (бірақ Хили О'Карролдың құрбан болғанын анықтағаннан кейін), бұл Комиссияның өкілеттіктерінен тыс екендігін мәлімдеді. Комиссияның тар шеңберлі өкілеттіктеріне байланысты тергеуге мүмкіндік болмаған бірнеше жағдайлар болды. Тимоти Хили Боуэн Колтурстты Комиссияның тыңдауына куә ретінде шақыруға тырысты. Есебінде Комиссия мүшелері оның Broadmoor қылмыстық психиатриялық ауруханасында қамауда болғандықтан, оның куәлігін алуға құқығы жоқ екенін атап өтті. Комиссияның есебі үш "жалпы бақылаумен" аяқталды. Біріншісінде Комиссия Ирландия қолбасшылығын кісі өлтіруге жауапты деп санамай, "Капитан Боуэн Колтурсттың мінез-құлқына мүмкіндік берген жағдайдың себебі, негізінен, полковник МакКамондтың қатыстыруға болмайтын ауыр сырқаттан туындаған өкінішті, бірақ болдырмауға болмайтын жоқтығынан туындады" деп мәлімдеді. Екінші бақылауында есеп Колтурсттың 28 сәуірдегі Шихи Скеффингтонның үйіне шабуылын, әсіресе Портобелло казармасындағы Шихи Скеффингтонның қарындастарына жасаған бұрынғы қарым-қатынасын ескере отырып, айрықша жағымсыз деп атады. Армия билігі Боуэн Колтурсттың әскери соты мен оның салдарынан қатты алаңдады. Әскери заң туралы нұсқаулық бүліктерді қатал түрде басуды ұсынды және әскери заң қолданылып тұрған кезде жасалған кез келген заңсыз әрекеттер үшін әскерге "Ақтау актісін" ұсынды. Үшінші бақылауында Комиссия мүшелері Боуэн Колтурсттың ісіндегі әскери заңның көрінетін дұрыс қолданылмауынан армия билігін алшақтатуға тырысты. Олардың есебінде Боуэн Колтурсттың бұзақылығына қатысқан әскерлердің әскери заңды дұрыс түсінбеуіне байланысты болды. Комиссияның есебі ескертумен аяқталды:

> "Ұлыбританиядағы әскери заң жариялануының әскери билік өкілеттігіне қатысты әсері көп рет түсіндірілді, бірақ дегенмен, мұндай жариялауды тудыратын дағдарыста оны әрқашан еске ала бермейді. Мұндай жариялау офицерлерге немесе сарбаздарға жаңа өкілеттіктер бермейді. Ол тек үкіметтің, әскери арқылы, бүліктерді тоқтату және тәртіпті қалпына келтіру үшін қажетті мәжбүрлеу және ерекше шаралар қабылдауға дайындалып жатқанын ескерту ретінде ғана әрекет етеді. Әскери заң жарияланған немесе жарияланбаған кезде сотсыз қарусызданған және қарсылық көрсетпеген азаматтарды өлтіру кісі өлтіру қылмысы болып табылады. Әскери заңды түсініп, қолданудың осы қарапайым қағидасын түсінбеу Боуэн Колтурст капитанының дағдарыс кезеңі бойында шексіз өкілеттіктерді пайдалануына себеп болды деп есептесек, осыны атап өту артық болар еді." Ол 1927 жылы қоғамдық өмірден шығып, 1934 жылы қайтыс болды. Капитан Боуэн Колтурст 19 ай Broadmoor ауруханасында өткізді, бірақ күдікті бүлікшілерге қалай қатысу керектігі туралы өз пікірін өзгертпеді. Ол 1918 жылдың 26 қаңтарында медициналық бақылауда босатылды және әскери зейнетақымен қамтамасыз етілді...

Жеке құжаттар

Фрэнсис Шихи Скеффингтон және оның әйелі Ханнаның жеке қағаздары Ирландия Ұлттық кітапханасына тапсырылды. Қағаздар туралы мәліметтерді онлайн режимінде қарауға болады.