Кіріспе

Қамасия (Kaŋmažən šəkət) – жойылып кеткен самоид тілі. Ол Матор және Селкуп тілдерімен бірге конвенция бойынша Оңтүстік топқа жатқызылады (бірақ бұл кіші тұқымды білдірмейді). Камасия тілінің соңғы ана тілдісі Клавдия Плотникова 1989 жылы қайтыс болды. Камасия тілінде Ресейде, Саян тауларының солтүстігінде қамасиндер сөйлеген. Соңғы сөйлеушілер көбінесе Абалаково ауылында тұрған. Жойылуға дейін тілге түркі тілдері күшті әсер еткен. Көйбал атауы түркі тілдес хакас тіліне ауысқан қама халқының этнонимі ретінде қолданылады. Қазіргі көйбал халқы – самоид, хакас және енисей тайпаларының араласу нәтижесі. Камасия тілі Каи Доннердің Сібірге жасаған сапарларында, басқа самоид тілдерімен бірге жазылған. Алайда, алғашқы жазба әрекеттері 1740 жылдары басталған. 2016 жылы Тарту университеті Камасия тілі бойынша электрондық оқулық жариялады. Камасия тілінің грамматикасы мен сөздік қоры жақсы зерттелген.

Диалектілері

Қамасс тілінде екі диалект болған: Қамасс (немесе қамасс) және Койбал. Дегенмен, Койбал диалектісі туралы мәліметтер өте аз, оның шамамен 600 сөзі ғана белгілі. Қамасс диалектісінің өзі "Жұмсақ" және "Бүркіт" деп аталатын екі тармағына бөлінген, олардың арасындағы ерекшеліктер көбінесе дыбысталуда болған. Бүркіт диалектісі ең көп таралған Қамасс диалектісі еді. Қамасс тілінде жұмсақ және қатаң дауыс дыбыстары кездеседі.

Қосындылар

+Клумпп бойынша дауыссыздар: Екі езулік, Тістік, Алдыңғы тілдік, Жұмсақ таңдайлық, Арқалық, Көмекейлік, жай, жіңішкеленген. Мұрындық, Тоқтаулы дауыссыз, дауысты, Үнді-жарық дыбыс * Сүртпелі дыбыс, Дірілдемелі, Жұмсақ өтеді. +Күннап бойынша дауыссыздар: Екі езулік, Жоғарғы тілдік, Жұмсақ таңдайлық, Арқалық, Көмекейлік, Тістік, Алдыңғы тілдік, жай, жіңішкеленген. Мұрындық, Тоқтаулы дауыссыз, дауысты, Үнді-жарық дыбыс дауыссыз, дауысты, Сүртпелі дыбыс дауыссыз, дауысты, **Дірілдемелі, Жұмсақ өтеді, Бүйірлік. *Үнді-жарық дыбыстар дыбыс топтамалары болуы мүмкін. **ɣ кейбір сөйлеушілерде g дыбысының бір түрі болған сияқты. К. Доннер сонымен қатар қарыз сөздерде қолданылатын бір дыбыс пен f дыбысын атады. Камассиан тілінде де үрлеу болған.

Грамматика

Қамасия тілі - агглютинативті тіл және оның көптеген флективті белгілері бар. Қамасанның 7 түрі бар: Номинатив Ø, Генетив (ǝ)н, Акузатив (ǝ)м, Латив/Датив n(ǝ) ~ dǝ ~ tǝ, Локатив Kǝn ~ gǝn, Аблатив gǝʔ ~ kǝʔ және Инструментальді źəʔ ~ śəʔ. Көптік жалғаулары: zaŋ ~ zeŋ ~ saŋ ~ seŋ. Алайда, кейбір ерекшеліктер бар: ešši 'бала', esseŋ 'балалар', bulan 'моос' және генетивтік түрі "bulaan". "koot" 'қабырға' сөзінің жалғау түрі:

Жалғау Дара Номинатив koot
Дара Генетив kootǝn
Дара Акузатив kootǝm
Дара Латив/Датив koottǝ
Дара Локатив kootkǝn
Дара Аблатив kootgǝʔ
Дара Инструментальді kootźəʔ

Синтаксисі

Камассиан тілі номинативті типті тіл болды, ал камассиан сөйлемдерінің жалпы құрылымына бастауыш, толықтырылыс, күйін білдіретін сөз және баяндауыш кіреді. Бастауыш – есімдік жай. Белгісіз толықтырылыс көбінесе атау септігімен, ал анықталған толықтырылыс – айыптау септігімен білдіріледі. Күйін білдіретін сөзді де күйін білдіретін сөздермен немесе жергілікті немесе құрал септігіндегі есімдермен көрсетуге болады. Камассиан тіліндегі баяндауыштың алдында етістіктің герундиалды түрі болуы мүмкін, ол баяндауышпен білдірілген әрекеттің қалай орындалғанын немесе уақытын көрсетеді. Камассиан тілінде күрделі сөйлемдер қолданылмайды. Күрделі сөйлемдердің орнына камассиан тілінде герундиалды етістік құрылымдары бар қарапайым сөйлемдер қолданылады, сондықтан жалғауларды немесе бірнеше қарапайым сөйлемдердің тізбегін пайдалану қажеттігі туындамайды. Камассиан тілінде бастауыш пен баяндауыш тұлға және сан жағынан сәйкес болуы керек. Әдетте анықтауыш позициясында қолданылатын сөздер (демонстративтік есімдіктер, есімдік-сын есімдер және сандар) сөйлем мүшелері ретінде де жұмыс істей алады. Камассиан тілінде препозициялар жоқ, олардың орнына постпозициялар қолданылады, ал постпозицияның бас сөзі көбінесе меншік септігімен (ǝn/n) белгіленеді. Дегенмен, латив септігін басқаратын бастапқы постпозициялар да бар. Камассиан тіліндегі сөздердің реті SOV (бастауыш-толықтырылыс-баяндауыш) болып келеді, бірақ императив қолданғанда VO реті пайда болады. Жағдайды сипаттайтын сөйлемдерде жергілікті күйін білдіретін сөз көбінесе бастауыштан бұрын келеді. Белгілі бір жерде жаңа бастауыш пайда болатын сөйлемдерде сөздердің реті кері болады. Камассиан тілінде үшінші тұлғадағы нөлдік байланыс баяндауышы i 'be' етістігінің қолданылуына байланысты өзгереді. Камассиан тіліндегі тікелей толықтырылыстар ерекше толықтырылыс келісіміне және ерекше толықтырылыс белгілеуіне жатады. Камассиан тіліндегі бағынышты жалғаулар – камин 'қашан' және пака 'алдағы уақытта', бұл орыс тілінен (пока) алынған сөз.