Қамбоджадағы ежелгі Кхмер ғибадатханасы

Кіріспе

Кхмерлер ғибадатханасы (Khmer: ប្រាសាទព្រះវិហារ Prasat Preah Vihear) – Кхмер империясы салған ежелгі индуистік ғибадатхана, Камбоджаның Преа Вихер провинциясындағы Дангрек тауларындағы тік жардың үстінде орналасқан. Империяның рухани өмірінің маңызды нысаны ретінде Преа Вихер ғибадатханасы бірнеше патшалардың қолдауымен өзгертіліп, сәулет өнерінің әртүрлі стильдерінің элементтерін сақтайды. Бұл кхмер ғибадатханаларының арасында ерекшелігі – дәстүрлі шаршы жоспардың орнына, солтүстік-оңтүстік бағытта ұзақ бойға созылып салынғандығы. Ғибадатхана Камбоджаның Преа Вихер провинциясына және Тайландтың Сисакет провинциясымен шектесетін Хао Пхра Вихан ұлттық паркіне ат берген, бірақ қазіргі таңда Таиландтан оған жол жоқ. 1962 жылы Камбоджа мен Таиланд арасындағы меншік дауының нәтижесінде Гаагадағы Халықаралық сот ғибадатхана Камбоджаның құрамында екенін растады. 2008 жылдың 7 шілдесінде Преа Вихер ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді.

Орналасқан жері

Ғибадатхана Камбоджа мен Таиландтың табиғи шекарасы болып табылатын Дангрек тау жотасындағы тік жартастың басына салынған. Камбоджа бұл жерді Преа Вихер провинциясының Чоам Хсант ауданындағы Кан Тут коммунасының Свай Чрум ауылында деп тізімдеген. Ол Ангкор-Ваттан 140 км және Пномпеньден 418 км қашықтықта орналасқан. Таиланд бұл ғибадатхананы Сисакет провинциясының Кантаралак ауданындағы Буэнг Малу (қазір Сао Тонг Чаймен біріктірілген) кіші ауданының Бхумсрол ауылында деп санаған. Ол Сисакет провинциясының орталығында, Муанг Сисакет ауданынан 110 км қашықтықта орналасқан. 1962 жылы Халықаралық сот (ICJ) тек ғибадатхана ғимараты Камбоджаға тиесілі екенін, ал оған тікелей жол Таиландтан болатынын шешті, бірақ 2015 жылдан бастап оған барудың жалғыз жолы Камбоджа арқылы.

Сайт

Ғибадатхана кешені солтүстік-оңтүстік бағытта созылып жатыр, солтүстікке қарай ашық жазыққа қарап тұр, одан халықаралық шекарамен бөлінген. Ол дөңгелектің басына көтерілетін жол мен баспалдақтардан тұрады, ол ғибадатханаға апарады, ол кешеннің оңтүстік шетіндегі жартастың үстінде орналасқан (кешеннің солтүстік шетінен, Камбоджа жазығынан және теңіз деңгейінен жоғары). Бұл құрылым Ангкордағы ғибадатхана тауларынан өте өзгеше болғанымен, Меру тауының бейнеленген нұсқасы ретінде сол мақсатты қызмет етеді. Ғибадатханаға жол бес гопурамен белгіленген (әдетте олар ғибадатханадан сыртқа қарай нөмірленеді, сондықтан бесінші гопураға келушілер бірінші болып жетеді). Әрбір гопураға аулаға дейін баспалдақпен өтуге болады, осылайша биіктіктің өзгеруін көрсетеді. Гопуралар есіктен өткенге дейін келушілердің ғибадатхананың келесі бөлігін көруіне кедерілгі келтіреді, бұл кез келген бір тұстан кешенді толығымен көруді мүмкінсіз етеді. Бесінші гопура, Кох Кер стилінде, бір кезде онымен боялған қызыл түстің іздерін сақтайды, бірақ плиткалы шатыры қазір жоғалып кеткен. Төртінші гопура Кхлеанг/Бафун кезеңдерінен келгенімен, оның оңтүстік жағындағы фронтонында "Преа Вихердің шедеврлерінің бірі" (Фримен, 162-бет) деп аталатын Сүт теңізінің қозғалысын бейнелейтін сурет бар. Үшінші гопура ең үлкені және екі залмен қатар орналасқан. Ғибадатханаға екі аула арқылы жетуге болады, олардың сыртқысында екі кітапхана орналасқан.

Номенклатура

Prasat Preah Vihear – Prasat, Preah және Vihear сөздерінің бірігісінен құралған, бұл "қасиетті құдайына сыйлық" дегенді білдіреді. Санскрит тілінде prasat (प्रसाद) (ប្រាសាទ) сөзі "діни құрбандық" мағынасын береді, ал осы контексте оны "ғибадатхана" сөзінің синонимі ретінде де қарастыруға болады; preah (ព្រះ) – "қасиетті" немесе "құрметті" дегенді білдіреді; ал vihear (វិហារ), санскрит сөзі vihara (विहार) негізінде пайдалған, "жай" немесе "ғибадатхана" (ғибадатхананың орталық құрылысы) деген мағынаны білдіреді. Кхмер тілінде phnom (ភ្នំ) – "тау" дегенді білдіреді, ал камбоджалықтар бұл ғибадатхананы кейде "Phnom Preah Vihear" (ភ្នំព្រះវិហារ) деп атайды. Атаудың осы нұсқалары маңызды саяси және ұлттық мән-жайларды білдіреді (төмендегі: Меншік құқығына қатысты жаңа дау).

Кхмер империясы

Бұл жердегі алғашқы ғибадатхананың құрылысы 9 ғасырдың басында басталған. Сол кезде де, келесі ғасырларда да ол индуист құдайы Шиваға, оның Сикхарешвара және Бхадрешвара тау құдайы ретіндегі көріністеріне арналды. Дегенмен, ғибадатхананың ең көне сақталған бөліктері 10 ғасырдың басында, империяның астанасы сол аттас қалада орналасқан Кох Кер кезеңіне жатады. Бүгінде 10 ғасырдың соңына тән Бантай-Срей стилінің элементтерін көруге болады, бірақ ғибадатхананың көп бөлігі кхмер патшалары Сурьяварман I (1006–1050) және Сурьяварман II (1113–1150) билік еткен жылдары салынған. Ғибадатханадан табылған жазу Сурьяварман II-нің қасиетті рәсімдерді оқығанын, діни мерекелерді тойлағанын және рухани кеңесшісі, қарт брахман Дивакарапандитаға ақ қолшатырлар, алтын тостағандар мен пілдерді қоса алғанда, сыйлықтар бергенін толыққанды баяндайды. Жазуда айтылғандай, брахман өзі де ғибадатханаға қызығушылық танытып, Натараджа деп аталатын билеген Шиваның алтын мүсінін сыйға тартқан. Аймақта индуизмнің әлсіреуінен кейін бұл орын буддистердің пайдалануына берілді.

Қазіргі заманғы тарих және меншік даулары

Қазіргі заманда Прасат Преа Вихер қайтадан ашылып, Таиланд пен жаңа тәуелсіз Камбоджа арасындағы даудың нысанына айналды. Бұл, екі тараптың ұлттық шекараны белгілеуде қолданған карталарының өзгешелігіне байланысты туды. 1904 жылы Сиам және Камбоджаны басқарған француз колониялық билігі өзара шекараны демаркациялау үшін бірлескен комиссия құрды. Камбоджаның қорғаушысы болған Франция 1904 жылғы Франко-Сиам шекара шартында Сиаммен келісімге келді. 1905 жылы Қосымша комиссия құрылды, оның міндеті Сиам мен Камбоджа арасындағы шекараны демаркациялауды жүзеге асыру болды. 1907 жылы француз офицерлері жерді зерттеу жұмыстарынан кейін шекараның орналасқан жерін көрсететін карта жасады. Камбоджа француз географтарының 1907 жылы жариялаған картасын пайдаланды («I қосымша картасы» деп аталады), онда ғибадатхана Камбоджа аумағында көрсетілген, ал Таиланд 1904 жылғы шарттың ережелерін қолданды, онда былай делінген: «Сиам мен Камбоджа арасындағы шекара Ұлы көлдің сол жағалауынан басталады. Стунг Ролуос өзенінің сағасынан бастап сол нүктеден шығысқа қарай, Прек Компонг Тиам өзеніне жеткенге дейін, содан соң солтүстікке бұрылып, сол кездесетін нүктеден Пном Данг Рек тау тізбегіне дейін меридианмен бірігеді. Одан әрі ол Нам Сен және Меконг бассейндерінің, бір жағынан, және Нам Мунның, екінші жағынан арасындағы суайырық сызығын бойлай өтеді және Пном Паданг тізбегіне қосылады, оның қырларын Меконгке дейін шығысқа қарай жалғастырады. Осы нүктеден жоғары ағыста Меконг 1893 жылғы 3 қазандағы шарттың 1-бабына сәйкес Сиам Корольдігінің шекарасы болып табылады». Бұл ғибадатхананың Таиланд аумағында орналасқандығын білдіреді. Алайда, Сиам билігіне жіберілген және 1962 жылғы Халықаралық соттың (ХС) шешімінде пайдаланылған топографиялық картада Преа Вихер аймағында суайырық сызығынан сәл ауытқу байқалды, бұл барлық ғибадатханаларды Камбоджа жағына орналастырды. 1954 жылы француз әскерлері Камбоджадан шығарылғаннан кейін тай әскерлері ғибадатхананы басып алып, өз талаптарын күштеуге тырысты. Камбоджа наразылық білдіріп, 1959 жылы ХС-нен ғибадатхана мен оны қоршаған жердің Камбоджа аумағында орналасқандығын растау туралы шешім қабылдауды сұрады; бұл мәселе екі елде де шиеленіскен саяси мәселеге айналды. Дипломатиялық қатынастар үзіліп, екі үкімет те күш қолдану туралы мәлімдеме жасады. Сот процесінде мәдени мұра мәселесіне немесе қай мемлекет Кхмер империясының мұрагері екендігіне емес, Сіамның 1907 жылғы картаны ұзақ жылдар бойы қабылдағандығына баса назар аударылды. Гаагада Камбоджаның мүддесін қорғаған АҚШ-тың бұрынғы мемлекеттік хатшысы Дин Ачесон, ал Таиландтың заңгерлер тобында бұрынғы британдық бас прокуроры сэр Фрэнк Соскис болды. Камбоджа ғибадатхананың Камбоджа аумағында орналасқандығын көрсететін картаның ресми құжат екенін мәлімдеді. Таиланд картаның жарамсыз екенін, шекара комиссиясының ресми құжаты емес екенін және шекараның суайырық сызығы бойынша жүруі керек екенін, бұл ғибадатхананың көп бөлігін Таиландқа орналастыратынын айтты. Таиланд тарапы картаға ертерек наразылық білдірмегенін, себебі тай билігі ғибадатхананы белгілі бір кезеңде иеленгенін, Камбоджа жағынан тік беткейге көтерілудің қиындығына байланысты немесе картаның қате екенін түсінбегенін түсіндірді.

In modern times, Prasat Preah Vihear was rediscovered and became subject of a dispute between Thailand and the newly independent Cambodia. This came about due to the different maps each party used in national delimitation. In 1904, Siam and the French colonial authorities ruling Cambodia formed a joint commission to demarcate their mutual border to largely follow the watershed line of the Dângrêk mountain range, which placed nearly all of Preah Vihear temple on Thailand's side. France, who was the protector of Cambodia at the time, agreed with Siam in the Franco Siamese boundary treaty of 1904. The Mixed Commission was set up in 1905, and it was to carry out delimitation between Siam and Cambodia. In 1907, after survey work, French officers drew up a map to show the border's location. Cambodia used the map published by French geographers in 1907 (called "Annex I map"), which showed the temple on Cambodian territory, while Thailand used the provisions of the treaty of 1904, which reads:"The frontier between Siam and Cambodia starts on the left shore of the Great Lake. From the mouth of the river Stung Roluos, it follows the parallel from that point in an easterly direction, until it meets the river Prek Kompong Tiam, then, turning northwards, it merges with the meridian from that meeting point as far as the Pnom Dang Rek mountain chain. From there it follows the watershed between the basins of Nam Sen and the Mekong on the one hand, and the Nam Moun on the other, and joins the Pnom Padang chain, the crest of which it follows eastwards as far as the Mekong. Upstream from that point, the Mekong remains the frontier of the Kingdom of Siam, in accordance with Article 1 of the Treaty of 3 October 1893". This would deem the temple as being located within Thai territory. However, the resulting topographic map, which was sent to Siamese authorities and used in the 1962 International Court of Justice (ICJ) ruling, showed the line deviating slightly from the watershed without explanation in the Preah Vihear area, placing all of the temples on the Cambodian side. Following the withdrawal of French troops from Cambodia in 1954, Thai forces occupied the temple to enforce their claim. Cambodia protested and in 1959 asked the ICJ to rule that the temple and the surrounding land lay on Cambodian territory; the case became a volatile political issue in both countries. Diplomatic relations were severed, and threats of force were voiced by both governments. The court proceedings focused not on questions of cultural heritage or on which state was the successor to the Khmer Empire, but rather on Siam's supposed longtime acceptance of the 1907 map. Arguing in the Hague for Cambodia was former U. S. Secretary of State Dean Acheson, while Thailand's legal team included a former British attorney general, Sir Frank Soskice. Cambodia contended the map showing the temple as being on Cambodian soil was the authoritative document. Thailand argued that the map was invalid and that it was not an official document of the border commission, and that it clearly violated the commission's working principle that the border would follow the watershed line, which would place most of the temple in Thailand. If Thailand had not protested the map earlier, the Thai side said, it was because Thai authorities had had actual possession of the temple for some period of time, due to the great difficulty of scaling the steep hillside from the Cambodian side, or simply had not understood that the map was wrong.

Халықаралық соттың шешімі

1962 жылғы 15 маусымда Халықаралық сот 9-3 дауыспен ғибадатхана Камбоджаға тиесілі екенін, Таиланд ондағы барлық әскерін шығаруға міндетті екенін және 7-5 дауыспен Таиланд ғибадатханадан алып кеткен мүсіндер сияқты барлық ежелгі заттарды қайтаруға тиіс екенін шешті. I қосымшадағы карта екі тарапты да міндеттемеге баыштамады, себебі ол шарт бойынша Аралас комиссияның жұмысы емес еді. Дегенмен, екі тарап та картаны қабылдады, демек, онда белгіленген шекара сызығы міндетті күшке ие болды. Сот шешімінде карта жасалғаннан кейін өткен бес онжылдық ішінде Сиам/Таиланд билігінің ғибадатхана орналасқан жерін бейнелейтін түрлі халықаралық форумдарда наразылық білдірмегенін атап өтті. Олар 1930 жылы француз колониялық шенеунігінің Сиам ғалымы және үкімет қайраткері принц Дамронгты ғибадатханада қабылдаған кезде де наразылық білдірген жоқ (мүмкін, таиландтықтар картаның қате екенін түсінгенге дейін). "Сұмсаған адам келіскен болып есептеледі, егер сөйлеуге тиіс болса және сөйлей алатын болса" деген құқықтық қағидаға сүйене отырып, сот Таиланд шекаралық шарттың басқа бөліктерін қабылдаған және олардан пайда көрген деп шешті. Осы және басқа да әрекеттерімен Таиланд картаны қабылдады, демек, Камбоджа ғибадатхананың иесі болды. Австралия судьясы Сер Перси Спендер соттағы азшылықтың қатаң қарсылығын жазды, бірақ француз үкіметі Таиландтың "келісімін" немесе қабылдауын ешқашан атамағанын, тіпті Таиланд 1949 жылы ғибадатханаға әскери бақылаушыларды орналастырған кезде де атамағанын көрсетті. Керісінше, Франция әрқашан өз картасының дұрыс екенін және ғибадатхана табиғи суайдыру шегінің олардың жағында орналасқандығын мәлімдеді (бұл анық емес). Таиланд өзінің карталарын өзгертті, бұл Спендердің пікірінше, Францияға наразылық білдірместен жеткілікті болды. Спендер былай деді:

"Аралас комиссия Дангректі демаркацияласа да, демаркацияламаса да, менің ойымша, шындық мынада: сол тау жотасындағы шекара сызығы бүгінгі таңда суайдыру сызығы болып табылады. Алайда, сот суайдыру сызығы емес, ғибадатхананың маңызды аймағында мүлдем басқа шекара сызығын бекітті. Бұл тану немесе келісім беру ұғымдарын қолдану арқылы негізделген. Сотқа терең құрметпен қарап, менің ойымша, осы ұғымдарды дұрыс қолданбау және оларды заңсыз кеңейту нәтижесінде, шарт бойынша және шарт бойынша шекара сызығын белгілеуге тағайындалған органның шешімі бойынша Таиландтың егемендігіне тиесілі аумақ Камбоджаға тиесілі болып өтті." Таиланд ашумен жауап берді. Ол Оңтүстік-Шығыс Азия шарт ұйымының кездесулеріне бойкот жариялады, ал тайлық шенеуніктер бұл қадамның себебі АҚШ-тың Камбоджаға қатысты дауға деген жағымпаздығына наразылық екенін мәлімдеді. Дәлел ретінде тайлық шенеуніктер Ачесонның Камбоджаның адвокаты ретіндегі рөлін келтірді; АҚШ үкіметі Ачесонның Камбоджа тарапынан жалданып алынған жеке адвокат екенін мәлімдеді. Таиландта сот шешіміне қарсы наразылық білдіру үшін жаппай демонстрациялар ұйымдастырылды. Таиланд ақырында бұл ұсынысты қабылдап, Камбоджаға жерді беруге келісті. ғибадатханада желбіретіп тұрған тайлық ұлттық туды түсірудің орнына, тайлық әскерлер оны қазып алып, бағананы алып тастады, ол әлі де желбіреп тұрды. Бұл бағана жақын маңдағы Мор И Даэнг жартасына орнатылды, ол әлі күнге дейін қолданыста. 1963 жылдың қаңтарында Камбоджа ресми түрде бұл жерді иеленді, салтанатқа шамамен 1000 адам қатысты, олардың көпшілігі Камбоджа жағынан жартасқа қиын жолмен көтерілді. Камбоджа басшысы ханзада Сианук бір сағаттан кем уақытта жартасқа көтеріліп, буддалық монахтарға құрбандық шалуды жасады. Ол салтанатта татулық танытып, барлық тайлықтар визасыз ғибадатхананы баруға құқылы екенін және Таиланд бұл жерден алып кеткен кез келген ежелгі заттарды сақтап қалуға құқылы екенін мәлімдеді.

Whether the Mixed Commission did or did not delimit the Dangrek, the truth, in my opinion, is that the frontier line on that mountain range is today the line of the watershed. The Court however has upheld a frontier line which is not the line of the watershed, one which in the critical area of the Temple is an entirely different one. This finds its justification in the application of the concepts of recognition or acquiescence. With profound respect for the Court, I am obliged to say that in my judgment, as a result of a misapplication of these concepts and an inadmissible extension of them, territory, the sovereignty in which, both by treaty and by the decision of the body appointed under treaty to determine the frontier line, is Thailand's, now becomes vested in Cambodia. Thailand reacted angrily. It announced it would boycott meetings of the Southeast Asia Treaty Organization, with Thai officials saying this step was to protest a U. S. bias toward Cambodia in the dispute. As evidence, Thai officials cited Acheson's role as Cambodia's advocate; the U. S. government replied that Acheson was merely acting as a private attorney, engaged by Cambodia. Mass demonstrations were staged in Thailand, protesting the ruling. Thailand eventually backed down and agreed to turn the site over to Cambodia. Rather than lower the Thai national flag that had been flying at the temple, Thai soldiers dug up and removed the pole, with it still flying. The pole was erected at nearby Mor I Daeng cliff, where it is still in use. In January 1963, Cambodia formally took possession of the site in a ceremony attended by around 1,000 people, many of whom had made the arduous climb up the cliff from the Cambodian side. Prince Sihanouk, Cambodia's leader, walked up the cliff in less than an hour, then made offerings to Buddhist monks. He made a gesture of conciliation in the ceremony, announcing that all Thais would be able to visit the temple without visas, and that Thailand was free to keep any antiquities it may have taken away from the site.

Азаматтық соғыс

1970 жылы Камбоджада азаматтық соғыс басталды; ғибадатхананың тік жардың үстінде орналасқандығы оны әскери тұрғыдан қорғауға өте қолайлы етті. Пномпеньдегі Лон Ноль үкіметіне адал сарбаздар төмендегі жазық коммунистік күштердің бақылауына өткеннен кейін де оны ұзақ уақыт бойы бағындырып ұстады. 1975 жылдың сәуір айында Кхмер қызылдары Пномпеньді басып алғанымен, Преа Вихердегі Кхмер ұлттық қарулы күштерінің сарбаздары Кхмер Республикасы құлағаннан кейін де қарсы тұруын жалғастырды. Кхмер қызылдары ғибадатхананы басып алуға бірнеше рет әрекеттенді, бірақ сәттілікке жете алмады, содан кейін 1975 жылдың 22 мамырында жартасқа артиллериялық оқтармен шабуыл жасап, оны бағындырып, қорғаушыларды ығыстырды, деп Тайландтың ресми өкілдері хабарлады. Қорғаушылар жай ғана шекараны кесіп өтіп, Тайланд билігіне тапсырды. 1978 жылдың желтоқсанында Камбоджада толыққанды соғыс қайта басталды, Вьетнам армиясы Кхмер қызылдарын құлату үшін елге басып кірді. Кхмер қызылдарының әскері шекаралық аймақтарға шегінді. Қаңтар айында вьетнамдықтар ғибадатханада жасырынып отырған Кхмер қызылдарына шабуыл жасады, бірақ ғибадатханаға зақым келгені туралы ешқандай хабарлама болған жоқ. Басып кіруден кейін көптеген камбоджалық босқындар Тайландқа өткен. Камбоджадағы партизандық соғыс 1980-ші жылдарда және 1990-шы жылдардың басында жалғасты, бұл Преа Вихерге қол жеткізуді қиын етіп берді. 1992 жылы ғибадатхана қысқа мерзімге жұртшылыққа ашылды, бірақ келесі жылы Кхмер қызылдарының жауынгерлері оны қайта басып алды. 1998 жылдың желтоқсан айында ғибадатханада бірнеше жүз Кхмер қызыл сарбазы, соңғы маңызды партизандық күштер екені айтылды, Пномпень үкіметіне тапсыруға келісті. 1998 жылдың соңында ғибадатхана Тайланд жағынан келушілерге қайта ашылды; Камбоджа 2003 жылы жартасқа дейін созылған, көптен күткен қол жеткізу жолын салуды аяқтады.

Камбоджалық босқындарды жер аудару

1979 жылғы 12 маусымда әскери төңкеріс арқылы Таиланд билігіне келген генерал Криангсак Чомананның үкіметі Бангкоктегі шетелдік елшіліктерге көптеген камбоджалық босқындарды елден шығарып жіберу ниетінде екенін хабарлады. Ол АҚШ, Франция және Австралия үкіметтеріне өз елдеріне қайта қоныстандыру үшін 1200 босқынды іріктеуге рұқсат берді. Сол түні АҚШ елшілігінің босқындар жөніндегі үйлестірушісі Лайонел Розенблатт, Бангкоктағы француз кәсіпкері Иветт Пьерполи және Австралия мен Франция үкіметтерінің өкілдері босқындарды таңдау үшін шекараға асықты. Үш сағаттың ішінде шетелдіктер Араньяпратет қаласындағы Ват Ко (Ват Чана Чайсри) будда ғибадатханасында тай әскерлері тікенді сыммен қоршаған мыңдаған босқындардың арасынан 1200 босқынды таңдап, Бангкокқа аттанатын автобустарға мінгізді. Қалған босқындар кейін белгісіз бағытқа айдалып кетті. Кейіннен босқындардың көптеген жерлерден жиналып, Преа Вихеарға жеткізілгені анықталды. АҚШ елшілігінің бір қызметкері ғибадатханаға апаратын топырақ жолдың бойындағы ағаш астында тұрып, автобустарды санап, шамамен 42 000 камбоджалықтың ғибадатханаға жеткізілгенін есептеді. Преа Вихеар Камбоджа жазығына қарай тік жардың үстінде, 2000 фут биіктікте орналасқан. Босқындар автобустардан түсіріліп, тік жардан төмен итерілді. "Түсуге ешқандай жол болған жоқ", - деді біреу. "Бізге тек тік жардан төмен түсуге тура келді. Кейбір адамдар таудың үстінде жасырынып аман қалды, ал басқалары атып өлтірілді немесе жардан құлатылды. Көптеген адамдар жүзімнің қауырсындарын арқан ретінде пайдаланып төмен түсті. Олар балаларын арқаларына және кеуделеріне бекітіп алды. Адамдар төмен түсіп келе жатқанда, сарбаздар жардан үлкен тастарды лақтырып жіберді". Кейіннен Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссары бұл жағдайда 3000-ға жуық камбоджалықтың қаза тапқанын және тағы 7000-нің хабарсыз жоғалып кеткенін мәлімдеді. Генерал Криангсақтың бұл қатыгез операцияның мақсаты – халықаралық қауымдастыққа оның үкіметі жүздеген мың камбоджалық босқындардың салмағын жалғыз көтермейтінін көрсету болды. Егер осылай болса, ол сәттілікке жетті. Келесі он екі жыл бойы БҰҰ және Батыс елдері Камбоджа босқындарының Таиландтағы тұруын қамтамасыз етіп, мыңдаған адамды басқа елдерге қоныстандырды және камбоджалықтардың өз елдеріне қауіпсіз оралуының жолдарын іздестірді.

On 12 June 1979, the government of General Kriangsak Chomanan, who had come to power in Thailand by a military coup, informed foreign embassies in Bangkok that it was going to expel a large number of Cambodian refugees. He would allow the governments of the United States, France, and Australia to select 1,200 refugees to resettle in their countries. Lionel Rosenblatt, refugee coordinator of the American embassy, Yvette Pierpaoli, a French businesswoman in Bangkok, and representatives of the Australian and French governments rushed to the border to select the refugees that night. In three frantic hours, the foreigners picked out 1,200 refugees for resettlement from among the thousands being held by Thai soldiers behind barbed wire in the Buddhist temple of Wat Ko (Wat Chana Chaisri), in the town of Aranyaprathet, and loaded them on buses to go to Bangkok. The remaining refugees were then driven away, their destination unknown. It was later discovered that refugees had been collected from many locations and sent to Preah Vihear. An American embassy official stood beneath a tree along a dirt road leading to the temple, counted the buses, and estimated that about 42,000 Cambodians were taken to the temple. Preah Vihear is situated at the top of a 2,000 foot high escarpment overlooking the Cambodian plains below. The refugees were unloaded from the buses and pushed down the steep escarpment. "There was no path to follow", one said. "The way that we had to go down was only a cliff. Some people hid on top of the mountain and survived. Others were shot or pushed over the cliff. Most of the people began to climb down using vines as ropes. They tied their children on their backs and strapped them across their chests. As the people climbed down, the soldiers threw big rocks over the cliff". The United Nations High Commissioner for Refugees later estimated that as many as 3,000 Cambodians had died in the pushback and another 7,000 were unaccounted for. General Kriangsak's apparent objective in this brutal operation was to demonstrate to the international community that his government would not bear alone the burden of hundreds of thousands of Cambodian refugees. If so, it worked. For the next dozen years, the UN and Western countries would pay for the upkeep of Cambodian refugees in Thailand, resettling thousands in other countries, and devising means by which Cambodians could return safely to their own country.

Дүниежүзілік мұралық нысан

2008 жылдың 8 шілдесінде Дүниежүзілік мұра комитеті Прассат Преа Вихерді, сондай-ақ тағы 26 нысанды Дүниежүзілік мұралар тізіміне қосуға шешім қабылдады. Бұл шешімге Таиланд тарапынан бірнеше наразылықтар түскеніне қарамастан, карта даулы жердің Камбоджаға тиесілі екенін көрсететіндіктен қабылданды. Мұра тізіміне енгізу процесі басталған кезде Камбоджа ЮНЕСКО арқылы Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізуге өтініш беру ниетін жариялады. Таиланд бұл мәселені бірлесіп шешу керектігін айтты, ал ЮНЕСКО 2007 жылғы отырысында талқылауды кейінге шегерді. Осыдан кейін Камбоджа мен Таиланд екеуі де Преа Вихер ғибадатханасының «ұлыстық құндылығы бар» екеніне және оны мүмкіндігінше тезірек Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізуге келісті. Екі ел 2008 жылы Дүниежүзілік мұра комитетінің 32-ші сессиясында Камбоджаның бұл нысанды ресми түрде ұсынуына келісім берді, Таиланд бұл ұсынысты белсенді түрде қолдады. Бұл аймақтың картасын қайта жасауға әкеп соқты, нәтижесінде тек ғибадатхана мен оның тікелей айналасы қалды. Дегенмен, Таиландтағы саяси оппозиция бұл түзетілген жоспарға қарсы шықты (Қазіргі тарих және меншік дауы туралы қараңыз), Преа Вихерді қосу ғибадатханаға жақын орналасқан даулы аумақты «жұтып қоюы» мүмкін екенін мәлімдеді. Үйдегі саяси қысымға байланысты Таиланд үкіметі Преа Вихер ғибадатханасын Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізуге ресми қолдауын кері алып, тоқтатты. Камбоджа өтініш беруді жалғастырды және 2008 жылдың 7 шілдесінде, Таиландтың ресми наразылығына қарамастан, сәтті аяқтады.

2008 жылдан бері меншік құқығына қатысты даулар

Камбоджа мен Таиланд арасындағы жер дауы кезең-кезеңімен қақтығыстарға әкеп соқты. Мұндай әскери ұрыс 2008 жылдың қазан айында болды. 2009 жылдың сәуірінде храмдағы 66 тас тай солдатының шекарадан атқан оғынан зақымданды. 2010 жылдың ақпанында Камбоджа үкіметі Google Maps-ке ресми шағым жолдады, себебі картада табиғи суайдыны халықаралық шекара ретінде көрсетілген, ал 1962 жылы Халықаралық сотта қолданылған 1907 жылғы француз картасында көрсетілген сызық ескерілмеген. 2011 жылдың ақпанында тайлық шенеуніктер Камбоджада дауды талқылау кезінде тай және камбоджалық әскерлер қақтығысып, екі тараптан да жарақат алғандар мен қаза болды. Соғыс кезінде аймақта артиллериялық оқ жаудырылды. Камбоджа үкіметі храмға зақым келгенін мәлімдеді. Бірақ ЮНЕСКО миссиясы зақымның ауқымын анықтау үшін келгенде, бұзушылықтар камбоджалық және тайлық оқтардың нәтижесінде болғанын көрсетті. 2011 жылдың 4 ақпанынан бастап екі тарап та бір-біріне қарсы артиллерия қолданды және екеуі де зорлық-зомбылықты бастағаны үшін екіншісін айыптады. 5 ақпанда Камбоджа БҰҰ-ға ресми хат жолдап, «Тайландтың соңғы әскери әрекеттері 1991 жылғы Париж бейбіт келісімін, БҰҰ хартасын және Халықаралық соттың 1962 жылғы шешімін бұзады» деді. 6 ақпанда Камбоджа үкіметі храмның зақымдалғанын мәлімдеді. Камбоджаның әскери қолбасшысы: «Біздің Преа Вихер храмымыздың бір бөлігі тай артиллериясының тікелей салдарынан құлап кетті» деді. Бірақ тайлық дереккөздер тек шағын зақымдар туралы айтып, камбоджалық сарбаздар храм ішінде оқ атқан деп мәлімдеді. Екі мемлекет те мүше болып табылатын АСЕАН мәселені шешу үшін делдалдық жасауды ұсынды. Бірақ Таиланд екіжақты келіссөздер арқылы мәселені шешуге болатынын айтты. 2011 жылдың ақпанында Камбоджаның тай әскери күштерін аймақтан шығару туралы талабына жауап ретінде, Халықаралық сот судьялары 11–5 дауыспен екі елдің де әскери күштерін дереу шығаруға және полиция күштеріне шектеулер қоюға бұйрық берді. Сот бұл бұйрық Таиланд пен Камбоджа арасындағы шекараның қайда өтуі керек деген соңғы шешімге әсер етпейтінін мәлімдеді. Әбисит Ведждажива тай солдаты екі елдің әскерилері өзара келісімге келгенше даулы аймақтан шықпайтынын айтты. «Бұл екі тараптың бірлесіп келісуіне және сөйлесуіне байланысты», деді ол, қазіргі бірлескен шекара комитеті үйлестірілген кері шегінуді жоспарлау үшін тиімді орын болады деп атап өтті. 2013 жылдың 11 қарашасында Халықаралық сот храмға іргелес шығыс және батыс жерлер (оңтүстік бөлігі бұрыннан Камбоджаға, солтүстік бөлігі Таиландқа тиесілі деп келісілген) Камбоджаға тиесілі екенін және сол аймақта әлі де тай қауіпсіздік күштері болса, олардың кетуі керек деп шешті.

The conflict between Cambodia and Thailand over land adjoining the site has led to periodic outbreaks of violence. One such military clash occurred in October 2008. In April 2009, 66 stones at the temple were allegedly damaged by Thai soldiers firing across the border. In February 2010, the Cambodian government filed a formal letter of complaint with Google Maps for depicting the natural watershed as the international border instead of the line shown on the 1907 French map used by the International Court of Justice in 1962. In February 2011, when Thai officials were in Cambodia negotiating the dispute, Thai and Cambodian troops clashed, resulting in injuries and deaths on both sides. Artillery bombardment in the area occurred during the conflict. The Cambodian government has claimed that damage occurred to the temple. However, a UNESCO mission to the site to determine the extent of the damage indicated that the destruction was a result of both Cambodian and Thai gunfire. Starting on 4 February 2011, both sides used artillery against each other, and both blamed the other for initiating the violence. On 5 February, in a formal letter to the U. N., Cambodia complained that "The recent Thai military actions violate the 1991 Paris Peace Accord, U. N. Charter and a 1962 judgment from the International Court of Justice". On 6 February, the Cambodian government claimed that the temple had been damaged. Cambodia's military commander said: "A wing of our Preah Vihear temple has collapsed as a direct result of the Thai artillery bombardment". However, Thai sources spoke only of minor damage, claiming that Cambodian soldiers had fired from within the temple. ASEAN, to which both states belong, offered to mediate the issue. However, Thailand insisted that bilateral discussions could better solve the issue. Following a February 2011 request from Cambodia for Thai military forces to be ordered out of the area, judges at the ICJ, by a vote of 11–5, ordered that both countries immediately withdraw their military forces, and further imposed restrictions on their police forces. The court said this order would not prejudice any final ruling on where the border in the area between Thailand and Cambodia should fall. Abhisit Vejjajiva said that Thai soldiers would not pull out from the disputed area until the military of both countries agree on the mutual withdrawal. "[I]t depends on the two sides to come together and talk", he said, suggesting that an existing joint border committee would be the appropriate place to plan a coordinated pullback. The ICJ ruled on 11 November 2013 that the land adjacent to the temple on the east and west (south being previously agreed as Cambodian, north as Thai) belongs to Cambodia, and that any Thai security forces still in that area should leave.

Бір қарағанда жоспар

Үлкен баспалдақтар мен ұзын бағаналы жол таудың бірінші үш деңгейінің гопурасына жетеді. Үшінші, төртінші және ең жоғарғы деңгейлер арасында нага балюстрадалары орналасқан. Сол жерде галереялар мен колоннадалар линга орналасқан басты ғибадатхананың ішінде және төңірегінде діни рәсімдер мен обрядтар өткізілетін аймақтарды белгілейді.

Материалдар

Преа Вихердің құрылысында қолданылған сұр және сары құмтас жергілікті жерде қолжетімді болды. Шатырдың тірегін салу үшін ағаш кеңінен пайдаланылды, ол терракота плиткалармен жабылған. Үлкен тас тақталардың орнына, кішкентай болса да, кірпіштер қақпақ аркаларын салу үшін қолданылды. Кірпіштер қақпақша төбелерді салу кезінде пайдалануға ыңғайлырақ болды, себебі олар цемент ерітіндісімен байланысып, тас тақталардан гөрі тығыз және берік болды. Басты мұнараның құрылысында қолданылған құмтас блоктары өте үлкен, салмағы кемінде бес тонна. Олардың кейбіреулерінде көтеруге арналған тесіктер бар.

Жазуы

Преа Вихерде бірнеше жазулар табылды, олардың ішіндегі ең қызықтылары осы жерде қысқаша баяндалған. К.383: Преа Вихер стеласы немесе Дивакара стеласы деп аталады, бұл жазу санскрит және кхмер тілдерінде жазылған, шамамен 1119-1121 жылдар аралығында. Бұл жазуда Сурьяварман II-нің бұйрығымен патшалық гуру Дивакараның өмірі және ол бес кхмер патшасының (Удайдияварман II, Харшаварман III, Джаяварман VI, Дхаранindravarman I және Сурьяман II) қызметінде болғандығы баяндалады. Олар оған көптеген сыйлар берді, оның өзі үшін де, храмдарға олардың атынан беру үшін де. 12 ғасырдың бірінші және екінші онжылдықтарында Сурьяварман II Дивакараға храмдарға сапар шегуді, сый-сыйлықтар ұсынуды, рәсімдік құрбандықтар өткізуді және жақсарту және жөндеу жұмыстарын жүргізуді тапсырды. Преа Вихер храмында Дивакара Шихарешвараға (храмның басты құдайы) билеп тұрған Шиваның алтыннан жасалған мүсіні сияқты құнды заттарды ұсынды. Ол храм төбесін алтынмен қаптады, еденін қоламен жапты және қабырғаларын қымбат металлмен безендірді. Ол мұнараларды, аулаларды және басты кіреберісті жыл сайын қайтадан безендіруді бұйырды. Сондай-ақ ол храмда жұмыс істейтін барлық адамдарға жалақы төледі. Бұл жазу мандапаның ішінде табылған стелаға қашап жазылған. К.380: Бұл жазу төртінші деңгейдегі гопураның оңтүстік есігінің екі жағында да кездеседі. Санскрит және кхмер тілдерінде, шамамен 1038-1049 жылдар аралығында жазылған, Преа Вихер храмының маңызды тарихын қамтиды. Онда жергілікті тұлға Сукарман туралы айтылады, ол храмда жазушының және мемлекеттік архив сақтаушысының міндеттерін атқарды. Сондай-ақ ол Шихарешвараға адал болуға белгілі бір адамдардың ант беруін талап ететін патша жарлығы туралы да баяндайды. К.381: Бұл жазу шығыс сарайының үшінші деңгейіндегі портиктің оңтүстік есігінің есік жақтауына қашап салынған. 1024 жылы санскрит және кхмер тілдерінде жазылған, бұл жазу Шихарешвараның пайдасына ұсынысты жоюды сұраған тайпа басшысы Тапасвиндра пандитаның оқиғасын баяндайды. K.382: Бұл жазу бағанаға қашап салынған және орталық храмның алдында қираған күйде табылған, кейін Бангкок Ұлттық мұражайына жеткізілді. 1047 жылы жазылған, бұл жазу Сурьяварман I-ге қатысты, ол жазуды тапсырыс еткен, бірақ Преа Вихер храмы үшін маңызды ақпарат аз.

Several inscriptions have been found at Preah Vihear, the most interesting of which are summarised here. K.383: known as the Stele of Preah Vihear, or Stele of the Divakara, this inscription was written in Sanskrit and Khmer, probably between 1119 and 1121 CE. It narrates, by order of Suryavarman II, the life of the royal guru Divakara and how he served under five Khmer kings (Udayadiyavarman II, Harshavarman III, Jayavarman VI, Dharanindravarman I, and Suryaman II), who entrusted him with many gifts, both for himself and to be donated on their behalf to temples. Between the first and second decade of the 12th century, Divakara was asked by Suryavarman II to go on a pilgrimage to the temples to offer gifts, preside over ritual sacrifices, and carry out improvements and repair works. At Preah Vihear temple, Divakara offered precious objects to Shikhareshvara (the main god of the temple), such as a statue, probably of gold, of the dancing Shiva. He added a gold dais inlaid with precious stones, covered the temple floor with bronze plaques, and decorated the walls with plates of precious metal. He ordered that the towers, courts, and main entrance be redecorated annually. He also distributed payments to all those who worked at the temple. This inscription is engraved on a stele found inside the mandapa. K.380: this inscription appears on both sides of the southern door on the gopura of the fourth level. Written in Sanskrit and Khmer, probably between 1038 and 1049, it contains important history about Preah Vihear temple. It narrates the story of a local personage, Sukarman, who carried out the duties of recorder in the sanctuary and keeper of archives of the kingdom. It also tells of a royal decree requiring certain people to swear an oath of allegiance to Shikhareshvara. K.381: this inscription was sculpted on the southern doorjamb of the eastern palace's portico, on the third level. Written in Sanskrit and Khmer during 1024, it narrates the story of Tapasvindra pandita, head of a hermitage, who was asked to dispose of presentation in favour of Shikhareshvara. K.382: this inscription was carved on a pillar and was found badly damaged in front of the central sanctuary and later taken to the Bangkok National Museum. Inscribed in 1047, it refers to Suryavarman I, who commissioned the inscription, but contains little information that is important to Preah Vihear temple.

Тау баспалдағы

Көрмешілер қазіргі заманғы кіреберіс қақпасынан өткен кезде, 163 сатыдан тұратын тік баспалдаққа тап болады, ол үлкен тас плиталардан жасалған, олардың көптегені тікелей тас бетіне қашалған. Баспалдақ 8 метр енімен және 78,5 метр ұзындығымен келген. Алғашқыда оның екі жағында арыстан мүсіндерінің қатарлары орналасқан, олардың тек бірнешеуі ғана қазіргі кіреберіс қақпасына жақын жерде сақталған. Соңғы 27 метрінде баспалдақ ені 4 метрге дейін тарылады және екі жағынан жеті кішкентай террасалармен шектеледі, олар бұрын арыстан мүсіндерімен әшекейленген. Баспалдақтан көтерілудің қиындығы құдайлардың қасиетті әлеміне жақындасу үшін қажетті сенімнің еңбекті жолын символдайды.

Арыстан бас резервуары

Гопура IV және III арасында, екінші бағаналы даңғылдан шығысқа қарай шамамен 50 метрде, әр жағы 9,4 метр болатын төртбұрышты, тас төселген су қоймасы орналасқан. Су қоймасының әр жағында 12 саты бар, олардың биіктігі 20-ден 25 сантиметрге дейін. Бұл кішкентай су қоймасының жанында, әр жағы 6 метрлік, шеттері ойылып жасалған төртбұрышты кірпіштен тұрғызылған негіз бар. Бұл негіздің бұрын мүсін немесе уақытқа төзімсіз материалдан жасалған шағын құрылыстың тұғыры ретінде қолданылған болуы мүмкін, бұл кішкентай су қоймасының діни мақсатта пайдаланылғанын көрсетеді. Алдыңғы есептерге сәйкес, бұл су қоймасының оңтүстік жағында аузынан су ағатын тас арыстан басы болған. Ол су қоймасының деңгейі өте төмен болғанда ғана көрінетін. Алайда, бұл арыстан басы қазіргі таңда осы жерде жоқ, оның қайда екені белгісіз.