Кіріспе

Камбоджадағы ғибадатхана кешені Ангкор-Ват (,/æ//ŋ//k//ɔːr// /'/w//ɒ//t/; , "Қимақтар қаласы") – Камбоджадағы индуистік-буддалық ғибадатхана кешені. Ол ежелгі кхмер астанасы Ангкордың ішінде, белгілі бір аумақта орналасқан. Гиннес рекордтар кітабында әлемдегі ең үлкен діни құрылым деп саналады. Бастапқыда Вишну құдайына арналған индуистік ғибадатхана ретінде салынған, бірақ ғасыр соңына қарай бірте-бірте буддалық ғибадатханаға айналды. Ангкор-Ват Хмер патшасы Сурьяварман II-нің бұйрығымен, Хмер империясының астанасы Яшодхарапурада (қазіргі Ангкор) 12 ғасырдың басында мемлекеттік ғибадатхана және соңындағы кесене ретінде салынған. Ангкор-Ват кхмер ғибадатханасының сәулетінің екі негізгі жоспарын біріктіреді: ғибадатхана тауы және кейінірек галереялы ғибадатхана. Ол индуист мифологиясындағы тәңірлердің мекені – Меру тауының бейнесін көрсетеді және ұзындығы бірнеше шақырымнан асатын қамалмен қоршалған. Ғибадатхананың ортасында бес мұнарадан тұратын квинкункс орналасқан. Көптеген Ангкория ғибадатханаларынан айырмашылығы, Ангкор-Ват батысқа қарай бағытталған, ал ғалымдар оның маңыздылығына қатысты әртүрлі пікірде. Храм кешені 20 ғасырда түрлі халықаралық ұйымдардың қатысуымен қалпына келтірілді, оған дейін ұзақ уақыт пайдаланылмаған. Ғибадатхананың сәулетінің ұлылығы мен үйлесімділігі, қабырғаларын әшекейлейтін кең көлемді барельефтері мен деваталары үшін жоғары бағаланады. Анкор аймағы 1992 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны болып жарияланды. Ол кхмер сәулетінің ең жақсы үлгілерінің бірі және Камбоджаның символы саналады, Камбоджаның ұлттық туында бейнеленген. Ангкор-Ват – маңызды туристік орын, оған жыл сайын 2,5 миллионнан астам адам келеді.

Этимология

Қазіргі заманғы Ангкор Ват атауы кхмер тілінде "Храм қаласы" немесе "Храмдар қаласы" дегенді білдіреді. Ангкор (អង្គរ ângkôr), "қала" немесе "астана" деген мағынаны білдіреді, бұл санскрит/пали сөзінен шыққан нокор (នគរ nôkôr) сөзінің халықтық түрі. Нагара (Devanāgarī: नगर) сөзінен туындаған. Ват (វត្ត vôtt) – "ғибадатхана аумағы" деген сөз, сондай-ақ санскрит/пали ватасынан (Devanāgarī: वाट) алынған, яғни "қоршалған орын" дегенді білдіреді. Ғибадатхананың бастапқы аты Врах Вишнулока немесе Парама Вишнулока, яғни "Вишнудың қасиетті мекені" болған. Бұл термин "Вишнудың жоғарғы әлеміне өткен патша" дегенді де білдіруі мүмкін, бұл Сурьяварман II-ге оның өлімінен кейін құрмет көрсету және оның даңқын мәңгі есте қалдыру мақсатында айтылған. Ғибадатхана кешені Дивакарапандитаның (1040–1120 ж. шамамен) ұсынысымен салынған. Ғибадатхана индуист құдайы Вишнуға арналған, ал алғашқы діни мотивтер индуизмнен алынған. Ол патшаның астанасындағы мемлекеттік ғибадатхана ретінде салынған. Ғибадатхананың атын көрсететін негіз тасы немесе замандас жазулары табылмағандықтан, оның бастапқы аты белгісіз, бірақ ол Vrah Viṣṇuloka деп аталған болуы мүмкін.

Будда ғибадатханасы

1177 жылы, Сурьяварман II қайтыс болғаннан кейін шамамен 27 жыл өткен соң, Ангкорды кхмерлердің дәстүрлі жауы – чамдар тонады. Содан кейін Жайяварман VII кхмер империясын қайта жаңғыртты, ол Ангкор Томда жаңа астана салды және солтүстікке қарай орналасқан Байонды мемлекеттік ғибадатхана етіп белгіледі. Ғибадатхана буддизмге арналды, себебі патшаның әйелі Индратэви, сергек Махаяна буддисті болғандықтан, оны осы дінге көшуге ынталандырды. Сондықтан Ангкор-Ват та бірте-бірте буддалық орынға айналдырылды, көптеген индуистік мүсіндер буддалық өнермен алмастырылды. 12-шы ғасырдың соңында индуистік құдайға табыну орталығынан буддизмге айналғаннан кейін, Ангкор-Ват қазірге дейін буддалық орталық болып табылады. Ангкор-Ват басқа Ангкор ғибадатханаларынан ерекшеленеді, өйткені ол 16-шы ғасырдан кейін көп назарсыз қалғанмен, толығымен тасталған емес. Ангкор аймағында табылған 17-шы ғасырға жататын он төрт жазуда жапон буддистерінің кхмер жергілікті халқымен бірге шағын елді мекендер құрғаны айтылған. Сондай-ақ, жазуда 1632 жылы Ангкор-Ватта кхмерлердің Жаңа жылын тойлаған Укондайу Казуфуса туралы да мәлімделген.

Еуропаны қайта ашу

Ғибадатханаға батыстан келген алғашқы адам 1586 жылы келген португалдық монах Антонио да Мадалена болды және ол: «Бұл өте ерекше құрылыс, оны қаламмен сипаттау мүмкін емес, әсіресе ол әлемдегі басқа ғимараттардан өзгеше. Онда мұнаралар, әшекейлер және адам баласының ойлап табуы мүмкін барлық көркемдік жетістіктер бар» деді. 1860 жылы француз натуралисі және зерттеушісі Анри Мухо француз миссионері Шарль Эмиль Буйльвотің көмегімен бұл ғибадатхананы қайта ашты. Мухо бұл орынды батыста саяхат жазбаларын жариялап, танымал етті, онда ол былай деп жазды: «Осы ғибадатханалардың бірі Сүлеймен ғибадатханасына бәсекелес келеді…». Мухоның еңбегі 1864 жылы Корольдік географиялық қоғам арқылы «Индо-Қытайдың орталық бөліктеріндегі саяхаттар, Сиам, Камбоджа және Лаос» деген тақырыппен, Ангор туралы сипаттамалармен бірге жарияланды. 1861 жылы неміс антропологы Адольф Бастиан Оңтүстік-Шығыс Азияға төрт жылдық сапар жасады. Оның бұл сапары туралы «Шығыс Азия халқы» атты есебі алты томдық болып, 1868 жылы жарық көрді. Кітаптарда Ангкор ескерткіштері туралы толық мәлімет берілген, бірақ Ангкор жерлерінің суреттері жоқ. Франция 1863 жылдың 11 тамызында Анкор-Ваттың және Анкор аймағындағы басқа да кхмер ескерткіштерінің көркемдік мұрасын ескере отырып, Камбоджаны протекторат ретінде қабылдады және Сиамға шабуыл жасады. Бұл Камбоджаның елдің солтүстік-батыс бөлігіндегі, 1795 жылдан 1907 жылға дейін Сиам билігінде болған Сием-Рип, Баттамбанг және Сисофон сияқты жерлерді қайтарып алуына әкелді. Жер қазбаларын жүргізу барысында, әдетте ежелгі орындарда кездесетін қарапайым тұрғын үйлер, үйлер, немесе тамақ дайындау құралдары, қару-жарақ, киім-кешек сияқты қоныстану белгілері табылған жоқ.

Қайта қалпына келтіру және қиындықтар

ХХ ғасырда өсімдіктердің өсуін тоқтату және ғибадатхана кешенін қалпына келтіру үшін үлкен күш-жігер жұмсалды. Анкорды сақтау (Анкор консерваториясы) 1908 жылы Француздық Шығыс мектебі (EFEO) тарапынан құрылды. Анкорды сақтау 1970-ші жылдардың басына дейін Анкорда жүргізілген зерттеу, сақтау және қалпына келтіру жұмыстарына жауапты болды. Камбоджа 1953 жылдың 9 қарашасында Франциядан тәуелсіздік алып, содан бері Ангкор-Ватты басқарып келеді. Қалпына келтіру жұмыстары 1970 және 1980 жылдардағы Камбоджа азамат соғысы кезінде, Қызыл кхмерлердің елді билеу кезінде тоқтатылды. Қызыл кхмерлер кезінде Анкордағы жұмыстар тоқтатылып, Анкорды сақтау 1975 жылы таратылды. Қызыл кхмер күштері лагерьтердегі ғимараттарда қалған ағаштарды отын ретінде пайдаланды, ал Қызыл кхмер мен вьетнамдық күштері арасындағы атыс барельефтерде бірнеше оқ тесіктеріне әкеп соқты. 1980-ші жылдардың соңы мен 1990-шы жылдардың басында Тайландта жұмыс істейтін өнер ұрлары көптеген мүсіндер мен басқа да құрылымдарды, соның ішінде бұрынғы қалпына келтірулерді қиратты. Камбоджадағы басқа да ежелгі ғибадатханалар сияқты, Ангкор-Ват та өсімдіктердің өсуіне, саңырауқұлақтарға, жер қозғалыстарына, соғыс зардаптарына және ұрлықтарға байланысты кең ауқымды зақымдар мен нашарлауға ұшырады. Дегенмен, Ангкор-Ват ғибадатханаларына соғыс зардаптары Камбоджадағы басқа ғибадатханалардың қираған қалдықтарымен салыстырғанда шектеулі болды. Француздардың ертедегі қалпына келтіру әрекеттері мен кейінгі үндістердің жұмыстарына сын айтылды, түрлі химиялық заттар мен цементтің қолдануынан тас бетіне келтірілген зақымдарға қатысты алаңдаушылықтар туды. 1992 жылы бұл орын ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы ретінде жарияланды. Сонымен қатар, Ангкор-Ват ЮНЕСКО-ның Қауіптегі Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді (кейіннен 2004 жылы тізімнен алынды), Нордом Сиханук пен ЮНЕСКО халықаралық қауымдастықтан Анкорды сақтауға көмек сұрағаннан кейін. 1994 жылы Анкорды қорғау және басқару органы мен Сием Рип аймағы (APSARA) құрылды, 1995 жылы аймақты қорғау және басқару үшін, ал 1996 жылы Камбоджа мұрасын қорғау туралы заң қабылданды. XXI ғасырда Франция, Үндістан, Жапония және Қытай сияқты бірнеше елден келген командалар Ангкор-Ватты сақтау жобаларына қатысуда. Неміс Апсараны сақтау жобасы (GACP) ғибадатхананы әшекейлейтін деваталар мен басқа да барельефтерді одан әрі зақымданудан қорғау үшін іске қосылды, өйткені ұйымның сараптамасы бойынша рельефтердің шамамен 20% табиғи эрозия мен тастың нашарлауына және бұрынғы қалпына келтіру әрекеттеріне байланысты өте нашар жағдайда болды. Ангкор-Ваттың құмтасында микробтық биофильмдер табылды. Басқа жұмыстар құрылыстың құлаған бөліктерін жөндеуді және одан әрі құлаудың алдын алуды қамтиды. Мысалы, жоғарғы деңгейдің батыс фасады 2002 жылдан бері тіреу құрылыстарымен бекітілді, ал жапондық команда 2005 жылы сыртқы қоршаудың солтүстік кітапханасын қалпына келтіруді аяқтады. Жоғалған немесе зақымдалған мүсіндердің орнына олардың көшірмелері жасалды. 2015 жылдың желтоқсан айында Сидней университетінің зерттеу тобы Ангкор-Ватты салу кезінде салынған және бұрын-соңды көрінбеген, қиратылған мұнаралар ансамблін, сондай-ақ оның оңтүстік жағында белгісіз мақсаттағы үлкен құрылым мен ағаш қамалдарды тапқаны туралы хабарлады. Табылған деректер аймақтағы тұрғын үйлердің тығыздығы төмен екенін, жол желісі, тоғандар мен үйінділер бар екенін көрсетеді. Бұл жазбалар ғибадатхананың қоршауындағы қорған мен қабырғаға бұрынғыдай, тек діни элита ғана кірмегенін көрсетеді.

Сәулет

Ангкор-Ват – индуизм және буддизм ғибадатханалар кешені. Ежелгі кхмер астанасы Ангкор қаласының ішінде орналасқан бұл ғибадатхана Гиннес рекордтар кітабы бойынша әлемдегі ең ірі діни құрылым деп есептеледі.

Орналасу орны мен жоспары

Ангкор-Ват – ғибадатхана тауының (империяның мемлекеттік ғибадатханаларының стандартты дизайны) және концентрлі галереялардың кейінгі жоспарының бірегей үйлесімі, олардың көпшілігі бастапқыда индуизмнің діни сенімдерінен туындаған. Ангкор-Ват ғибадатханасының басты мұнарасы көктемгі күн мен түн теңелуінің таңғы күн сәулесімен бірге келеді. Ғибадатхана индустар мифологиясына сәйкес құдайлардың мекені Меру тауының бейнесі: мұнаралардың орталық квинкунксы таудың бес шыңын, ал қабырғалар мен орлар – қоршаған тау жоталарын және мұхитты көрсетеді. Ғибадатхананың жоғарғы деңгейлеріне кіру бірте-бірте шектелді, ал қара халыққа ең төменгі деңгейге ғана рұқсат етілді. Көптеген кхмер ғибадатханаларынан өзгеше, Ангкор-Ват шығысқа емес, батысқа бағытталған. Бұл Морис Глайз бен Жорж Кодес сияқты ғалымдарды Сурьяварман оны өзінің жерлеу ғибадатханасы ретінде салуды ниеттенген деген гипотезаға әкелді. Бұл көзқарастың тағы бір дәлелі – барельефтер, олар индуизм терминологиясында «прасавья» деп аталатын, сағат тіліне қарсы бағытта (кері бағытта) орындалған, себебі бұл қалыпты тәртіптің керісі. Браминдік жерлеу рәсімдерінде рәсімдер кері ретпен орындалады. Археолог Чарльз Хигхэм орталық мұнарадан табылған, жерлеу құмырасы болуы мүмкін ыдысты да сипаттады. Кейбіреулер оны мәйіттің жоғарылатуына жұмсалған ең үлкен энергиялық шығын деп санайды. Алайда, Фриман мен Жак Анкордың басқа да бірнеше ғибадатханаларының әдеттегі шығыс бағытынан ауытқуын атап өтеді және Анкор-Ваттың бағыты Вишнуға, батыспен байланысты құдайға арналған болуы мүмкін деп болжайды. Ғибадатхананың орналасуы мен өлшемдері, сондай-ақ барельефтердің мазмұны мен орналасуын зерттеген Элеонора Манника бұл құрылысты Патша Сурьяварман II кезіндегі жаңа бейбітшілік дәуірін көрсететінін айтады: «Ангкор-Ваттың қасиетті кеңістігіне күн мен айдың уақыт циклдерінің өлшемдері енгізілгендіктен, билік етуге берілген бұл құдайлық бұйрық патшаның билігін мәңгілікке сақтау және аспандағы құдайларды құрметтеу мен ынталандыру үшін арналған қасиетті бөлмелер мен дәліздерге бекітілді». Манниканың ұсыныстары академиялық ортада қызығушылық пен күмәнмен қабылданады. Ол Грэм Хэнкок сияқты басқалардың Ангкор-Ваттың Драко шоқжұлдызының бейнесінің бөлігі деген болжамдарынан алшақтап, өзінің пікірін білдіреді. Ангкор-Ваттың ең көне сақталған жоспары 1715 жылға жатады және оны Фудзивара Тадаёши жасаған деп есептеледі. Бұл жоспар Митодағы Суифу Меитоку Кай Шококан мұражайында сақталады.

Стиль

Ангкор-Ват – хмер архитектурасының классикалық стиліне – Ангкор-Ват стиліне – ең басты мысал. Архитектуралық жағынан стильге тән элементтерге лотос гүлдерінің пішініне ұқсас, огивальды, тікшелі мұнаралар; өту жолдарын кеңейту үшін жартылай галереялар; қоршауларды байланыстыратын осьтік галереялар; және ғибадатхананың негізгі осі бойында орналасқан крест тәрізді террасалар кіреді. Типтік сәндік элементтер – деваталар (немесе апсаралар), бас-рельефтер, фронтондар, кең гирляндалар және сюжеттік сахналар. Ангкор-Ват мүсіні консервативті саналады, ол ертерек туындыларға қарағанда көбірек тұрақсыз және әдемі емес. Дизайнның басқа да элементтері тонау мен уақыттың өтуі салдарынан жойылды, соның ішінде мұнаралардағы алтын жалатылған жабын, бас-рельефтердегі кейбір фигуралардың алтын жалатылған бөліктері, ағаш төбе панельдері мен есіктер. Ғибадатхананың дизайны үйлесімділігі үшін мақтауға ие. Морис Глайздың айтуынша, ғибадатхана "мүсіндік элементтерінің өте жақсы теңгерілгендігі және пропорцияларының дәл орналасуы арқасында классикалық кемелділікке жетеді. Бұл – күш, бірлік және стильдің туындысы". Архитектор Жак Дюмарсе құрылыстағы галереялар жүйесі арқылы Ангкор-Ват жоспары қытайлық ықпалды алғанын айтады, олар тік бұрыштарда қиылысып аулаларды құрайды. Алайда, Ангкор-Ват жоспарына енгізілген осьтік үлгі Оңтүстік-Шығыс Азия космологиясынан және негізгі ғибадатханамен бейнеленген мандаладан алынған болуы мүмкін. Қазық шығыстан батысқа және солтүстіктен оңтүстікке қарай созылады. Ғибадатханаға кіру үшін шығыс жағынан жер бетімен және батыс жағынан құмтас жолмен кіруге болады; соңғысы, негізгі кіреберіс, кейінірек салынған, мүмкін ағаш көпірдің орнына. Әр негізгі бағытта гопуралар бар, батыс жағындағысы ең үлкені, үш жартылай қираған мұнарадан тұрады. Глайз бұл гопура ғибадатхананың өзін жасырып, оның пішінін қайталайтынын атап көрсетеді. Оңтүстік мұнараның астында Та Реч деп аталатын мүсін орналасқан, ол бастапқыда ғибадатхананың орталық ғибадатханасында болған Вишнудың сегіз қолды мүсіні болған. Мұнаралар арасында және гопураның екі жағындағы екі қосымша кіреберісте галереялар орналасқан, олар көбінесе "піл қақпалары" деп аталады, себебі олар сол жануарларды қабылдауға жеткілікті кең. Бұл галереялардың сыртқы (батыс) жағында шаршы пішіндес бағаналар, ал ішкі (шығыс) жағында жабық қабырғалар бар. Бағаналар арасындағы төбелер лотос гүлдерінің ою-өрнектерімен безендірілген. Қабырғаның батыс жағы билеушілердің бейнелерімен, ал шығыс жағы билеушілердің бейнелерімен, жануарлармен және деваталармен безендірілген терезелерден тұрады. Сыртқы қабырға ғибадатхананың өзінен басқа, бастапқыда қала тұрғындары мен ғибадатхананың солтүстігіндегі патша сарайының орналасқан жерін қамтиды. Ангкордың басқа да ғимараттары сияқты, олар тас емес, тез бұзылатын материалдардан салынған, сондықтан олардың кейбір көшелерінің контурларынан басқа ештеңе қалмады, ал қазір аумақтың көп бөлігі өсімдіктермен жабылды. Батыс гопураны ғибадатханамен байланыстыратын жол бар, екі жағында әр негізгі бағытта кіреберісі бар кітапханалар, кіреберістен бастап үшінші сатының алдында және кітапхана мен ғибадатхана арасындағы тоғандар орналасқан. Тоғандар дизайнға кейінірек қосылған, сондай-ақ арыстан мүсіндерімен күзетілетін крест тәрізді терраса, ол жолды орталық құрылымға жалғастырады.

Орталық құрылым

Ғибадатхана қабырғалы қоршаудың ішіндегі көтеріңкі террасада орналасқан. Ол үш тікбұрышты галереядан тұрады, олар орталық мұнараға қарай көтеріледі, әрбір деңгей алдыңғысынан биік. Екі ішкі галереяның әрқайсысы төрт үлкен мұнарамен (яғни, солтүстік-батыс, солтүстік-шығыс, оңтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс) қоршалған, олардың үстінде биік бесінші мұнара тұр. Бұл үлгі кейде квинкункс деп аталады және ол Меру тауларын бейнелейді деп саналады. Ғибадатхана батысқа қарағандықтан, архитектуралық ерекшеліктері шығысқа қарай жылжытылған, батыс жағындағы әрбір қоршау мен галереяда көбірек кеңістік қалдырылған; осы себепті батысқа қараған баспақыштар басқа жақтардағылардан көлбеу. Манникка галереяларды патшаға, Брахмаға, Айға және Вишнуға арналған деп түсіндіреді. Одан кейін Вишнуның асураларды жеңгенін бейнелейтін рельефтер келеді, бұл 16 ғасырлық қосымша. Солтүстік галереяда Кришнаның Бананы жеңгені көрсетілген. Ангкор-Ват апсаралар мен деваталардың бейнелерімен әсемделген, зерттеу инвентаризациясында 1796-дан астам девата бейнесі тіркелген. Сәулетшілер бағаналар мен қабырғаларда әшекейлік мотивтер ретінде кішкентай апсара бейнелерін де пайдаланған. Олар кіреберіс павильонынан бастап биік мұнаралардың шатырына дейін ғибадатхананың барлық деңгейлерінде үлкен девата бейнелерін (шамамен толық дене портреттері) айқын көрсеткен. 1927 жылы Сапфо Маршал олардың шаштарының, бас киімдерінің, киімдерінің, поздарының, әшекейлерінің және рельефтерде бейнеленген гүлдерінің ерекше әртүрлілігін каталогтаған зерттеу жариялады, Маршал бұл бейнелер Ангкор кезеңінің нақты дәстүрлеріне негізделген деген қорытындыға келді.

Құрылыс техникасы

XII ғасырда кхмер сәулетшілері кірпіш немесе латерит емес, құмтасты негізгі құрылыс материалы ретінде пайдалануда шеберлікке жетіп, сенімді болды. Көрінетін бөліктердің көпшілігі құмтас блоктарынан тұрады, ал сыртқы қабырғалар мен жасырын құрылымдық бөліктерге латерит қолданылған. Блоктарды біріктіру үшін қолданылған байланыстырушы зат әлі анықталмаған, бірақ табиғи шайырлар немесе сөндірілген әк болған деген болжам бар. Ескерткіш 5-10 миллион құмтас блоктарынан тұрады, әрқайсысының салмағы 1,5 тоннаға дейін жетеді. Құмтас шамамен солтүстік-шығысқа қарай орналасқан Кулен тауынан қазылып алынып, тасымалданған. 2011 жылы Токиодағы Васеда университетінің Эцуо Учида мен Ичита Шимода спутниктік суреттер арқылы Кулен тауы мен Ангкор-Ватты байланыстыратын қысқарақ каналды анықтады және кхмерлер осы маршрутты қолданған болуы мүмкін деп санайды. Көптеген беттер, бағаналар, диндельдер мен шатырлар үнді әдебиетінен алынған көріністерді бейнелейтін рельефтермен әшекейленген, оларға бір мүйізділер, грифондар, соғыс арбаларын тартқан қанатты айдаһарлар, сондай-ақ піл мінген көшбасшыны ілесіп жүрген жауынгерлер мен әсем шаштармен билейтін аспандық бишілер кіреді. Галерея қабырғасы басрельефтермен толық жабылған. Ангкор қабырғаларындағы саңылаулар олардың ежелгі заманда жоғары бағаланған және қарақшылардың басты нысаны болған қола жалатылған қаптамалармен әшекейленгенін көрсетеді. Тәжірибелерге сүйенсек, осы көлемдегі құмтасты қазу, тасымалдау, кесу және орнату үшін мыңдаған жұмысшылар, оның ішінде көптеген жоғары білікті шеберлер қажет болған. Бұл мүсіндерді кесуге қажетті дағдылар жүздеген жылдар бұрын дамыған, бұл кхмер билікке келгенге дейін VII ғасырға жатқызылатын кейбір артефактілермен дәлелденген. Дегенмен, тарихи және мәдени тұрғысынан қарағанда, Ангкор-Ват ғибадатханасы өзінен-өзі ұлттық мақтаныш символына айналмады, бірақ француз отаршылдығының мұралық өндірісінің кең ауқымды саяси-мәдени процесіне енгізілді. Ангкор-Ват 1889 және 1937 жылдар аралығында Париж мен Марсельде өткен француз отаршылдық және әмбебап көрмелерінде француздық Индокитайдың бір бөлігі ретінде француздық Камбоджа протекторатының павильонында көрсетілген Ангкор-Ваттың толық көшірмесін көрсету арқылы Еуропада кең аудиторияның назарын және қиялын аударды. Ол Луи Делапорттың гипстен жасалған мұражайында, 1880 жылдан 1920 жылдардың ортасына дейін Париждегі Трокадеро сарайында орналасқан Musée Indo-chinois мұражайында қойылды.

Мифтер

XIII ғасырдағы қытай саяхатшысы Чжоу Дагуанның айтуынша, кейбіреулер бұл ғибадатхананы бір түнде құдайлық сәулетші салған деп сенген. 1622 жылы кхмер тілінде жазылған «Ангкор-Ват жырлары» Ангкор-Ваттың әсемдігін сипаттайды және кешеннің құрылысы төңірегінде аңыз таратып, индуист құдайы Преа Писнукар (немесе Брах Бишукар, Вишвакарман) легендарлық кхмер патшасы Преа Кет Меалеа үшін құдайлық сарай салғандығын айтады. XVII ғасырда жапондықтар бұл ғибадатхана Будданың атақты Джетавана бағының орны деп сенген, ол бастапқыда Магадха мемлекетінде, Үндістанда орналасқан еді. Тағы бір аңыз бойынша, Ангкор Ватты салуды Индра өзінің ұлы Преча Кет Меалеаға сарай ретінде қызмет ету үшін бұйырған.

Туризм

1990 жылдан бері Ангкор-Ват маңызды туристік орынға айналды. 1993 жылы бұл жерге барлығы 7 650 адам келсе, 2004 жылы үкімет деректері бойынша Сием Рип провинциясына 561 000 шетелдік турист келді, бұл Камбоджадағы барлық шетелдік туристердің шамамен 50 пайызын құрады. 2007 жылы келушілер саны миллионнан асты, ал 2012 жылы – 2 миллионнан. 2013 жылы Ангкор-Ватқа екі миллионнан астам шетелдік турист келді, ал 2018 жылы көрсеткіш 2,6 миллионға жетті. 1990 жылдан 2016 жылға дейін бұл нысан Камбоджа үкіметінен жалға алынған SOKIMEX жеке тобының басқаруында болды. Туристердің көптігі қабырғалардағы граффити сияқты зақымдарға себеп болды. Бас-рельефтерді және еденді қорғау үшін арқандар мен ағаштан жасалған сатылар орнатылды. Туризм сонымен қатар күтімге қосымша қаржы қаражатын ұсынды – 2000 жылы Анкордың барлық ауманында сатылған билеттерден түскен табыстың шамамен 28 пайызы ғибадатханаларды күтуге жұмсалды, бірақ жұмыстың көп бөлігі Камбоджа билігінен емес, шетелдік үкіметтердің демеушілігімен жұмыс істейтін топтар жүргізеді. Ангкор-Ваттың туризм саласы жылдар бойы айтарлықтай өскендіктен, ЮНЕСКО және оның Ангкордың тарихи орнын сақтау және дамыту жөніндегі халықаралық үйлестіру комитеті (ICC), Корольдік үкімет пен APSARA өкілдерімен бірлесіп, «мәдени туризм» тұжырымдамасын талқылау үшін семинарлар ұйымдастырды, туристерге жоғары сапалы жағдайлар мен қызметтер ұсынудың және Камбоджа үкіметіне экономикалық пайда табудың маңыздылығын атап өтті, сонымен қатар камбоджалық мәдениеттің байлығын сақтауды мақсат етті. 2001 жылы бұл бастама «Анкор туристік қаласы» тұжырымдамасын тудырды, ол дәстүрлі кхмер сәулетімен салынбақ, демалыс және туристік нысандарды қамтитын, көптеген туристерді қабылдай алатын сәнді қонақүйлерге ие болмақ. Мұндай ірі туристік кешендерді салу перспективасы APSARA мен ICC-нің алаңдаушылығын тудырды, олар бұл аймақтағы бұрынғы туристік жобалар құрылыс ережелерін сақтамағанын және мұндай жобалар ландшафттық ерекшеліктерге зиян келтіруі мүмкін екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, бұл жобалардың ауқымдылығы жақын жердегі қалалардың су, кәріз және электр жүйелерінің сапасына қауіп төндіре бастады. Туризмнің жоғары деңгейі мен инфрақұрылымға деген сұраныстың өсуі жер асты суының деңгейіне тікелей әсер еткені және бұл Ангкор-Ваттағы ғибадатханалардың құрылымдық тұрақтылығын нашарлатқаны да атап өтілді. 2020 жылы COVID-19 пандемиясы әлем бойынша саяхат шектеулеріне әкеп соқты, бұл Камбоджаның туризм секторына ауыр соққы берді. Нәтижесінде Ангкор-Ватқа келушілер саны күрт төмендеді, бұл әдетте көп адамға толы кешенді даладай бос қалдырды. Камбоджа, соның ішінде Ангкор-Ват, 2021 жылдың соңында халықаралық туристер үшін қайта ашылды, бірақ 2022 жылдың соңына дейін пандемияға дейінгі келушілер санының аз бөлігін ғана қабылдады: 2022 жылы кешенге 280 000 турист келді, ал 2018 жылы – 2,6 миллион. 2023 жылы ғибадатханаға өткен жылмен салыстырғанда келушілер саны артты, шілде айының соңына қарай 400 000-нан астам турист келді.