Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Камбоджа тарихының бір қыры
Aspect of Cambodian history
Камбоджаның ерте тарихы – Оңтүстік-Шығыс Азия құрлығындағы ел ретінде Камбоджаның тарихқа дейінгі және прототарихи дамуын қамтиды. 2009 жылдан бері жүргізілген археологиялық жұмыстардың нәтижесінде бұл неолит дәуіріне дейін жетеді. Қазба алаптарының көбеюі және қазіргі заманғы мерзімдеу әдістерінің қолданылуы аймақта неолиттік аңшы-жинаушылар тобынан бастап, ұйымдасқан, жазуы жоқ қоғамдарға дейінгі адамзат азаматтық дамуының барлық кезеңдеріндегі қоныстану іздерін анықтауға мүмкіндік берді. Қазіргі Камбоджа аумағындағы саяси құрылым туралы тарихи жазбалар алғаш рет Қытай жылнамаларында 1-6 ғасырларда Индокитай түбегінің оңтүстік бөлігін қамтыған Фунан мемлекетіне сілтеме жасап пайда болды. Меконгтың төменгі ағысында орналасқан Фунан – ең көне аймақтық индуистік мәдениет ретінде белгілі, бұл батыстағы Индосфераның теңіз сауда серіктестерімен ұзаққа созылған әлеуметтік-экономикалық байланыстарын көрсетеді. 6 ғасырға қарай, Қытай жылнамаларында Ченла немесе Чженла деп аталатын өркениет Фунанның орнын толыққанды иеленді, Индокитайдың кеңірек, бедерлі аймақтарын бақылады және бір ғана билік орталығын сақтады. Кхмер империясы 9 ғасырдың басында, 802 жылы Кулен тауында (Махендра тауы) негізін қалаушы Жаяварман II-нің саяси заңдылығын бекіту үшін мифтік қалыптасу және киелі салтанат арқылы құрылды. Индуистік деваража культін жалғастырған қуатты билеушілер Кхмер өркениетінің классикалық дәуірінде 11 ғасырға дейін билік етті. Жаңа, провинциялық текті династия буддизмді енгізді, ал діни, династиялық, әкімшілік және әскери өзгерістер, экологиялық мәселелер мен экологиялық тепе-теңдік Индокитайдағы билік ауысуымен бірге жүрді. Корольдік шежіре 14 ғасырда аяқталады. Әкімшілік, ауыл шаруашылығы, сәулет, гидрология, логистика, қала құрылысы және өнер салаларындағы үлкен жетістіктер – Оңтүстік-Шығыс Азия мәдени мұрасының құрылыс тасы болып табылатын, күрделілігімен ерекшеленетін шығармашылық және прогрессивті өркениеттің куәсі.
The early history of Cambodia follows the prehistoric and protohistoric development of Cambodia as a country in mainland Southeast Asia. Thanks to archaeological work carried out since 2009 this can now be traced back to the Neolithic period. As excavation sites have become more numerous and modern dating methods are applied, settlement traces of all stages of human civil development from neolithic hunter gatherer groups to organized preliterate societies are documented in the region. Historical records of a political structure on territory that is now modern day Cambodia first appear in Chinese annals in reference to Funan, a polity that encompassed the southernmost part of the Indochinese peninsula during the 1st to 6th centuries. Centered at the lower Mekong, Funan is noted as the oldest regional Hindu culture, which suggests prolonged socio economic interaction with maritime trading partners of the Indosphere in the west. By the 6th century a civilization, titled Chenla or Zhenla in Chinese annals, had firmly replaced Funan, as it controlled larger, more undulating areas of Indochina and maintained more than a singular center of power. The Khmer Empire was established by the early 9th century in a mythical initiation and consecration ceremony to claim political legitimacy by founder Jayavarman II at Mount Kulen (Mount Mahendra) in 802 C. E. A succession of powerful sovereigns, continuing the Hindu devaraja cult tradition, reigned over the classical era of Khmer civilization until the 11th century. A new dynasty of provincial origin introduced Buddhism as changes of religious, dynastic, administrative and military nature, environmental problems and ecological imbalance coincide with shifts of power in Indochina. The royal chronology ends in the 14th century. Great achievements in administration, and accomplishments in agriculture, architecture, hydrology, logistics, urban planning and the arts are testimony to a creative and progressive civilization in its complexity a cornerstone of Southeast Asian cultural legacy.
Тарихи Камбоджа
1963 жылы Э. Саурин мен Дж. П. Карбоннел Крати провинциясындағы Сре Сбовта шамамен 600 000 жыл бұрын жасалған тас құралдар деп санайтын заттарды анықтады. 2009 жылы орынды қайта қарау нәтижесінде археологиялық артефакттардың тарихқа дейінгі өзен ағысының нәтижесінде пайда болғаны және бұл ерте тас технологиясын көрсетпейтіні анықталды. Камбоджада адамның алғашқы іздері Баттамбанг провинциясындағы Лаанг-Спеан үңгірінде табылды. 2009 жылдан бастап Франко-Камбоджа тарихқа дейінгі миссиясының археологиялық зерттеулері шамамен 70 000 жыл бұрыннан неолитке дейінгі толық емес мәдени тізбекті, сондай-ақ Хоабин мәдениетінің нақты дәлелдерін анықтады. Кампонг Чхнанг провинциясындағы Самронг Сен орны да маңызды, ол шамамен б.з.д. 1500 жылдан бері қоныстанған, сондай-ақ салыстырмалы түрде жақындағы Пхум Снай орны да бар. Жақындағы археологиялық жаңалықтар (2012 жылдан бері) көрсеткендей, қазір Камбоджа деп аталатын аймақтың бөліктері б.з.д. екінші және бірінші мыңжылдықтарда неолиттік аңшы-жинаушы мәдениетімен қоныстанған, бұл мәдениет, мүмкін, Қытайдың оңтүстік-шығысынан Индокитай түбегіне көшіп келген және дөңгелек қоршаулар салуға жауапты болған. Шамамен б.з.д. 500 жылдан басталатын Темір ғасырында халық күрделі, ұйымдасқан қоғамдарды және әртүрлі діни космологияны дамытты, біздің заманымыздың 1-ші ғасырына дейін теңіз саудасымен айналысып, Индосферамен әлеуметтік-саяси байланыстарды құрды.
In 1963 E. Saurin and J P Carbonnel identified what they believed to be stone tools dating from c.600,000 BP at Sre Sbov in Kratie province; in 2009 a re examination of the site indicated that the artifacts are results of prehistoric fluvial movement and do not indicate early stone technology. The earliest traces of human presence in Cambodia have been found at Laang Spean, a cave in Battambang province. Starting in 2009 archaeological research of the Franco Cambodian Prehistoric Mission has documented an incomplete cultural sequence from c.70,000 BP to the Neolithic, with clear evidence of a Hoabinhian cultural presence. Equally significant is the site Samrong Sen in Kampong Chhnang Province which was occupied since around 1500 BC and the relative recent site of Phum Snay. Recent archaeological finds (since 2012) indicate that parts of the region now called Cambodia were inhabited during the second and first millennia BC by a Neolithic hunter and gatherer culture that may have migrated from southeastern China to the Indochinese Peninsula, responsible for the construction of circular earthworks. The Iron Age period beginning around 500 BC, the inhabitants had developed complex, organised societies and a varied religious cosmology by the 1st century CE and engaging in maritime trade, resulting in socio political interaction with the Indosphere.
Мифология
Кхмер халқының негізін қалау туралы аңыз кхмер тілінде Преа Таонг, санскрит тілінде Каундинья және қытай жазбаларында Хун Тьен аталған үнді брахманы немесе ханзаданың төңірегіндегі оқиғаны баяндайды. Ол жергілікті билеушінің қызы, Нага ханшайымы Наги Сомаға (қытай жазбаларында Лиу Йе) үйленеді, осылайша Камбоджаның алғашқы патшалық әулеті құрылады. Бір күні ханшайым қайықтағы брахманды көріп, онымен сөйлесуге бет алады, бірақ оның сиқырлы жебесінің бірі оған тиіп, оған ғашық болуына себеп болады. Оның әкесі су басқан жердің барлық суын ішіп, жаңа жерді оларға қалыңдық ретінде сыйлайды. Нагалар – Азия бойынша таралған мифтік рептилиялық жандар, Камбоджада олардың Тынық мұхиты аймағында зор империя немесе патшалыққа ие болғанына сенеді. Камбоджалықтар бүгінге дейін өздерін "Нагадан туған" деп айтады. Сілтеме: Абыз Камбу Сваямбхува.
The Khmer people's founding legend centers around an Indian Brahman or prince named Preah Thaong in Khmer, Kaundinya in Sanskrit and Hun t’ien in Chinese records, who marries the local ruler's daughter, a Naga princess named Nagi Soma (Lieu Ye in Chinese records), thus establishing the first Cambodian royal dynasty. One day the princess saw the Brahman on a boat and went to speak with him, but was shot by one of his magic arrows which made her fall in love with him. Her father drank all the water that inundated the land and gave the new land to them as a dowry. The Nāga are a pan Asian mythical race of reptilian beings, who in Cambodia were believed to possess a large empire or kingdom in the Pacific Ocean region. Cambodians today still say that they are "Born from the Naga" See: Sage Kambu Swayambhuva.
Фунан
Батыс Еуропа Жерорта теңізі өңірінің классикалық мәдениеті мен институттарын сіңіріп алған шақта, материктік және аралдық Оңтүстік-Шығыс Азия халқы бұрынғы мыңжылдықта Үндістанда пайда болған өркениеттің ықпалына жауап берді. Оңтүстік-Шығыс Азияның үндістандануы Үнді мұхитындағы сауданың күшеюі нәтижесінде болды. Веда және индуистік дін, саяси ой-пікір, әдебиет, мифология және көркемдік мотивтер біртіндеп жергілікті Оңтүстік-Шығыс Азия мәдениеттерінің ажырамас бөлігіне айналды. II Джаяварман Тонле Саптың солтүстігіне қоныстанды және қазіргі Ролуоста Харихаралаяны құрды. I Индраварман (877–889) кхмер билігін Таиландтағы Корат жазығына дейін кеңейтті және ылғалды күріш егісі үшін суаруды қамтамасыз ету үшін астананың солтүстігінде үлкен су қоймасын салуға бұйырды. Оның ұлы I Ясоварман (889–900) Шығыс Барайды (су қоймасы немесе резервуар) салды, оның қалдықтары бүгінге дейін сақталған. Бүгін де көрінетін оның бөгеттері 6 километрден астам ұзындықта және 1,6 километр енде. I Индраварман және оның мұрагерлері тұсында салынған арналар мен су қоймаларының күрделі жүйесі Камбуджаның жарты мыңжылдық бойы гүлденуіне мүмкіндік берді. Олар егіншілерді сенімсіз маусымдық муссонға тәуелділіктен босатты, нәтижесінде елге күріштің мол өнімі әкелді, бұл ерте "жасыл революцияны" тудырды. Империяның 13-14 ғасырлардағы құлдырауы, әдетте, суару жүйесінің нашарлауымен байланысты. Тай және басқа шетелдік халықтардың шабуылдары мен династиялық бәсекелестікке байланысты туындаған ішкі келіспеушіліктер жүйені күтіп-ұстауға жұмсалатын адам ресурстарын азайтты, ал ол біртіндеп тоқырап қалды. II Сурьяварман (1113–1150), Ангкор монархтарының ең ірілерінің бірі, Вьетнамның орталық бөлігіндегі Чампа патшалығына және батысқа қарай Бірмадағы Иравади өзеніне дейінгі шағын Мон мемлекеттеріне қарсы бірқатар сәтті соғыстар арқылы өз патшалығының аумағын кеңейтті. Ол Оңтүстік Қытайдың Юньнань аймағынан Оңтүстік-Шығыс Азияға көшіп келген тай халықтарын вассалдыққа бағындырды және Малай түбегінің солтүстік бөлігінде билігін орнатты. Оның ең үлкен жетістігі – Ангкор-Ват ғибадатханасы кешенін салу болды. Әлемдегі ең үлкен діни құрылыс саналатын Ангкор-Ват Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ұлы сәулеттік туынды деп есептеледі. Аумақтық кеңею II Сурьяварман Đại Việt-ке шабуыл жасауға тырысқанда шайқаста қаза тапқан кезде тоқтады. Дэй Вьеттің қолдауымен Чамдар кхмерлерді Чампа аумағынан тез қуып шықты. II Сурьяварманның билігінен кейін отыз жыл бойы династиялық тартыстар мен 1177 жылы Ангкор қаласын қиратқан көршілес Чамның кек алу үшін жасаған шабуылдары болды. Чамдар ақырында VII Джаяварманмен жеңіліп, қуылды, оның билігі (1181–шамамен 1218) Камбуджа билігінің шыңына жеткен кезең болды. Оның индуистік құдай-патшаға табынуды қабылдаған алдыңғыларынан айырмашылығы, VII Джаяварман Махаяна буддизмін ынталы түрде қолдады. Ол өзін бодхисаттва ретінде таныстырып, Ангкор Том кешенін және Байонды, оның тас мұнараларында Буддалардың, құдайлардың және патшалардың 216 бейнесі бейнеленген таңғажайып ғибадатхананы салуға кірісті. Сонымен қатар, ол бүкіл патшалығында 200-ден астам демалыс орындары мен ауруханалар салды. Рим императорлары сияқты, ол астанасы мен провинциялық қалалар арасында жолдар жүйесін ұйымдастырды. Тарихшы Жорж Кодес: "Камбоджаның басқа ешбір патшасы осы деңгейде тас жылжытқан деп айта алмайды" деді. Көбінесе, мөлшері мен жылдам құрылыс үшін сапа құрбандыққа шалынды, бұл қызықты, бірақ нашар салынған Байонда көрінеді. Түрлі суреттерде Ангкориялықтардың күнделікті тұрмыстағы ғимараттары Камбоджада бүгін кездесетін ағаштан жасалған ғимараттардан көп айырмашылығы жоқ екені анық көрінеді. Тас ғимараттарды патшалар тұру үшін пайдаланбады. Олар монарх пен оның отбасының құдайлық немесе буддалық қасиеттерін дәріптеген индуизм мен буддизмнің орталықтары болды. Кодес олардың ғибадатхана және қабірдің екі функциясын атқарғанын болжайды. Олардың өлшемдері индуистік мифологиядағы ғалам құрылымын бейнелейді. Мысалы, Ангкор-Ват кешенінің ортасындағы бес мұнара ғаламның орталығы Меру тауының шыңдарын бейнелейді; сыртқы қабырға әлемнің шетін айналдыратын тауларды бейнелейді; ал ор – ғаламдық мұхитты бейнелейді. Көптеген басқа көне құрылыстар сияқты, Ангкория аймағының ескерткіштері де көптеген ресурстар мен адам еңбегін сіңіріп алды, ал олардың мақсаты әлі де құпия болып қала береді. Ангкория қоғамы қатаң иерархиялық құрылымға ие болды. Құдай ретінде қарастырылатын патша жердің де, оның азаматтарының да иесі болды. Монарх пен патшалық отбасынан кейін брахман дін қызметкерлері және 10 ғасырда шамамен 4000 адамды құраған шағын шенеуніктер тобы келді. Одан кейін қара халық келді, олар ауыр міндетті еңбекпен (корве) жүктелген. Сондай-ақ, тұрақты ескерткіштерді салған көптеген құлдар болды. VII Джаяварманның қайтысынан кейін Камбуджа ұзақ құлдырау кезеңіне енді, бұл оның ақырында тарауына әкелді. Тайлар империяның батыс шекараларында күшейіп келе жатқан қауіпті құрады. Теравада буддизмінің таралуы, ол Шри-Ланка арқылы Мон мемлекеттерінен Камбуджаға келді, патшалық индуизм мен Махаяна буддизміне қарсы шықты. Өзінің күш-жігерімен құтылуды және жеке адамның құтқарылуын уағыздаған Теравада буддизмі, көпшіліктің дерлік құлдығында ұсталып тұрған бай патшалық билеушілерге бағынышты қоғамды қолдауға қабілетсіз болды. 1353 жылы тай әскері Ангкорды басып алды. Ол кхмерлермен қайта басып алынды, бірақ соғыстар жалғасты, ал астана бірнеше рет тоналанды. Осы кезеңде Камбоджаның қазіргі Лаос шекарасының солтүстігіндегі аумағы Лао патшалығының Лан Санг мемлекетіне жоғалды. 1431 жылы тайлар Ангкор Томды басып алды. Одан кейін Ангкория аймағы 16 ғасырдың үшін ширегіне дейін ешқашан патшалық астананы қамтыған жоқ.
At about the time that Western Europe was absorbing the classical culture and institutions of the Mediterranean, the people of mainland and insular Southeast Asia were responding to the stimulus of a civilization that had arisen in India during the previous millennium. The Indianization of Southeast Asia happened as a consequence of the increasing trade in the Indian Ocean. Vedic and Hindu religion, political thought, literature, mythology, and artistic motifs gradually became integral elements in local Southeast Asian cultures. Jayavarman II settled north of the Tonle Sap and founded Hariharalaya, at modern day Roluos. Indravarman I (877 889) extended Khmer control as far west as the Korat Plateau in Thailand, and he ordered the construction of a huge reservoir north of the capital to provide irrigation for wet rice cultivation. His son, Yasovarman I (889 900), built the Eastern Baray (reservoir or tank), evidence of which remains to the present time. Its dikes, which may be seen today, are more than 6 kilometres long and 1.6 kilometres wide. The elaborate system of canals and reservoirs built under Indravarman I and his successors were the key to Kambuja's prosperity for half a millennium. By freeing cultivators from dependence on unreliable seasonal monsoons, they made possible an early "green revolution" that provided the country with large surpluses of rice. The empire's decline during the 13th and 14th centuries probably was hastened by the deterioration of the irrigation system. Attacks by Thai and other foreign peoples and the internal discord caused by dynastic rivalries diverted human resources from the system's upkeep, and it gradually fell into disrepair. Suryavarman II (1113 1150), one of the greatest Angkorian monarchs, expanded his kingdom's territory in a series of successful wars against the kingdom of Champa in central Vietnam and the small Mon polities as far west as the Irrawaddy River of Burma. He reduced to vassalage the Thai peoples who had migrated into Southeast Asia from the Yunnan region of southern China and established his suzerainty over the northern part of the Malay Peninsula. His greatest achievement was the construction of the temple city complex of Angkor Wat. The largest religious edifice in the world, Angkor Wat is considered the greatest single architectural work in Southeast Asia. Territorial expansion came to a halt when Suryavarman II was killed in battle attempting to invade Đại Việt. With Đại Việt's support, the Cham quickly drove Khmer presence out of Champa territory. Suryavarman II's reign was then followed by thirty years of dynastic upheaval and an invasion in revenge by the neighbouring Cham, who destroyed the city of Angkor in 1177. The Cham ultimately were driven out by Jayavarman VII, whose reign (1181 ca. 1218) marked the apogee of Kambuja's power. Unlike his predecessors, who had adopted the worship of the Hindu god king, Jayavarman VII was a fervent patron of Mahayana Buddhism. Casting himself as a bodhisattva, he embarked on a frenzy of building activity that included the Angkor Thom complex and the Bayon, a remarkable temple whose stone towers depict 216 faces of buddhas, gods, and kings. He also built over 200 rest houses and hospitals throughout his kingdom. Like the Roman emperors, he maintained a system of roads between his capital and provincial towns. According to historian Georges Coedès, "No other Cambodian king can claim to have moved so much stone." Often, quality suffered for the sake of size and rapid construction, as is revealed in the intriguing but poorly constructed Bayon. Carvings show that everyday Angkorian buildings were wooden structures not much different from those found in Cambodia today. The impressive stone buildings were not used as residences by members of the royal family. Rather, they were the focus of Hindu or Buddhist beliefs that celebrated the divinity, or buddhahood, of the monarch and his family. Coedès suggests that they had the dual function of both temple and tomb. Typically, their dimensions reflected the structure of the Hindu mythological universe. For example, five towers at the centre of the Angkor Wat complex represent the peaks of Mount Meru, the centre of the universe; an outer wall represents the mountains that ring the world's edge; and a moat depicts the cosmic ocean. Like many other ancient edifices, the monuments of the Angkorian region absorbed vast reserves of resources and human labour and their purpose remains shrouded in mystery. Angkorian society was strictly hierarchical. The king, regarded as divine, owned both the land and his subjects. Immediately below the monarch and the royal family were the Brahman priesthood and a small class of officials, who numbered about 4,000 in the 10th century. Next were the commoners, who were burdened with heavy corvée (forced labour) duties. There was also a large slave class who built the enduring monuments. After Jayavarman VII's death, Kambuja entered a long period of decline that led to its eventual disintegration. The Thai were a growing menace on the empire's western borders. The spread of Theravada Buddhism, which came to Kambuja from Sri Lanka by way of the Mon kingdoms, challenged the royal Hindu and Mahayana Buddhism. Preaching austerity and the salvation of the individual through his or own her efforts, Theravada Buddhism did not lend doctrinal support to a society ruled by an opulent royal establishment maintained through the virtual slavery of the masses. In 1353 a Thai army captured Angkor. It was recaptured by the Khmer, but wars continued and the capital was looted several times. During the same period, Khmer territory north of the present Laotian border was lost to the Lao kingdom of Lan Xang. In 1431 the Thai captured Angkor Thom. Thereafter, the Angkorian region did not again encompass a royal capital, except for a brief period in the third quarter of the 16th century.