Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
802–1431 жылдардағы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы империя
802–1431 empire in Southeast Asia
Кхмер империясы – Оңтүстік-Шығыс Азиядағы индуист-буддалық империя, қазіргі Камбоджаның солтүстігіндегі суарналы қалалар төңірегінде құрылған. Өз халқы Камбуджа деп атаған бұл империя бұрынғы Ченла цивилизациясынан өркендеп, 802 жылдан 1431 жылға дейін сақталды. Тарихшылар камбоджа тарихының осы кезеңін империяның ең танымал астанасы – Ангкор атымен Ангкор кезеңі деп атайды. Кхмер империясы Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігін биледі немесе тәуелділікте ұстады және оңтүстік Қытайға дейін созылды. Өркендеген шағында империя сол кездегі Византия империясынан да үлкен болды. Кхмер империясының басталуы 802 жылға дейін жетеді, осы жылы кхмер ханзадасы Жаяварман II Пном-Кулен тауларында өзін чакравартин (императорға тең атақ) деп жариялады. Кхмер империясының соңы дәстүрлі түрде 1431 жылы Ангкордың Сиамның Аюттая патшалығына түсуімен байланыстырылса да, империяның құлау себептері әлі де ғалымдар арасында пікіртал тудырып отыр. Зерттеушілердің анықтауынша, күшті муссонды жаңбырларға қатал құрғақшылық ілесіп, империяның суарналық инфрақұрылысына зиян келтірді. Құрғақшылық пен су тасқынының арасындағы өзгеріс те мәселе тудырды, бұл тұрғындардың оңтүстікке қарай, империяның ірі қалаларынан алысқа көшуіне себеп болуы мүмкін. Ангкор қаласы – империяның ең маңызды мұрасы, өйткені ол империяның гүлденген кезінде астана болды. Ангкор Ват және Байон сияқты Ангкордың сәнді ескерткіштері Кхмер империясының ұлы күші мен байлығына, көрнекті өнері мен мәдениетіне, сәулет өнеріне, эстетикалық жетістіктеріне және уақыт өте келе қолдаған әртүрлі сенім жүйелеріне куәлік етеді. Спутниктік суреттер көрсеткендей, 11-13 ғасырлардағы өркендеген шағында Ангкор әлемдегі ең ірі индустриалды емес қалалық кешені болған. Зерттеушілер сондай-ақ Кхмер империясы әлемдегі алғашқы денсаулық сақтау жүйесін құрған, оған 102 аурухана кіргенін анықтады.
The Khmer Empire was a Hindu Buddhist empire in Southeast Asia, centered around hydraulic cities in what is now northern Cambodia. Known as Kambuja by its inhabitants, it grew out of the former civilisation of Chenla and lasted from 802 to 1431. Historians call this period of Cambodian history the Angkor period, after the empire's most well known capital, Angkor. The Khmer Empire ruled or vassalised most of mainland Southeast Asia and stretched as far north as southern China. At its peak, the Empire was larger than the Byzantine Empire, which existed around the same time. The beginning of the Khmer Empire is conventionally dated to 802, when Khmer prince Jayavarman II declared himself chakravartin (, a title equivalent to 'emperor') in the Phnom Kulen mountains. Although the end of the Khmer Empire has traditionally been marked with the Fall of Angkor to the Siamese Ayutthaya Kingdom in 1431, the reasons for the empire's collapse are still debated amongst scholars. Researchers have determined that a period of strong monsoon rains was followed by a severe drought in the region, which caused damage to the empire's hydraulic infrastructure. Variability between droughts and flooding was also a problem, which may have caused residents to migrate southward and away from the empire's major cities. The site of Angkor is perhaps the empire's most notable legacy, as it was the capital during the empire's zenith. The majestic monuments of Angkor, such as Angkor Wat and the Bayon, bear testimony to the Khmer Empire's immense power and wealth, impressive art and culture, architectural technique, aesthetic achievements, and variety of belief systems that it patronised over time. Satellite imaging has revealed that Angkor, during its peak in the 11th to the 13th centuries, was the most extensive pre industrial urban complex in the world. Researchers have also concluded that the Khmer Empire invented the world's first healthcare system, which included 102 hospitals.
Этимология
Қазіргі ғалымдар империяны көбінесе "Хмер империясы" немесе "Анкор империясы" деп атайды, екіншісі астанасы Анкордың атынан берілген. Империя өзін Камбуджа (; ежелгі кхмер: កម្វុជ; ) немесе Камбуджадеша (; ежелгі кхмер: កម្វុជទេឝ; ) деп атаған, бұл атаулар қазіргі Кампучьяның бұрынғы атаулары еді.
Modern scholars often refer to the empire as the "Khmer Empire" or the "Angkor Empire" , the latter after the capital Angkor. The empire referred to itself as Kambuja (; Old Khmer: កម្វុជ; ) or Kambujadeśa (; Old Khmer: កម្វុជទេឝ; ), names which were pre modern predecessors to the modern Kampuchea.
II Жаяварманның билігі
Сдок Кок Том ғибадатханасындағы жазуға сәйкес, шамамен 781 жылы кхмер билеушісі Жаяварман II өзінің иелігінің астанасы ретінде Индрапураны құрды. Ол қазіргі Кампонг-Чамға жақын Бантей Прей-Нокорда орналасқан. Бұрынғы Ченла патшалығына оралғаннан кейін ол тез арада ықпалын арттырып, бірнеше бәсекелес патшаларды жеңді. 790 жылы кхмерлер Камбуджа деп атаған патшалықтың патшасы болды. Содан кейін ол өзінің сарайын солтүстік-батысқа, Тонле Сап көлінің солтүстігінде орналасқан Махендрапарватаға көшірді. Жаяварман II (802–835 жылдары биледі) Ангкор дәуірінің негізін қалаған патша ретінде кеңінен танылады. Тарихшылар бұл кезеңнің Камбоджа тарихында 802 жылы басталғанына келіседі, осы жылы Жаяварман II қасиетті Махендрапарвата тауында, қазір Пном Кулен деп аталатын, салтанатты құлшылық рәсімін өткізді. Индуизм дәстүрінен алынған рәсімде Жаяварман II өзін чакравартин (санскрит тілінен, көбінесе "әлемдік билеуші" деп аударылады; ежелгі кхмер тілінде: Kamraten jagad ta Raja) және девараджа (санскрит тілінен) деп жариялады. Сондай-ақ ол Камбуджаның тәуелсіздігін жариялады, жазуларда "Ява" деп аталатын жерден. Тарихшылар "Ява" сөзі Индонезияның Ява аралын, Чампаны немесе басқа да жерді білдіретінін талқылайды. Ескірген түсінік бойынша, Жаяварман II Явадағы Сайлендра әулетінің сарайында тұрған ханзада болған және Камбоджаға явандық Сайлендра әулетінің өнері мен мәдениетін (мысалы, девараджа ұғымын) әкелген. Майкл Викери кхмерлердің шығыстағы көршілері – чамдарды сипаттау үшін "хвеа" терминін қолданғанын атап өтті. Бірақ 2013 жылы Арло Гриффитс бұл теорияларды жоққа шығарды және жазбалардағы "Ява" сөзінің басым көпшілігі Индонезия архипелагындағы Ява аралына қатысты екенін нақтылады. Жаяварманның саяси мансабы Камбоджаның шығысындағы Вьядхапурада (қазіргі Бантей Прей Нокордың қираған жері болуы мүмкін) басталды. Сонымен қатар, Пном Кулендегі көптеген ертедегі ғибадатханалар чамдық (мысалы, Прасат Дамрей Крап) және явандық ықпалдарды көрсетеді (мысалы, Арам Ронг Цен мен Прасат Тхмар Даптың алғашқы "ғибадатхана тауы"), тіпті олардың асимметриялық таралуы кхмерлік ерекшеліктеріне сәйкес келеді. Келесі жылдары Жаяварман II өзінің аумағын кеңейтіп, қазіргі Ролуос қаласының жанында жаңа астана – Харихаралаяны құрды. 877 жылы Жаяварман III қайтыс болды және оның орнына Індраварман I келді.
According to an inscription in the Sdok Kok Thom temple, around 781 the Khmer prince Jayavarman II established Indrapura as the capital of his domain. It was located in Banteay Prey Nokor, near today's Kampong Cham. After returning to his home in the former kingdom of Chenla, he quickly built up his influence and defeated a series of competing kings. In 790 he became king of a kingdom called Kambuja by the Khmer. He then moved his court northwest to Mahendraparvata, far inland north from the great lake of Tonlé Sap. Jayavarman II (reigned 802–835) is widely regarded as the king who set the foundations of the Angkor period. Historians generally agree that this period of Cambodian history began in 802, when Jayavarman II conducted a grandiose consecration ritual on the sacred Mount Mahendraparvata, now known as Phnom Kulen. At the ritual, which was taken from the Hindu tradition, Jayavarman II proclaimed himself as chakravartin (from Sanskrit, commonly translated as "universal ruler"; Old Khmer: Kamraten jagad ta Raja) and devaraja (from Sanskrit, ). He also declared Kambuja's independence from a place inscriptions call "Java". Historians debate whether "Java" means the Indonesian island of Java, Champa or a different location. According to an older established interpretation, Jayavarman II was a prince who lived at the court of Sailendra in Java and brought back to Cambodia the art and culture of the Javanese Sailendran court (such as the concept of a devaraja). and Michael Vickery, who noted that the Khmer used the term chvea to describe the Chams, their neighbours to the east. But in 2013 Arlo Griffiths refuted these theories and convincingly demonstrated that in almost all cases the inscriptions mention Java they refer to the island of Java in the Indonesian archipelago. Jayavarman's political career began in Vyadhapura (likely the modern day ruins of Banteay Prey Nokor) in eastern Cambodia. Moreover, many early temples on Phnom Kulen show Cham (e. g. Prasat Damrei Krap) as well as Javanese influences (e. g. the primitive "temple mountain" of Aram Rong Cen and Prasat Thmar Dap), even if their asymmetric distribution seems typically Khmer. In the following years, Jayavarman II extended his territory and established a new capital, Hariharalaya, near the modern day town of Roluos. Jayavarman III died in 877 and was succeeded by Indravarman I.
Ясодарапураның құрылуы
Індраварман I-нің соңынан оның ұлы Ясоварман I (889–915 жылдары билік құрған) келді, ол жаңа астана – Ясодарапураны – үлкен Ангкор аймағының алғашқы қаласын құрды. Қаланың орталық ғибадатханасы Ангор орналасқан жазықтан шамамен 60 метр биіктікте орналасқан Пном Бакхенг төбесінде салынды. Ясоварман I билігі кезінде Шығыс Барай, үлкен су қоймасы да салынды. Сурьяварман I өзінің билігінің басында Оңтүстік Үндістанның Чола әулетімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. 11-ғасырдың алғашқы онжылдығында Камбуджа Малай түбегіндегі Тамбралинга патшалығымен қақтығысқа түсті. Дұшпандарының бірнеше шабуылынан кейін, Сурьяварман Тамбралингаға қарсы күшті Чола императоры Раджендра I-ден көмек сұрады. Сурьяварманның Чоламен одақтас болғанын естіген Тамбралинга Шривиджая патшасы Санграма Виджаятунгаварманнан көмек сұрады. Сурьяварман I-нің әйелі Виралакшми болды, ал ол 1050 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның орнын Бапхуон және Батыс Барайды салған Удайадитяварман II басты. Кмерлер 1149 жылға дейін Виджаяны басып алды, содан кейін оларды Джая Хариварман I қуып шықты. Содан кейін патшалар қысқа мерзімге билік етіп, кейін ізбасарларымен күшпен құлатылды. Соңында, 1177 жылы астанаға Тонле Сап көліндегі теңіз шайқасында Джая Индраварман IV басқарған Чам флоты шабуыл жасап, тонады, ал кмер патшасы Трибхуванадитяварман қаза тапты. Джаяварман VII Ангкордың ең ұлы патшаларының соңғысы болып саналады, себебі ол Чампаға қарсы сәтті әскери науқан жүргізгені ғана емес, сонымен қатар тікелей алдыңғылары сияқты қатыгез билеуші болған жоқ. Ол империяны біріктіріп, маңызды құрылыс жобаларын жүзеге асырды. Жаңа астана, қазір Ангкор Том деп аталады, салынды. Орталығында патша (өзі Махаяна буддизмін ұстанатын) мемлекеттік ғибадатхана ретінде Байонды салды. VIII Джаяварман 1285 жылдан бастап моңғолдарға жыл сайынғы салық төлеп, Гуанчжоу губернаторы генерал Согетумен (кейде Сагату немесе Соду деп те аталады) соғыстан аулақ болды.
Indravarman I was followed by his son Yasovarman I (reigned 889–915), who established a new capital, Yasodharapura– the first city of the larger Angkor area. The city's central temple was built on Phnom Bakheng, a hill which rises around 60 m above the plain on which Angkor sits. The East Baray, a massive water reservoir measuring , was also created under the reign of Yasovarman I. Suryavarman I established diplomatic relations with the Chola dynasty of south India early in his rule. In the first decade of the 11th century, Kambuja came into conflict with the kingdom of Tambralinga in the Malay peninsula. After surviving several invasions from his enemies, Suryavarman requested aid from the powerful Chola emperor Rajendra I against Tambralinga. After learning of Suryavarman's alliance with Chola, Tambralinga requested aid from the Srivijaya king Sangrama Vijayatungavarman. Suryavarman I's wife was Viralakshmi, and following his death in 1050, he was succeeded by Udayadityavarman II, who built the Baphuon and West Baray. The Khmers occupied Vijaya until 1149, when they were driven out by Jaya Harivarman I. Another period followed in which kings reigned briefly and were violently overthrown by their successors. Finally, in 1177 the capital was raided and looted in a naval battle on the Tonlé Sap lake by a Cham fleet under Jaya Indravarman IV, and Khmer king Tribhuvanadityavarman was killed. Jayavarman VII stands as the last of the great kings of Angkor, not only because of his successful military campaign against Champa, but also because he was not a tyrannical ruler in the manner of his immediate predecessors. He unified the empire and carried out noteworthy building projects. The new capital, now called Angkor Thom , was built. In the centre, the king (himself a follower of Mahayana Buddhism) had constructed as the state temple the Bayon, Jayavarman VIII avoided war with general Sogetu (sometimes known as Sagatu or Sodu), the governor of Guangzhou, China, by paying annual tribute to the Mongols, starting in 1285.
Индуизмнен буддизмге көшу
Санскрит тіліндегі соңғы жазу 1327 жылы жасалған және Индражаяварманнан кейін Жаявармадипарамешвараның билікке келуін сипаттайды.
The last Sanskrit inscription is dated 1327 and describes the succession of Indrajayavarman by Jayavarmadiparamesvara.
Сыртқы қысым
Аюттая патшалығы Төменгі Чао-Прая алқабындағы үш қаланың бірігуінен пайда болды (Аюттая, Суфанбури, Лопбури). Он төртінші ғасырдан бастап Аюттая Камбуджамен бәсекелестікке түсті. Алғашқы құрғақшылықтан кейін империя аймақтық саудаға көбірек мән берді.
The Ayutthaya Kingdom arose from a confederation of three city states on the Lower Chao Phraya basin (Ayutthaya Suphanburi Lopburi). From the fourteenth century onward, Ayutthaya became Kambuja's rival. The empire focused more on regional trade after the first drought.
Экологиялық бұзылу
Экологиялық сәтсіздік пен инфрақұрылымның күйреуі Камбуджаның соңына қатысты балама теория болып табылады. Үлкен Ангкор жобасында жұмыс істейтін ғалымдар кхмерлердің сауда, көлік және суару үшін пайдаланылған резервуарлар мен каналдардың күрделі жүйесі болғанын айтады. Каналдар күріш өндіру үшін қолданылған. Халық саны арта келе су жүйесіне күшінше салмақ түсті. XIV және XV ғасырларда су шаруашылығы жүйесіне әсер ететін ауқымды климаттық өзгерістер болды.
Ecological failure and infrastructural breakdown is an alternative theory regarding the end of Kambuja. Scientists working on the Greater Angkor Project believe that the Khmers had an elaborate system of reservoirs and canals used for trade, transportation, and irrigation. The canals were used for harvesting rice. As the population grew there was more strain on the water system. During the fourteenth and fifteenth centuries, there were also severe climatic changes impacting the water management system.
Жарақат
Ауру теориясы, яғни қатты эпидемиялық жарылыс тығыз қоныстанған Ангкорға соққы беріп, империяның құлауына себеп болуы мүмкін деген пікір қайта қаралып жатыр. 14 ғасырға қарай, Қара өлім Азияға тарады, себебі оба алғаш рет 1330 жылы Қытайда пайда болып, 1345 жылы Еуропаға жеткен. Қытайдан Еуропаға қарайғы саяхат жолындағы көптеген теңіз порттары осы аурудың салдарына ұшырады, бұл Оңтүстік-Шығыс Азиядағы өмірге ауыр әсер еткен болуы мүмкін. Мүмкін болатын аурулардың қатарында бубондық оба, шешек және малярия бар.
The plague theory, which suggests a severe epidemic outbreak may have hit the heavily populated Angkor and contributed to the fall of the empire, has been reconsidered. By the 14th century, the Black Death had affected Asia, as the plague first appeared in China around 1330 and reached Europe around 1345. Most seaports along the line of travel from China to Europe felt the impact of the disease, which might have had a severe impact on life throughout Southeast Asia. Possible diseases include bubonic plague, smallpox and malaria.
Дін
Негізгі дін индуизм болды, одан кейін буддизм танымал еді. Бастапқыда патшалық индуизмді басты мемлекеттік дін ретінде қадір тұтқан. Вишну мен Шива ең қадірленген құдайлар болып, оларға хмер индуистік ғибадатханаларында табынылған. Ангкор Ват сияқты ғибадатханалар іс жүзінде Фицанулок (санскрит тілінде Вара Вишнулока) немесе Вишну әлемі деп белгілі, бұл патша Сурьяварман II-ні Вишну ретінде құрметтеу үшін жасалған. Индуизмнің рәсімдері мен жолдары брахмандар (индуизм дін қызметкерлері) тарапынан орындалған, әдетте бұл рәсімдер патша отбасының, дворяндардың және билеуші топтың элитасы арасында ғана өткізілген. Империяның ресми діндері индуизм және Махаяна буддизмі болды, бірақ 13 ғасырда Шри-Ланкадан келгеннен кейін Тхеравада буддизмі тіпті қарапайым халық арасында да үстемдік құрды.
The main religion was Hinduism, followed by Buddhism in popularity. Initially, the kingdom revered Hinduism as the main state religion. Vishnu and Shiva were the most revered deities, worshipped in Khmer Hindu temples. Temples such as Angkor Wat are actually known as Phitsanulok (Vara Vishnuloka in Sanskrit) or the realm of Vishnu, to honour the posthumous King Suryavarman II as Vishnu. Hindu ceremonies and rituals performed by Brahmins (Hindu priests), usually only held among the ruling elites of the king's family, nobles, and the ruling class. The empire's official religions included Hinduism and Mahayana Buddhism until Theravada Buddhism prevailed, even among the lower classes, after its introduction from Sri Lanka in the 13th century.
Өңірлік билікпен қарым-қатынастар
Империя құрылған кезде кхмерлер Явамен және кхмерлердің оңтүстік теңіздерінен тыс орналасқан Шривиджая империясымен тығыз мәдени, саяси және сауда қатынастарында болды. 851 жылы парсы саудагері Сулейман әл-Таджир кхмер патшасы мен Забадж махаражының арасындағы оқиға туралы жазба қалдырды. Ол кхмер патшасының Забадж махаражасының билігіне қарсы шыққан оқиғасын баяндады. Жавандық Сайлендралар өзен арқылы астанаға жақындап, кхмерлерге күтпеген шабуыл жасады. Жас патша кейіннен махаражаның жазасына ұшырады, содан кейін патшалық Сайлендра әулетінің вассалы болды. Забадж махаражы туралы аңызды кейіннен тарихшы Масуди өзінің 947 жылы жарық көрген "Алтын алаңдар мен асыл тастар кен орындары" кітабында жариялады. Явадағы Калади жазуында (909) Кмир (кхмерлер немесе камбоджалықтар), Кампа (Чампа) және Рман (Мон) бірге тілге алынды. Бұл жазудан Камбуджа мен Ява (Мдаң патшалығы) арасында теңіз саудасы желісі орнатылғанын білеміз. 916 жылы араб тарихшысы Әбу Зейд Хасан ұзақ хроникасында жас, тәжірибесіз кхмер патшасының Яваға қарсы екенін жазды. Жаулық мемлекеттік саясатқа айналып, жұртшылыққа белгілі болған кезде, Ява патшасы кхмер патшасына шабуыл жасап, тұтқынға алды. Оның басын шауып, Жаваға әкелді. Ява патшасы кхмер империясының министріне мұрагерді іздеуді бұйырды. Патшаның басын тазалап, бальзамдап, вазаға салып, жаңа кхмер патшасына жіберді. Тарихы барысында империя көршілес Чампа, Тамбралинга және Đại Việt патшалықтарымен, содан кейін сиамдық Сухотай мен Аюттаямен соғыстар мен бәсекелестіктерге қатысты. Кхмер империясының шығыстағы көршісі Чампамен қарым-қатынасы ерекше қарқынды болды, себебі екі жақ та аймақта үстемдік үшін күресті. 1177 жылы Чам флоты Ангкорға шабуыл жасады, ал 1203 жылы кхмерлер Чампаны жеңіп, кері қайтаруға қол жеткізді. 9-10 ғасырлардағы араб жазушылары бұл аймақты артта қалған деп санағаннан басқа ештеңеге сіңірмеді, бірақ олар Аль-Хинд патшасын (Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азия) әлемдегі төрт ұлы патшаның бірі деп есептеді. Раштракута әулетінің билеушісі Аль-Хиндтің ең ұлы патшасы ретінде сипатталды, бірақ тіпті Аль-Хиндтің кіші патшалары, соның ішінде Ява, Пяган Мьянма және Камбоджаның кхмер патшалары арабтар тарапынан өте күшті және адамдар, жылқылар және жиі ондаған мың пілдермен жабдықталған деп суреттелді. Олардың алтын мен күмістен жасалған мол қазыналары да бар екені белгілі болды. Кхмер билеушілері Оңтүстік Үндістанның Чола әулетімен қарым-қатынас орнатты. Кхмер империясы қытай әулеттерімен байланыс орнатып отырды, бұл Тан дәуірінің соңынан Юань дәуіріне дейін созылды. Юань әулетімен қарым-қатынас үлкен тарихи маңызға ие болды, себебі ол Камбоджаның әдет-ғұрыптарын (真臘風土記) жариялады, бұл Кхмер империясының күнделікті өміріне, мәдениеті мен қоғамына маңызды түсінік берді. Бұл есеп 1296 және 1297 жылдар аралығында Юань дипломаты Чжоу Дагуан жазды, ол Юань әулетінің Темүр ханы Ангкорда тұруға жіберген. 1300-ші жылдары Лао ханзадасы Фа Нгум Ангкордың патша сарайында тұруға жер аударылды. Оның қайын атасы, Камбоджа королі, оған кхмер әскерін берді, ол қазіргі Лаоста буферлік мемлекет құрды. Фа Нгум жергілікті әміршілерді жеңіп, Лан Шан патшалығын құрды. Кхмер ғалымдарының көмегімен Фа Нгум аймаққа теравада буддизмін және кхмер империясының мәдениетін енгізді. 1365 жылы Маджапахит империясында жазылған Нагаракретагаманың 15-ші кантосы Яваның Камбоджамен (Камбоджа), Сянгкайодхаяпурамен (Аюттая), Дхармманагаримен (Негара Шри Дхармараджа), Раджапурамен (Ратчабури) және Сингханагаримен (Сонгкла), Марутмамен (Мартабан немесе Моттама, Оңтүстік Мьянма), Чампамен және Яванамен (Аннам) дипломатиялық қарым-қатынас орнатқанын мәлімдеді. Бұл жазба 14 ғасырдың ортасында Оңтүстік-Шығыс Азиядағы саяси жағдайды сипаттайды; Камбоджа патшалығы әлі де сақталған болса да, сиамдық Аюттаяның өрлеуі салдарына жетті. Соңында империя 1431 жылы Сиам қысымынан туындаған Ангкорды Пномпеньге тастаумен құлады.
During the formation of the empire, the Khmer had close cultural, political, and trade relations with Java and with the Srivijaya empire that lay beyond Khmer's southern seas. In 851 a Persian merchant named Sulaiman al Tajir recorded an incident involving a Khmer king and a Maharaja of Zabaj. He described the story of a Khmer king who defied the power of Maharaja of Zabaj. It was said that the Javanese Sailendras staged a surprise attack on the Khmers by approaching the capital from the river. The young king was later punished by the Maharaja, and subsequently the kingdom became a vassal of the Sailendra dynasty. The Legend of the Maharaja of Zabaj was later published by the historian Masoudi in his 947 book, "Meadows of Gold and Mines of Gems." The Kaladi inscription of Java ( 909) mentioned Kmir (Khmer people or Cambodian) together with Campa (Champa) and Rman (Mon) as foreigners from mainland Southeast Asia who frequently came to Java to trade. The inscription suggests a maritime trade network had been established between Kambuja and Java (Mdang kingdom). In 916 CE Arab historian Abu Zaid Hasan, recorded in a lengthy chronicle that the young, inexperienced king of Khmer, is hostile to Java. When the hostility becomes state policy and is known publicly, the King of Java attacked and captured the Khmer king. He was beheaded and the head brought to Java. The King of Java ordered the Minister of Khmer Empire to seek the successor. After being cleaned and embalmed, the head of the king was put in a vase and sent to the new Khmer king. Throughout its history, the empire also was involved in series of wars and rivalries with the neighbouring kingdoms of Champa, Tambralinga, and Đại Việt– and later in its history with Siamese Sukhothai and Ayutthaya. The Khmer Empire's relations with its eastern neighbour Champa was exceptionally intense, as both sides struggled for domination in the region. The Cham fleet raided Angkor in 1177, and in 1203 the Khmer managed to push back and defeat Champa. Arab writers of the 9th and 10th century hardly mention the region for anything other than its perceived backwardness, but they considered the king of Al Hind (India and Southeast Asia) one of the four great kings in the world. The ruler of the Rashtrakuta Dynasty is described as the greatest king of Al Hind, but even the lesser kings of Al Hind including the kings of Java, Pagan Burma, and the Khmer kings of Cambodia are invariably depicted by the Arabs as extremely powerful and as being equipped with vast armies of men, horses, and often tens of thousands of elephants. They were also known to have been in possession of vast treasures of gold and silver. The Khmer rulers established relations with the Chola dynasty of South India. The Khmer Empire seems to have maintained contact with Chinese dynasties; spanning from the late Tang period to the Yuan period. The relations with the Yuan dynasty was of great historical significance, since it produced The Customs of Cambodia (真臘風土記), an important insight into the Khmer Empire's daily life, culture and society. The report was written between 1296 and 1297 by the Yuan diplomat Zhou Daguan, sent by Temür Khan of Yuan dynasty to stay in Angkor. In the 1300s, the Lao prince Fa Ngum was exiled to lived in the royal court of Angkor. His father in law, the King of Cambodia, gave him a Khmer army to create a buffer state in what is now Laos. Fa Ngum conqured local principalities and established the Kingdom of Lan Xang. With the assistance of Khmer scholars, Fa Ngum introduced Theravada Buddhism and the culture of the Khmer Empire to the region. A Javanese source, the Nagarakretagama canto 15, composed in 1365 in the Majapahit Empire, claimed Java had established diplomatic relations with Kambuja (Cambodia) together with Syangkayodhyapura (Ayutthaya), Dharmmanagari (Negara Sri Dharmaraja), Rajapura (Ratchaburi) and Singhanagari (Songkla), Marutma (Martaban or Mottama, Southern Myanmar), Champa and Yawana (Annam). This record describes the political situations in Mainland Southeast Asia in the mid 14th century; although the Cambodian kingdom still survived, the rise of Siamese Ayutthaya had taken its toll. Finally, the empire fell, marked by the abandonment of Angkor for Phnom Penh in 1431, caused by Siamese pressure.
Билеушілердің тізімі
Патшалық, ақпарат және оқиғалар 802–835 Жаяварман II Махендрапарвата, Харихаралая. Камбужаның Жавадан тәуелсіздігін жариялады. Пном Кулендегі қасиетті индуистік рәсім арқылы Чакравартин атағын алды және Камбоджада Девараджа культін құрды. 835–877 Жаяварман III Харихаралая. Жаяварман II-нің ұлы. 877–889 Индраварман I Харихаралая. Жаяварман II-нің жүрегінен туған немересі. Преа Коны Жаяварман II-ге, сондай-ақ әкесіне және атасына арнап салды. Баконг ғибадатханасын тұрғызды. 889–910 Ясоварман I Харихаралая, Яшодхарапура. Индраварман I-нің ұлы. Индратака Барай мен Лолейді салды. Елорданы Пном-Бакхенгтің төңірегіндегі Яшодхарапураға көшірді, сондай-ақ Яшодаратаканы салдырды. 910–923 Харшаварман I Яшодхарапура. Ясоварман I-нің ұлы. Анасының інісі IV Жаяварманға қарсы билік күресіне қатысты. Баксей Чамкронгты салды. 923–928 Ишанаварман II Яшодхарапура. Ясоварман I-нің ұлы, Харшаварман I-нің бауыры. Анасының інісі IV Жаяварманға қарсы билік күресіне қатысты. Прасат Краванды салды. 928–941 Жаяварман IV Кох Кер. Индраварман I-нің қызы Махендрадеви мен Ясоварман I-нің әпкесінің некесінен туған, аналық желі арқылы таққа ие болды. Кох Керден билік жүргізді. 941–944 Харшаварман II Кох Кер. Жаяварман IV-нің ұлы. 944–968 Раджендраварман II Ангкор (Яшодхарапура). Харшаварман II-нің туысы және одан билік күресіп алды. Елорданы Ангкорға қайта көшірді, Пре Руп пен Шығыс Мебонды салды. 946 жылы Чампаға қарсы соғыс. 968–1001 Жаяварман V Джаяндранагари, Ангкор. Раджендраварман II-нің ұлы. Жаңа елорда Джаяндранагариді және оның ортасында Та Кеоны салды. 1001–1006 Удаядитияварман I, Жаявираварман, Сурьяварман I Ангкор. Қауіпті кезең, үш патша бір уақытта қарсыластар ретінде билік етті. 1006–1050 Сурьяварман I Ангкор. Тақты алды. Чоламен одақтасып, Тамбралинга патшалығымен қақтығысты. Преах Хан Компонг Свайды салды. Патша Махаяна буддизмін қабылдады. 1050–1066 Удаядитияварман II Яшодхарапура II (Ангкор). Тақты алды, Ясоварман I-нің жұбайының ұрпағы. Бафун, Батыс Барай және Батыс Мебонды, сондай-ақ Сдок Кок Томды салды. 1066–1080 Харшаварман III Яшодхарапура II (Ангкор). Бафундағы елорданы ағасы Удаядитияварман II-ге алмастырды. 1074 және 1080 жылдары Чампа шабуылдары. 1090–1107 Жаяварман VI Ангкор. Вимаяпурадан келген басып алушы. Фимайды салды. 1107–1113 Дхарандраварман I Ангкор. Кіші інісі Жаяварман VI-ның орнына келді. 1113–1145 Сурьяварман II Ангкор. Арғы атасының орнын басып алып, өлтірді. Ангкор Ват, Бантей Самре, Томманон, Чау Сай Тевода және Бенг Мелеа салды. Дай Вьет пен Чампаны басып алды. 1150–1160 Дхарандраварман II Ангкор. Туысы Сурьяварман II-нің орнына келді. 1160–1167 Ясоварман II Ангкор. Министрі Трибуванадиатьяварманмен құлатылды. 1167–1177 Трибуванадиатьяварман Ангкор. 1177 және 1178 жылдары Джая Индраварман IV басқарған Чампа шабуылында кхмер елордасы тоналанды. 1178–1181 Чампаның басып алуы, Чампа патшасы Джая Индраварман IV басқарды. 1181–1218 Жаяварман VII Яшодхарапура (Ангкор). Чампа басқыншыларына қарсы кхмер армиясын басқарып, Камбоджаны азат етті. Чампаны жаулап алды (1190–1191). Ірі инфрақұрылымдық құрылыстар; ауруханалар, демалыс үйлері, су қоймалары және Та Пром, Преа Хан, Ангкор Том қаласындағы Байон және Неак Пиан сияқты ғибадатханалар салды. 1219–1243 Индраварман II Ангкор. Жаяварман VII-нің ұлы. Чампаны бақылауын жоғалтты және батыс аумақтарын сиамдық Сухотай патшалығына жоғалтты. 1243–1295 Жаяварман VIII Ангкор. 1283 жылы Кублай хан басқарған моңғол шапқыншылығы және Сухотаймен соғыс. Мангалартаны салды. Зейілді Шиваит және буддалық ықпалды жойды. 1295–1308 Индраварман III Ангкор. Қайын атасы VIII Жаяварманды биліктен құлатты. Тхеравада буддизмін мемлекеттік дін етті. 1296–1297 жылдары Юань Қытай дипломаты Чжоу Дагуанды қабылдады. 1308–1327 Индраджаяварман Ангкор. 1327–1336 Джаявармадипарамесвара (Жаяварман IX) Ангкор. Соңғы санскрит жазуы (1327). 1336–1340 Тросок Пем Ангкор. 1340–1346 Ниппеан Бат Ангкор. 1346–1351 Ломпонг Рача Ангкор. 1352–1357 Сиамдық Аюттая шабуылы, Утонг басқарды. 1357–1363 Сораявонг Ангкор. 1363–1373 Бором Реич I Ангкор. 1373–1393 Томас Саок Ангкор. 1393 Сиамдық Аюттая шабуылы, Раманесу басқарды. 1394–1421 Ин Реич Ангкор. 1405–1431 Баром Реич II Чактомұк. Ангкорды тастап кетті (1431).
ReignKingCapitalInformation and events802–835Jayavarman IIMahendraparvata, HariharalayaProclaimed the independence of Kambuja from Java. Claimed as Chakravartin through sacred Hindu ritual on Phnom Kulen and initiating Devaraja cult in Cambodia.835–877Jayavarman IIIHariharalayaSon of Jayavarman II877–889Indravarman IHariharalayaNephew of Jayavarman II. Built Preah Ko dedicated to Jayavarman II, also for his father and his grand father. Constructed temple mountain Bakong.889–910Yasovarman IHariharalaya, YaśodharapuraSon of Indravarman I. Built Indratataka Baray and Lolei. Moved the capital to Yaśodharapura centred around Phnom Bakheng, and also built Yashodharatataka.910–923Harshavarman IYaśodharapuraSon of Yasovarman I. Involved in a power struggle against his maternal uncle Jayavarman IV. Built Baksei Chamkrong.923–928Ishanavarman IIYaśodharapuraSon of Yasovarman I, brother of Harshavarman I. Involved in a power struggle against his maternal uncle Jayavarman IV. Built Prasat Kravan.928–941Jayavarman IVKoh KerSon of King Indravarman I's daughter, Mahendradevi, married to Yasovarman I sister, claim the throne through maternal line. Ruled from Koh Ker.941–944Harshavarman IIKoh KerSon of Jayavarman IV.944–968Rajendravarman IIAngkor (Yaśodharapura)Uncle and first cousin of Harshavarman II and wrestle power from him. Transfer the capital back to Angkor, Built Pre Rup and East Mebon. War against Champa in 946.968–1001Jayavarman VJayendranagari in AngkorSon of Rajendravarman II. Built a new capital Jayendranagari and Ta Keo in its centre.1001–1006Udayadityavarman I, Jayaviravarman, Suryavarman IAngkorPeriod of chaos, three kings rule simultaneously as antagonist.1006–1050Suryavarman IAngkorTook the throne. Alliance with Chola and conflict with Tambralinga kingdom. Built Preah Khan Kompong Svay. The king adhered to Mahayana Buddhism.1050–1066Udayadityavarman IIYaśodharapura II (Angkor)Took the throne, descendant of Yasovarman I's spouse. Built Baphuon, West Baray and West Mebon, also Sdok Kok Thom.1066–1080Harshavarman IIIYaśodharapura II (Angkor)Succeeded his elder brother Udayadityavarman II, capital at Baphuon. Champa invasion in 1074 and 1080.1090–1107Jayavarman VIAngkorUsurper from Vimayapura. Built Phimai.1107–1113Dharanindravarman IAngkorSucceeded his younger brother, Jayavarman VI.1113–1145Suryavarman IIAngkorUsurped and killed his great uncle. Built Angkor Wat, Banteay Samre, Thommanon, Chau Say Tevoda and Beng Mealea. Invade Đại Việt and Champa.1150–1160Dharanindravarman IIAngkorSucceeded his cousin Suryavarman II1160–1167Yasovarman IIAngkorOverthrown by his minister Tribhuvanadityavarman1167–1177TribhuvanadityavarmanAngkorCham invasion in 1177 and 1178 led by Jaya Indravarman IV, looted the Khmer capital.1178–1181Cham occupation, led by Champa king Jaya Indravarman IV1181–1218Jayavarman VIIYaśodharapura (Angkor)Led Khmer army against Cham invaders thus liberated Cambodia. Led the conquest of Champa (1190–1191). Major infrastructure constructions; built hospitals, rest houses, reservoirs, and temples including Ta Prohm, Preah Khan, the Bayon in Angkor Thom city, and Neak Pean.1219–1243Indravarman IIAngkorSon of Jayavarman VII. Lost control of Champa and lost western territories to Siamese Sukhothai Kingdom.1243–1295Jayavarman VIIIAngkorMongol invasion led by Kublai Khan in 1283 and war with Sukhothai. Built Mangalartha. He was a zealous Shivaite and eradicated Buddhist influences.1295–1308Indravarman IIIAngkorOverthrew his father in law Jayavarman VIII. Made Theravada Buddhism the state religion. Received Yuan Chinese diplomat Zhou Daguan (1296–1297).1308–1327IndrajayavarmanAngkor1327–1336Jayavarmadiparamesvara (Jayavarman IX)AngkorLast Sanskrit inscription (1327).1336–1340Trosok PeamAngkor 1340–1346Nippean BatAngkor 1346–1351Lompong RachaAngkor 1352–1357Siamese Ayutthaya invasion led by Uthong1357–1363SoryavongAngkor 1363–1373Borom Reachea IAngkor 1373–1393Thomma SaokAngkor 1393Siamese Ayutthaya invasion led by Ramesuan1394–c.1421In ReacheaAngkor 1405–1431Barom Reachea IIChaktomukAbandon Angkor (1431).