Кіріспе

Бронза дәуірі дала мәдениеті, 25001950 б.з.д. Катакомбная культура, Катакомбна культура) - Бронза дәуірі мәдениеті, ол б.з.д. Көньяҡ далада пайда болған Ямная мәдениетінің өнімі ретінде Катакомба мәдениеті үлкен аумақты алып кетті. Бұл сөз, бәлкім, үнді-еуропалық тіл болған, кейбір лингвистер оны тохариан тілінде сөйлеген. Катакомба мәдениетінің әсері Италия, Грекия және Сирияға дейін тараған. Бұл көп шаршылы тауар мәдениеті пайда болды және соңында оған Срубная мәдениеті ұласты.

Жерлеу

Катакомба мәдениеті жерлеу орындары үшін аталған. Бұлар Ямная мәдениетінің шахталы қабірін негізіндегі жерлеу нишасымен кеңейтті. Бұл - "катакомба" деп аталатын жер. Мұндай қабірлер Микен Грециясында және Шығыс Еуропаның кейбір жерлерінде де табылған. Қаза тапқан катакомбалардағы адамдар әдетте оң жақта иілген күйде жерленген. Олар көбінесе күміс сақиналар сияқты әшекейлермен, сондай-ақ тас және металл балталар, жебелер, пышақтар мен балта сияқты қарулармен бірге жүретін. Жануарларды құрбандыққа шалу, соның ішінде ешкі, қой, жылқы және ірі қараның басы мен аяқтары, Катакомбалардың 16% -ында кездеседі. Катакомба мәдениеті бойынша мал құрбандығы Ямная мәдениетіне қарағанда жиірек кездеседі. Осындай жылқылар ертеректе Хвалинск мәдениеті мен Полтавка мәдениеті кезінде де табылған. Кейде катакомбалардағы жерлеу орындарында Курган стелалары болады. Бұл дәстүр Ямная мәдениетіне де тән. Яммания және Катакомба мәдениетінен 300-ге жуық стела табылған. Кейде катакомбаларда жерлеу кезінде дөңгелекті көліктермен бірге жүреді. Мұндай арабамен жерлеу ертеректе Ямная мәдениетінде, кейіннен Иран халықтарында (скифтер), кельттер мен итальяндық халықтарда расталған. Катакомба мәдениетінің жерлеу рәсімі Оңтүстік Тәжікстанның Бишкет мәдениетінде байқалды. Кейбір жағдайларда, қаза тапқан катакомбалардың адам бас сүйегі саз балшықтан жасалған. Бұл үшін ауызды, құлақты және мұрын қуысын саз балшығымен толтырып, бет-әлпеттің бет-әлпетіне үлгі жасау керек болды. Бұл дәстүр жоғары мәртебелі жерлеумен байланысты, онда беделді заттар бар. Бұл тәжірибе еркектерге, әйелдерге және балаларға қатысты жасалды. Бұл балшықтан жасалған маскалар Микен Грециясында табылған алтын маскалардың үлгісі болуы мүмкін деген болжам бар.

Экономика

Катакомба мәдениетінің экономикасы негізінен мал шаруашылығына негізделген. Ірі қара малдың, қойдың, ешкінің, жылқының және кейбір шошқалардың қалдықтары табылған. Өсімдіктердің қалдықтары өте сирек кездеседі, бірақ бидайдың іздері, мысалы, бір бұршақ және эмер табылды. Катакомбалардағы жерлеу орындарында ағаштан жасалған аралар табылған, бұл олардың егіншілікпен айналысқанын көрсетеді. Катакомбалар тұрғындары қолданған құралдардың түрлері мәдениетке бірнеше қолөнер мамандары, соның ішінде тоқымашылар, қола жұмысшылары және қару өндірушілер кіргенін көрсетеді. Катакомба мәдениетінің металл түрлері кейінірек Абашево мәдениетінде пайда болады.

Елді мекендер

Катакомбалар қоныстарының аз ғана дәлелі табылды. Бұл негізінен су көздеріне жақын орналасқан маусымдық лагерьлер. Матьвеевкадан оңтүстік Бугтың маңында үлкен қоныс табылған. Оның үш үлкен құрылымы бар, олардың іргетастары тастан салынған. Днепр өзеніндегі Байда аралында Катакомбалар дәуірінің соңғы кезеңінде салынған тас қамал табылды.

Керамика

Катакомба керамикасы Ямная мәдениетінен гөрі күрделірек. Әйелдерді жерлеу кезінде табылған төменгі аяқты ыдыстар, канопля сияқты есірткі заттарын қолдануды қамтитын рәсімдерде қолданылған деп есептеледі. Катакомба керамикасы Абашево және Синташта мәдениеттерінің керамикасына әсер еткен көрінеді.

Қарулар

Катакомба мәдениетінен ертедегі композиттік садақтардың дәлелдері табылған. Сондай-ақ, оннан жиырмаға дейін жебеге арналған орындықтар да табылған. Оның жебе ұштары Синташта мәдениетінің жебе ұштарына әсер еткен болуы мүмкін. Оның қуыс негізіндегі кременьден жасалған жебе ұштары Орта Днепр мәдениетінің жебе ұштарына ұқсас. Катакомба мәдениетінің тас шайқас балталары Фатьяново Баланово мәдениетінің балталарына ұқсас. Шамамен б.з.д. 2500 жылы Донецтің катакомба мәдениетіне жататын қолына арсендік қоладан және темірден жасалған пышақ болған.

Басқа сипаттамалар

Катакомбаларда дөңгелекті көліктер табылған. Катакомба мәдениетінің қоладан жасалған бұршақ бұршақтары Синташта мәдениетінің бұршақтарына ұқсас. Катакомба мәдениетінің кейбір нұсқалары, әсіресе Донецте орналасқандары, бас сүйегін деформациялаған көрінеді. Бұл эстетикалық құрылғы немесе этникалық белгі болуы мүмкін. Катакомбадағы бас сүйектердің 9%-ында тесіктер бар. Бұл рәсімдер немесе медициналық тәжірибемен байланысты болған сияқты. Қазалы орындарда аюлардың қалдықтары табылған.

Демография

Катакомба мәдениетіне шамамен 50,000 60,000 адам кірген деп есептейді.

Физикалық түрі

Олардың бас сүйектері Потаповка мәдениетінің адамдарына ұқсас. Потаповка бас сүйектері Фатьяново-Баланово, Абашево, Синташта, Срубная және Андроново мәдениеттеріне қарағанда аз dolichocephalic. Потаповканың физикалық түрі Синташтаның қатты долихоцефальді түрі мен Ямная мәдениеті мен Полтавка мәдениеті долихоцефальділігі төмен типтерінің араласқаннан пайда болған көрінеді. Катакомба мәдениетінің адамдары Ямная мәдениетінің адамдарына қарағанда "көктірек және брахицефальдық бас сүйегі көбірек" деп сипатталған.

Генетика

Пашник және басқалар. (2014) Катакомбадағы 28 адамның қалдықтарының ДНК-сын талдады. Олардың аналық U5 және U4 гаплогруппалары алдыңғы Яммания мәдениетінен жоғары жиілікте пайда болды. U5 және U4 гаплогруппалары батыс аңшы-жинақшылар мен шығыс аңшы-жинақшылар үшін тән. Сонымен қатар, Катакомбалардағы адамдар мен солтүстік аңшы-жинақшылар, әсіресе Оңтүстік Скандинавияның Питт-Вер мәдениетінің адамдары арасындағы жалпы ұқсастық анықталды. Катакомбалар мен Яммания халқының генетикалық жағынан бұрын ойлағандай араласқан жоқ деген пікірлер айтылды. Украинаның қазіргі халқының Ямная мәдениетінің адамдарына қарағанда Катакомба мәдениетінің адамдарына жақын екені анықталды. Сол сияқты, Никитин және басқалар. (2017), Журас және басқалар. (2018) U5 және U5a гаплогруппаларын тапты. U гаплогруппасының осы және басқа субкладтары Солтүстік Еуропа мен Шығыс Еуропаның ертедегі аңшы-жинағыштары арасында жоғары жиіліктерде табылған. Мезолиттен бастап олар Понт даласының халықтарында, соның ішінде Средный Стог мәдениеті, Ямная мәдениеті, Сымды керамика мәдениеті, Андронов мәдениеті, Срубная мәдениеті және скифтер арасында пайда болады. Бұл Понт даласының тұрғындары арасында мтДНК-ның үздіксіздігін көрсетеді, кем дегенде қола дәуіріне дейін барады. 2018 жылы Scientific Reports журналында жарияланған генетикалық зерттеуде Катакомба мәдениетінен екі адамның қалдықтары талдалды. Екеуі де Х4 гаплогруппасына жатады. Олар қазіргі заманда өте сирек кездесетін осы тұқыммен танылған алғашқы ежелгі адамдар. 2019 жылдың ақпан айында Nature Communications журналында жарияланған зерттеуде Катакомба мәдениетіне жататын бес адамның қалдықтары талдалды. Үш еркек R1b1a2 вирусын тасымалдайтыны анықталды. МтДНК-ға қатысты, барлық бес адам U гаплогруппасының әртүрлі субкладтарын (әсіресе U5 және U4) алып жүрді.

Тіл білімі

Дэвид Энтони (2007: 306) Катакомба мәдениеті үнді-еуропалық тіл деп санайды. Кейде оны индоиран немесе фракия тілінің ата-бабасы деп санаған. Басқа ғалымдар бұл мәдениет грек, армян және индоирандықтардың ортақ негізін ұсынды деп болжайды, дегенмен генетикалық нәтижелер индоирандықтарды алып тастайды, өйткені олардың бас Y ДНК гаплогруппасы R1a1 және R1b1 емес. Гус Кроонен және басқалар. 2022 - ғалымдар шығысқа қарай таралғанға дейін Катакомба мәдениеті мен ертедегі Тохария тілдері арасындағы ықтимал байланысты дәлелдейді.

Орынбасарлар

Срубная мәдениеті Катакомба мәдениеті мұрагері болды. Абашево мәдениеті ішінара катакомба мәдениетіне негізделген деген болжам бар. Катакомба мәдениетінің аймағының кейбір бөліктерін Абашево мәдениеті, кейіннен Срубная мәдениеті иеленді. Көптікті тауар мәдениеті - Катакомба мәдениеті шығыс мұрагері. Ол өз кезегінде Потаповка мәдениеті мен Синташта мәдениеті пайда болуына, ал Андронов мәдениеті қалыптасуына ықпал еткен болуы мүмкін. Морфологиялық деректер Синташта мәдениеті Полтавка мәдениеті мен Катакомба мәдениеті далалық ата-бабаларының араласқан нәтижесінде пайда болуы мүмкін екенін көрсетеді.