Кіріспе

Ресейлік математик Борис Григорьевич Галёркин (Бори́с Григо́рьевич Галёркин, тегі дәлірек Галёркин деп латын әрпіне көшірілген; 4 наурыз 1871 [е.с. 20 ақпан 1871] – 12 шілде 1945) – кеңестік математик және инженер.

Ерте өмір

Гальеркин 1871 жылдың 4 наурызында (ескі стиль бойынша 20 ақпан 1871 жыл) Ресей империясының, қазір Беларусь Республикасының құрамындағы Витебск губерниясының Полоцк қаласында, еврей отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы – Гирш Шлейм (Гирш Шлейм) Гальеркин мен Перла Басия Гальеркина. Ата-анасының қалада үйі болған, бірақ олардың қолөнер бұйымдарынан түскен табыс жеткіліксіз болғандықтан, 12 жасында Борис сарайда каллиграф болып жұмыс істеуге мәжбүр болды. Ол Полоцктегі мектепті бітірген, бірақ жоғары білім алу үшін қосымша бір жылдық емтихан тапсу қажет болды. Ол 1893 жылы Минскіде сыртқы студент ретінде осы емтихандарды тапсырды. Сол жылы Санкт-Петербург технологиялық институтының механика факультетіне қабылданды. Қаржылық қиындықтарға байланысты Борис Григорьевич институтта оқумен қатар сызушы болып жұмыс істеуге және жеке сабақтар беруге мәжбүр болды. Бір кезде ол Ревекка Треивасқа үйленді, ол оның әйелінің екінші туысы болды. Олардың балалары болған жоқ.

Академиялық өмірі

Гальеркиннің алғашқы ғылыми еңбегі институттың "Еңбектер жинағы" басылымында жарияланды. Мақала "Ұзындығы бойынша иілу теориясы және көп қабатты каркастарға, қатты түйіскен каркастарға және каркастық жүйелерге ұзындығы бойынша иілу теориясын қолдану тәжірибесі" деп аталды. Оны "Кресты" түрмесінде жазған. 1909 жылдың жазында Борис Григорьевич өзін қызықтырған құрылыстар мен ғимараттарды көру үшін шетелге сапар шекті. Келесі төрт жыл ішінде, яғни Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін, ол және институттың көптеген қызметкерлері ғылыми қызығушылықтарын ояту үшін Еуропаға барды. Гальеркин Германия, Австрия, Швейцария, Бельгия және Швецияны аралады. Гальеркин механика бөлімінде студенттерге конструкциялық механиканы оқытты, яғни есептер шығару мен жобалау жұмыстарын жүргізді. Лектор – профессор В. Л. Кирпичов, механика саласындағы белгілі ғалым және Петербургтік механикалық ғылыми мектебінің жетекшісі. Дегенмен, көптеген қызметкерлер, соның ішінде Иван Бубнов, А. Н. Крылов, И. В. Мещерский және С. П. Тимошенко политехникалық институтта да жұмыс істеді. 1911 жылдың күзінде Гальеркин әйелдер политехникалық институтында да жұмыс істеді. 1913 жылы Санкт-Петербургтегі қазандық электр станциясы үшін металл каркас жобасын жасады – бұл Ресейде үлкен жүктемелерге төзімді металл каркасы бар алғашқы ғимарат болды. Кейіннен ол Еуропаның бірегей инженерлік құрылысы саналды. Гальеркин өзінің еңбектерін институттың "Еңбектер жинағында", ал 1915 жылдан бастап "Инженерлік жаңалықтар" журналында жариялады. 1915 жылға дейін оның ғылыми қызығушылығының орталығы иілгіш жүйелер болды, кейін ол пластиналарды зерттеуді бастады. 1915 жылы Гальеркин дифференциалдық теңдеулер үшін, әсіресе шекаралық мәселелер үшін жуықтап шешу әдісі туралы идеясын ұсынған мақала жариялады. Ол өзінің әдісін көптеген иілгіш және пластиналық талдау мәселелеріне қолданды. Бұрын И. Г. Бубнов Ритц әдісінің нұсқасы ретінде қарастырылған вариациялық мәселені шешу үшін ұқсас тәсілді әзірлеген. Гальеркин әдісінің ерекшеліктері мыналар: ол өзі әзірлеген әдісті вариациялық мәселенің тікелей шешімімен байланыстырмады, оны дифференциалдық теңдеулерді шешудің жалпы әдісі деп қарастырды. Ол оны ықтимал ауытқулар принципі арқылы түсіндірді. Бұл идеялар конструкциялық механикада ғана емес, математикалық физиканың көптеген салаларында да өте жемісті болды. Гальеркин әдісі (немесе Бубнов-Гальеркин әдісі) және Гальеркиннің ("әлсіз") дифференциалдық теңдеулерді қою тәсілі бүкіл әлемде белгілі. Бүгінде олар механика, термодинамика, электромагнетизм, гидродинамика және басқа да салалардағы алгоритмдердің негізін құрайды. 1919 жылдың қаңтарында Гальеркин 2-ші (бұрынғы әйелдер) политехникалық институтының профессоры болды, сонымен қатар 1-ші политехникалық институтының (сол кезде политехникалық институт осылай аталды) механикалық бөлімінде конструкциялық механикадан сабақ берді. 1920 жылдың наурыз айында кафедрада конструкциялық механика кафедрасы құрылды, және Борис Григорьевич оны бәйгеден жеңіп алды. 1921 жылдың жазында құрылыс факультетінде осындай кафедраны басқарған, конструкциялық механика және серпімділік теориясы саласындағы белгілі ғалым С. П. Бельцецкий Польшаға эмиграциялады. Гальеркин оның кафедрасына конкурсқа қатысып, 1922 жылдың басында механикалық факультеттен ғылыми және инженерлік қызметіне жақын болған азаматтық-инженерлік факультетке ауысты. 1917-1919 жылдары Гальеркин ғылыми мерзімді басылымдарда және "Ресей ғылым академиясының еңбектерінде" тіктөртбұрышты және үшбұрышты пластиналарға қатысты жұмыстар сериясын жариялады. Кейін ол жариялаудан үзіліс жасады, тек 1922 жылы қайтадан жариялай бастады, бірақ тек шетелдік журналдарда (Кеңес Одағында ғылыми әдебиет үшін қағаз жеткіліксіз болды). 1923 жылдың желтоқсанында Гальеркин политехникалық институттың құрылыс факультетінің деканы болып сайланды. Бұл институт тарихының маңызды кезеңі болды, онда декандардың тобы білім беру процесіне кәсіподақтар мен Коммунистік партия комитеттерінің бақылауына қарсылық білдіріп, лауазымдарынан кетті. Гальеркин факультеттің талантты жетекшісі екенін көрсетті. Ол өзінің қалауынша тағайындалмаған белсенді "көмекшілерді" бейтараптандырды және сол кезде жоғары білім беруде шексіз эксперименттер жүргізіп жатқан білікті емес басшылардың бұйрықтарын орындауға асықпады. 1924 жылдан 1929 жылға дейін Гальеркин теміржол инженерлері институтында және Санкт-Петербург университетінде де профессор болып жұмыс істеді. 1924 жылы ол Нидерландта қолданбалы механика жөніндегі конгреске қатысу үшін соңғы рет шетелге сапар шекті. 1926 жылдың көктемінде Гальеркин Наркомпрос (Білім министрлігі) факультетіндегі жол құрылысы бөлімін жабу туралы шешім қабылдағанын білді. Бұл шешім институттың коммунистік партия комитетінің басшысы тарапынан құпия түрде дайындалды және параллель мамандықтарды жою науқанымен байланысты болды. Дегенмен, елде электрленген теміржолдар, қалалық теміржолдар және метро құрылысы мамандарына дайындық жүргізетін басқа факультеттер болған жоқ (факультет 1907 жылдан бері осы саламен айналысып келді). Гальеркин Мәскеуден бұл асығыс шешімді жоюға қол жеткізді. Гальеркиннің деканат қызметі кезеңінде факультетте алғашқы зертхана құрылды. Ол сонымен қатар факультет үшін тағы бірнеше ірі зертханалар салу идеясын үкіметтік мақұлдаудан өткізуге қол жеткізді (кейіннен олардың негізінде Гидротехникалық зерттеу институты құрылды). 1928 жылдың қаңтарында Гальеркин КСР Одағының ғылым академиясының корреспондент мүшесі болып сайланды. Оның кандидатурасын академиктер А. Ф. Иоффе (Абрам Иоффе), А. Н. Крылов және П. П. Лазарев ұсынды. 1929 жылдың қазанында ол деканат қызметінен кетті. Осыдан кейін құрылыс факультеті екі бөлікке бөлінді: гидротехникалық және суару бөлімдері су шаруашылығы факультетіне айналды, ал қалғаны құрылыс факультетінің құрамына кірді. жақын арада политехникалық институттан шығып, енді бар болмайтын Азаматтық және өнеркәсіптік инженерлік институтына айналды. Су шаруашылығы факультеті жақын арада Гидротехникалық институтына айналды. Гальеркин екі институтта да профессор болып жұмыс істеді. 1920 жылдарға қарай Гальеркин әлдеқашан әлемдік атаққа ие болған ғалым еді. Ол инженерлер арасында беделді тұлғаға айналды. Ол Солтүстік-Батыс Ресейдегі ірі өнеркәсіптік объектілерді жобалау және құрылыс жұмыстарында кеңесші ретінде жиі шақырылды (жылу электр станциялары, Волхов су электр станциясы, Кондопога целлюлоза-қағаз комбинаты және т.б.). Ол "Гипромез" және "Гипроцветмет" жобалау институттарының техникалық кеңесінің мүшесі, "Суару институты" (кейін – Гидротехникалық зерттеу институты) және "Құрылыстар институты" зерттеу институттарының ғылыми кеңесінің мүшесі болды. Днепр су электр станциясының құрылысы аяқталғаннан кейін Борис Григорьевич үкіметтік комиссияның мүшесі де болды. 1934 жылы Гальеркин техника және математика салаларындағы екі докторлық диссертация қорғады және "Ғылым мен техникадағы еңбек сіңірген қызметкер" атағын алды. 1936 жылдың басында ол КСР Одағының ғылым академиясының толық мүшесі болып сайланды. Ол сонымен қатар Мемлекеттік жоғары техникалық білім комитетінің Жоғары аттестаттау комиссиясының мүшесі, КСР Одағының ғылым академиясының техникалық бөліміндегі техникалық механика тобының төрағасы, КСР Одағының ғылым академиясының Механика институтының директоры, Азаматтық инженерлер ғылыми қоғамының және оның Ленинград бөлімшесінің төрағасы болды. 1936 жылдың сәуір айында үкіметтік бұйрық бойынша Гальеркин Мәскеудегі Кеңестер сарайының металл каркастық қабырғалары мен жабындарының бастапқы жобасын қарау үшін тағайындалған Үкіметтік комиссияның төрағасы болды. Осындай көптеген атақтарына қарамастан, Гальеркин профессор болып қалды...

Соғыс жылдары және өлім

Галеркин 1939 жылы Теңіз күштерінің ВИТУ-сында (бұрын Николаев инженерлік академиясы, қазіргі Әскери инженерлік техникалық университеті) азаматтық және өнеркәсіптік инженерлік институтының базасында қайта құрылғанда, құрылымдық механика кафедрасының меңгерушісі және академик генерал-лейтенант шеніне ие болды. Борис Григорьевич бұрын әскерде болмаған, бірақ генералдың формасын киюге мәжбүр болды. Ол ұялшақ болғандықтан, біреу сәлем бергенде қорқып, қолдарын қозғайтын. 1941 жылдың жазында, соғыс басталғаннан кейін, қала әкімдігі қорғаныс құрылыстарын салу жөніндегі комиссия құрды. Комиссияға бірқатар академиктер мен көрнекті ғалымдар кірді (көбінесе Политехникалық институттың қызметкерлері), бірақ құрылыс саласындағы маман Борис Григорьевич ғана болды. Іс жүзінде ол комиссияның жұмысын бақылаушы болды. Сонымен қатар, Борис Григорьевич қалалық инженерлік қорғаныс бөлімінің сарапшылар тобының басшысы қызметін атқарды. Кейін Мәскеуге эвакуацияланып, КСРО Ғылым академиясының әскери инженерлік комиссиясына қосылды. Үшінші күшпен үздіксіз жұмыс істеу ғалымның денсаулығына зиян келтірді. Ұлы Жеңіске жеткеннен кейін көп ұзамай, 1945 жылдың 12 шілдесінде Галеркин Мәскеуде қайтыс болды. Санкт-Петербургтегі Волково зиратында жерленген.