Кіріспе

Жаел (яяел) – Билер кітабының 4 және 5-тарауларында сипатталған Табор тауы шайқасының қаһарманы. Ол израильдіктерді Хазор қаласынан Каннан жерін билеген патша Ябиннің әскерінен босатады. Пайғамбар Дебораның кеңесімен Барақ шайқасқа баруға тартынғаннан кейін, Құдай Ябиннің әскерінің қолбасшысы Сисараны Жаелге аманаттап береді. Жаел оны өз шатырына шақырып алып, басына шатыр тіреуін қадап өлтіреді (Сотшылар 4:17-21 (NIV)), бұл оқиға Заанаимдегі үлкен ағашқа жақын жерде болған.

Атауы

Еврей тіліндегі ya'el сөзі білікті, сенімді тау ешкісін білдіреді, ол бұл аймаққа тән. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, Яэль қазіргі Израильдегі ең көп кездесетін әйелдер есімдерінің бірі болды.

Отбасы

Кейбіреулер Яилді Хебер кенитінің әйелі деп түсінген. Дегенмен, осылай аударылған еврей тіліндегі сөз тіркесі "кениттер тобының әйелі" дегенді де білдіруі мүмкін. Кениттер көшпелі тайпа болған, бәлкім, мадияндықтардың бір тармағы болған. Еврей Киелі кітабында кениттер мен израильдіктер арасындағы аралас некелер туралы бірнеше деректер келтірілген.

Кеналық Хевер

Хавар кини (חבר הקיני), Билер кітабы бойынша, Мұсаның қайын атасы, мадияндық Етроның ұрпағы еді. Ол әйелі Жаелмен бірге басқа кеніттерден бөлініп, Нафталим руының жерінде Кедешке жақын орналасқан Занаим жазығына шатырын құрды. Джек Сассонның пікірінше, Билер кітабының 4-тарауында баяндалған оқиғалардың болғанына күмәндануға себептер бар.

Жаел Билер кітабында

Дебора пайғамбар және соткер болған. Ол Бараққа Қанаан патшасы Ябинге қарсы соғысу үшін Нафталим және Забулон тайпаларын Табор тауына жинауға кеңес берді. Барақ тартынды, ол егер ол да бірге болса ғана баратынын айтты. Дебора келісті, бірақ Ябиннің әскерін жеңудің құрметі әйелге тиетінін болжады. Ябиннің әскерін Сисера басқарды (Төрелер 4:2 (NIV)). Әскерлер Эздрелон жазығында кездесті, онда Сисераның темірмен оралған көліктері түнгі құйрық жаңбырдан пайда болған лайға батып, Қишон өзенінің арнасынан асып толуына себеп болды. Қанаандықтар жеңілді, ал Сисера қашып кетті. Жайыл Сисераны шатырына кіргізіп, жамылғымен жапты. Сисера Жайылдан су сұрады, ал ол оған сүт берді. Ол Жайылға шатырды қарауға және біреу сұраса, ешкім жоқ деуге бұйырды. Тыныштықта Жайыл балғамен Сисераның басын қағып, оны ұйықтағанда өлтірді. Кейбір ғалымдар б.з.д. 12 ғасырға дейін санайды, ал басқалары б.з.д. 3 ғасырға дейін санайды (яғни, Екінші ғибадатхана кезеңі). Тілі мен мазмұнына сүйенсек, қазіргі консенсус ән б.з.д. 7 ғасырдан ертерек жазылмағанын көрсетеді.

Комментарийлер

Билер 4:17-де Ханаандықтар мен Хебер әулеті арасында бейбітшілік болғаны айтылады. Израильдіктер оларды Мұса мен Йетро арасындағы байланыс арқылы білген, ал олардың металл өңдеудегі шеберлігі қоныстанған жерлерінің барлығында құрметпен қабылданды. Соғысқа қатысушы екі тарап та кениттерді бейтарап күш деп есептер еді. К.Е. Шенк атап көрсеткендей, Сисара Жаилдің қонағы болғандықтан, "оның үйінің қадірлі мекенінде болды және қонақжайлылық заңдарымен қорғалды". Герберт Локьердің пікірінше, ол іс жүзіндегі қажеттіліктен әрекет еткен болуы мүмкін. Сисара қашып, ал Барак оны қуа жұрды. Оның шатырында Сисараны Баракқа тапсыру ақылға сыймас еді. Ол Сисара қолға түссе, өлтірілетінін білді, сондықтан оны өзі өлтіріп, жеңімпазбен достық қарым-қатынас орнатуға тырысты. Әртүрлі діни түсіндірмелерде Жаилді батыр немесе одан да кем нәрсе деп қарастырған. Ньюсом мен Ринге оны күйеуінің саясатына тартылған, жағдайдан шығу үшін күрескен адам деп санайды. Яилдің іс-әрекеттері мен Эглонды өлтірген Эхудтың ісі арасындағы параллельдер ван Вийк Босты Яилдің Сисараны оның жеңімпаз әскерінің зорлауды пайдаланған тәсілімен ұқсас түрде өлтіргенін болжауға итермеледі. Эхуд сияқты, Жаил де Судьялар кітабында, қару-жарағы жақсы дайындалған жауларды және маргиналды батырларды ақыл-ойы мен жасырындық арқылы жеңгеннің мысалы болып табылады. Бұл Ставело Библиясында, Дармштадт спекулумында және басқа да көптеген мәтіндерде көрінеді. Ол көбінесе қолындағы балғасымен, кейде тікенегімен бейнеленген, осы арқылы оны тану оңай. Ренессанс кезеңіндегі туындыларда бұл сюжет "Әйелдердің күші" тақырыбында жиі кездеседі, оның ішінде Юдит немесе Далила сияқты ерлерді жеңген басқа да библиялық әйелдер де бейнеленген. Мұнда ол әйелдерге еріп жүрудің қаупін көрсету үшін пайдаланылды, оның ішінде Юдит Голоферннің басын кесетіндей оңтайлы бейнелер де болды, бірақ көбінесе әйелдердің күшті бейнеленген суреттері, мысалы, Филлис Аристотельге отырған, Самсон мен Далила, Салома және оның анасы Иродиада, сондай-ақ Сүлейменнің құлшыныстары. Жағдайдың жағымды жағынан айтқанда, Яил Ханс Бургкмайрдың гравюраларындағы сияқты әйелдердің тоғыз құрметтісінің құрамына енді. Кейде әйелдер өздерінің портреттерін Жаил ретінде салуды қалаған, бұл балға мен тікенекті ұстау арқылы жүзеге асырылды. Барокко дәуірінде Яил өнерде әдемі әйел ретінде бейнеленді. Грегорио Лаззарини мен Артемизия Джентилескидің туындылары жауды өлтіру кезінде бейнеленген тартымды Яилдің екі мысалы болып табылады. Яил Анри Андреани режиссерлік еткен "Жаил мен Сисара" (1911) атты француз тілдік нұсқаусыз фильмінде бейнеленген.

Танымал мәдениетте

Энтони Троллоптың «Барсеттің соңғы хроникасы» романында суретші Конвей Далримпл мұрагер Клара Ван Сиверді Сисераның басына «шеге» соғып жатқан Жаел ретінде бейнелейді. П. Г. Вудхаус өзінің бірнеше әңгімелерінде Жаелді еске алады. «The Code of the Woosters» кітабында Берти Вустер өзінің маңдайын қатқан сезімін былай сипаттайды: «Шын мәнінде, Джівс кірер алдында, мен кейбір балуандардың басыма тікенек қадап жатқанын армандадым – тек Хебердің әйелі Жаел қолданғандай қарапайым тікенек емес, қызыл ыстық тікенектер». Берти «Хебердің әйелі Жаелді» «Right Ho, Jeeves» кітабында да атайды: «Қонақ ұйықтағанда кокостың жаңғағына тікенек қазып, содан соң қыз сияқты жерді жауып жүрді. «Ой, әйел, әйел!» деуіне таң қалмаңыз». «Блэндингс қаласындағы Галахадта» қатты шаршаған Типтон Плимсолл басын шайқағанда, баяндаушы: «Кейде бас шайқағанда Хебердің әйелі Жаелмен кездескендей, оның наразылығын туғызғандай және оның әйгілі әдетіне кіріп кеткендей сезім туады» дейді. Фредерик Твистлтонның «Коктейль уақыты» еңбегінде «Дрондар клубының» бір мүшесінің «Бразилия жаңғағын Сисераның басына қадамақ болған Хебердің әйелі Жаел сияқты қуаныш пен мақтанышқа толы» көрінісі суреттеледі. «Хебердің әйелі Жаел» «Кішкентай еркек» кітабында да кездеседі. Джордж Финч болашақ қайын анасымен алғаш рет кездескенде, ол оған наразылық білдіретіндей көзбен қарайды. «Егер Сисера Хебердің әйелі Жаелдің шыршамен шабуылға кіріспей тұрып, оның көзіне түскен болса, онда ол таңғалар еді». Букер сыйлығының иегері А. С. Байаттың 1998 жылғы әңгімелер жинағы «Элементалдар: от пен мұз оқиғалары» құрамында «Жаел» атты әңгіме бар, ол Киелі кітаптағы Жаел туралы оқиғамен тығыз байланысты. 1948 жылғы жарты сағаттық радиодрама «Баттер в лордской тарелкеде» Агата Кристи өзінің басты кейіпкеріне адвокаттың кофесіне ұйықтатқыш дәрі қойғызады; өзінің кім екенін ашқаннан кейін, ол оның басына шеге қадап қояды. Л. П. Хартлидің 1960 жылғы антиутопиялық романы «Түс әділдігіндегі» басты кейіпкердің есімі Жаелдің құрметіне берілген. Арита ван Херктің «Қарау тіреу» романының орталық бейнесі Жаел мен Сисераның оқиғасына сілтеме жасайды. Мартин Шугарманның «Бейіктеу: Британдық яһудилердің Екінші дүниежүзілік соғыстағы әскери үлесі» (Валентин Митчелл, 2010) кітабының бір тарауы «Яелдің қыздары: SOE-нің екі еврей қаһарманы» деп аталады. Автор бұл есімді Францияда неміс желілерінің артында әрекет ету кезінде қаза тапқан АТС Дениз Блох пен WAAF Мюриел Бик арнайы операциялардың атқарушысының батылдығын көрсету үшін пайдаланады. Лорел Тэтчер Ульрихтің «Жақсы әйелдер» кітабының бір бөлімі «Жаел» деп аталады. Христиандық металкор тобы Oh, Sleeper-дің «Children of Fire» альбомында «Hush Yael» атты әні бар. Showtime Original Series WEEDS 2006 жылы Яэль Хоффман (Меитал Дохан) кейіпкерін ұсынды. Энди Ботвин (Джастин Кирк) әскери қызметтен қашу үшін раввиндік мектепке барады, онда ол Яэль Хоффманмен танысады. Бір эпизодта ол оған өзінің есімінің Киелі кітаптағы оқиғасын айтады. Стивен Винсент Бене өзінің «Джон Браунның денесі» поэмасында «қызыл қолдар шеге іздеп кеткенде» Жаел мен оның жауға деген ашуы туралы айтады. «Заң және тәртіп» сериалының алтыншы маусымының «Pro Se» эпизодында негізгі күдікті өзінің Шизофрения диагнозынан туындаған, өзін Сисера деп санайды және әйелдердің Жаел болуынан қорқады. «Waking the Dead» сериалының төртінші маусымының бірінші эпизодында («In Sight of the Lord») бірнеше адамдар үлкен шеге арқылы басына қадалған күйде өлтіріледі. Осы әрекеттің Киелі кітаптағы мағынасы қылмыстарды шешу барысында зерттеледі. Езра Гленннің 2020 жылы шыққан «Two Heel Sandwich» альбомынан «Сисера ұйықтап жатыр» әні Жаелдің әрекеттеріне сілтеме жасайды. Шарлотта Бронте «Вильетта» романының XII тарауында («Қошақ») Жаелді «мені қазіргі өмірден шығарып әкетер бір нәрсеге» деген сағынышты сипаттау үшін қолданады.