Жалпы сүтқосақ (Asclepias syriaca) – Солтүстік Америкада өсетін гүлді өсімдік. Көбелектерге тамақ, жартас топырақтарда өседі, биіктігі 1,5 метрге жетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлді өсімдіктер түрі
Species of flowering plant
Асклепиас сириак, көбінесе қарапайым сүтқұрт, көбелек гүлі, жібекқұрт, жібекті қарлығаш және Вирджиния жібекқұрты деп аталады – гүлді өсімдіктердің бір түрі. Ол Оңтүстік Канада мен АҚШ-тың Роки тауларының шығысындағы көп бөлігінде, бірақ даланың құрғақ аймақтарында таралмайды. Бұл Асклепиас туысына жатады. Өсімдік құмды және басқа да түрлі топырақта, күнге толы жерлерде өседі.
Asclepias syriaca, commonly called common milkweed, butterfly flower, silkweed, silky swallow wort, and Virginia silkweed, is a species of flowering plant. It is native to southern Canada and much of the United States east of the Rocky Mountains, excluding the drier parts of the prairies. It is in the genus Asclepias, the milkweeds. It grows in sandy soils as well as other kinds of soils in sunny areas.
Сипаттама
А. сириакка - клондалған көпжылдық шөптесін өсімдік, биіктігі шамамен дейін жетеді. Жеке өсімдіктер тамырсабақтардан өседі. Жалпы сүтқұрт өсімдіктерінің барлық бөліктері кесілген кезде ақ сүт шығарады. Жапырақтары қарапайым, қарама-қарсы орналасқан, кейде торапты; кең жұмыртқа тәрізді-ланцет тәрізді. Олардың ұзындығы дейін, ені дейін жетеді. Жеке гүлдерінің диаметрі шамамен , әрқайсысы бес мүйіз тәрізді тостағаншасы мен бес тозаң қыбы бар. Тұқымдарының әрқайсысы ұзын, ақ түкті, жібектей шаштарымен және үлкен қапшықтарда орналасқан. Өздігінен тозаңдану арқылы жеміс беру сирек кездеседі. Үш зерттеу учаскесінде басқа өсімдіктермен тозаңданған гүлдердің орташа жеміс беру көрсеткіші шамамен 11% болды.
A. syriaca is a clonal perennial forb growing up to tall. Individual plants grow from rhizomes. All parts of common milkweed plants produce a white latex when cut. The simple leaves are opposite, sometimes whorled; broadly ovate lanceolate. They grow to long and broad, Individual flowers are about in diameter, each with five horn like hoods and five pollinia. The seeds, each with long, white flossy hairs, occur in large follicles. Fruit production from self fertilization is rare. In three study plots, outcrossed flowers had an average of about 11% fruit set.
Экология
А. syriaca 450-ден астам жәндік түрімен қоректенеді, оның ішінде шыбықтар, қоңыздар, құмырсқалар, аралар, егеуқұйрықтар және көбелектер; ол АҚШ-тың солтүстік-шығысы мен орталық бөлігінде монарх көбелегінің (Danaus plexippus) личинкалары үшін маңызды тамақ көзі болып табылады; осы өсімдікпен қоректенетін басқа түрлерге қызыл сүтқоректі (Tetraopes tetraophthalmus), сүтқоректі түйін құрт (Euchaetes egle) және Oncopeltus fasciatus және Lygaeus kalmii жатады. АҚШ-тың орталық Атлантика аймағында А. mellifera ең тиімді тозаңдаушы түр деп табылған, бірақ мұндай жағдай бір өсімдіктің гүлдері арасында жиі кездеседі; А. syriaca өзін-өзі тозаңдандыруға төмен қабілетті болғандықтан, Bombus spp. гүлдерді тозаңдау кезінде одан тиімді, себебі Bombus түрлері басқа жекелеген өсімдіктерге жиі барады. Монарх көбелектерінің личинкалары тек сүтқоректілермен ғана қоректенеді, ал сүтқоректілерді гербицидтермен жою монархтар популяциясының азаюына әкелуі мүмкін. Гербицидтерге төзімді жүгері мен соя сияқты маңызды егістердің дамуы және кеңінен таралуы арамшөптер мен сүтқоректілер сияқты жергілікті өсімдіктердің санының күрт азаюына соқтырды. Бұл өз кезегінде монарх көбелектерінің популяциясының төмендеуіне елеулі үлес қосты. 2018 жылы Ұлттық жабайы табиғат федерациясының бас директоры монарх көбелектерінің саны соңғы 20 жылда 90 пайызға төмендегенін мәлімдеді және сүтқоректілердің азаюын осының себебі ретінде атады. Америка Құрама Штаттарының көптеген аймақтарында даму, жол жиектеріндегі шөп шабу және гербицидтерді қолдану сияқты факторлар салдарынан сүтқоректілердің саны азайып барады. Осыған қарамастан, адамдардың қоныстануына байланысты орманды кесу кейбір аймақтарда сүтқоректілердің таралу аймағын кеңейткен болуы мүмкін. Мысалы, сүтқоректі сарғаюы – бұл сүтқоректі сарғаюы фитоплазмасынан туындайтын жұқпалы ауру, ол жасуша қабырғасының болмауымен ерекшеленетін бактериялар тобы. 2017 жылдан бері қарапайым сүтқоректі Еуропалық Одақта инвазивті түр ретінде тізілген, бұл оның Еуропалық Одақтың барлық аймақтарына әкелуіне және саудалауына тыйым салады. Бұл түр әлемнің 23 елінде табиғи түрде өседі.
More than 450 insect species feed on A. syriaca, including flies, beetles, ants, bees, wasps, and butterflies; it is among the most important food sources for monarch butterfly caterpillars (Danaus plexippus) in the northeastern and midwestern United States; other species that feed on the plant include red milkweed beetle (Tetraopes tetraophthalmus), the milkweed tussock caterpillar (Euchaetes egle) and Oncopeltus fasciatus and Lygaeus kalmii. In the U. S. mid Atlantic region, the introduced species A. mellifera was found to be the most "effective" pollinator, but this occurs more often among flowers of the same plant; since A. syriaca has a high level of self incompatibility, it is less effective than Bombus spp. in the fertilization of flowers because Bombus are more likely to visit unrelated individuals. Monarch butterfly larvae consume only milkweeds, and monarch populations may decline when milkweeds are eliminated with herbicides. The development and widely adopted cultivation of herbicide resistant staple crops such as corn and soybeans have led to a massive reduction in weeds and native plants such as milkweeds. Subsequently, this has played a significant part in the population decline of the monarch butterfly. In 2018 the CEO of the National Wildlife Federation stated that the population of the monarch butterfly is now down 90 percent in the last 20 years and cited the reduction in milkweed as a contributing factor. Many parts of the United States face a reduction in milkweed population due to factors such as increased habitat loss due to development, roadside median mowing, and herbicide use. Despite this, deforestation due to human settlement may have expanded the range and density of common milkweed in some regions. For example, milkweed yellows is an infectious disease caused by the milkweed yellows phytoplasma, a strain of bacteria distinguished by the absence of a cell wall. Since 2017, common milkweed has been listed as an invasive species in the European Union, making the import and trade of the species forbidden in the whole of the European Union. It has been naturalized in 23 countries worldwide.
Өсіру
А. сириакка агрессивті бола алады. Өсімдік USDA аймақтары 3–9-да қысқа төзімді; ылғалды, бірақ жақсы дренаждалған топырақтарды жақсы көреді, бірақ құрғақ жағдайлар мен сазды топырақтарға да төзімді. Ол басқа сәндік өсімдіктерге мәселе тудырмай, жартылай құрғақ жерлерде таралуға ыңғайлы. Монарх көбелектерінің азайып бара жатқан популяциясын қалпына келтіру үшін көбелек бақтары мен монархтардың көші-қон "бекеттерін" құру, мақсатты түрлердің тамақтанылу қажеттіліктері мен популяциялық циклдарына, сондай-ақ олардың тамақ өсімдіктерін көбейту және күтіп бағу үшін қажетті жағдайларға ерекше назар қажет етеді. АҚШ-тың солтүстік-шығысында монархтың көбеюі жаздың соңында, өсімдіктің көптеген жапырақтары ескіріп, қатаң болған кезде ең жоғары деңгейге жетеді. Маусым-тамыз айларында кесілген немесе қиылған өсімдіктер монарх жұмыртқаларын салудың ең жоғары кезеңіне қарай тамырларынан тез өсіп, көбеюге дайын әйел монархтар жұмсақ және нәзік жапырақтары бар тез өсетін А. сириакка өскіндерін артық жақсы көреді. А. сириакка тұқымдармен де, тамыр кесінділерімен де оңай көбейтіледі. Өсімдіктің тұқымдары өнімді болу үшін суыққа төзімділік кезеңін қажет етеді. Тұқымдарды қатты жаңбыр кезінде шайылып кетпеуі үшін және тұқым жейтін құстардан қорғау үшін оларды жеңіл матамен немесе сабанмен жабуға болады. Дегенмен, малч жылуды сақтайтын қабат ретінде әрекет етеді. Малчтың қалың қабаттары қыс аяқталғанда топырақ температурасының жеткілікті деңгейге көтерілуіне кедергі келтіріп, тұқымның өніп шығуына тосқауыл қоюы мүмкін. Сонымен қатар, көшеттердің өте азы ғана қалың малч қабатынан өте алады. Көшеттер де, кесінділер де әдетте екінші жылы гүлдейді, бірақ кейде кесінділер бірінші жылы да гүлдей алады.
A. syriaca can become aggressive. The plant is winter hardy in USDA zones 3–9; it has a preference for moist but well drained soils, but is tolerant of dry conditions and clay soils. It is ideal in semi dry places where it can spread without presenting problems for other ornamental species. Efforts to restore falling monarch butterfly populations by establishing butterfly gardens and monarch migratory "waystations" require particular attention to the target species' food preferences and population cycles, as well to the conditions needed to propagate and maintain their food plants. In the northeastern United States, monarch reproduction peaks in late summer when most of the plant's leaves are old and tough. Plants that are mowed or cut back in June – August regrow rapidly from their rhizomes in time for peak monarch egg laying, when reproducing female monarchs have a preference for quickly growing A. syriaca shoots whose foliage is tender and soft. A. syriaca is easily propagated by both seed and rhizome cuttings. The plant's seeds require a period of cold treatment (cold stratification) before they will germinate. To protect seeds from washing away during heavy rains and from seed–eating birds, one can cover the seeds with a light fabric or with an layer of straw mulch. However, mulch acts as an insulator. Thicker layers of mulch can prevent seeds from germinating if they prevent soil temperatures from rising enough when winter ends. Further, few seedlings can push through a thick layer of mulch. Both seedlings and cuttings will usually bloom in their second year, although cuttings will occasionally bloom during their first year.
Қолданылуы
Өсімдіктің латексінде көп мөлшерде жүрек гликозидтері бар, бұл ересек, биік өсімдіктердің жапырақтары мен сабақтарын адамдар мен ірі жануарлар үшін уытты етеді. Жас өркендер, жас жапырақтар, гүл бүршіктері және піспеген жемістерді шикі күйінде жеуге болады. Өсімдіктен резеңке (латекстен) және талшық (тұқымның "жіпшесінен") өндірісін өнеркәсіптік тұрғыда пайдалануға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Тұқымның жұмсақ түктері традициялық түрде көпіршіктер мен басқа да жәндіктерді бекіту үшін фон ретінде қолданылған. Қысылған жіпше жібектей жылтырлайды. Бұл өсімдіктің қатты әрі жұмсақ баст (ішкі қабық) талшығын коммерциялық мақсатта пайдалану мүмкіндігі де зерттелді. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің 1890 және 1940 жылдардағы зерттеулері көрсеткендей, жалпы сүтқұрттың коммерциялық өңдеуге басқа жергілікті баст талшықтарынан гөрі артық әлеуеті бар, оның өнімділігі қымыз сияқты жоғары, ал сапасы зығыр сияқты жақсы. Баст талшығы мен жіпше бұрынғыда американдықтар арқан мен мата жасау үшін қолданған. Сүтқұрт сонымен қатар қысқы пальтоларда жылу сақтау үшін коммерциялық мақсатта өсіріледі. Дәстүрлі түрде Солтүстік Америка мен Еуропада бұл өсімдік плеврит сияқты тыныс алу инфекцияларын емдеу үшін қолданылған.
The plant's latex contains large quantities of cardiac glycosides, making the leaves and stems of old tall plants toxic to humans and large animals. The young shoots, young leaves, flower buds and immature fruits are all edible raw. Failed attempts have been made to exploit rubber (from the latex) and fiber (from seeds' "floss") production from the plant industrially. The fluffy seed hairs have been used as the traditional background for mounted butterflies and other insects. The compressed floss has a silk like sheen. The plant has also been explored for commercial use of its bast (inner bark) fiber, which is both strong and soft. U. S. Department of Agriculture studies in the 1890s and 1940s found that common milkweed has more potential for commercial processing than any other indigenous bast fiber plant, with estimated yields as high as hemp and quality as good as flax. Both the bast fiber and the floss were used historically by Native Americans for cordage and textiles. Milkweed has also been cultivated commercially to be used as insulation in winter coats. Traditionally, in both North America and Europe, the plant was used to treat respiratory infections such as pleurisy.
Геномдық
А. сириактың геномы тізбектелді. Солтүстік Американың шығысындағы табиғи ареалындағы бірнеше жүздеген түрлі А. syriaca өсімдіктерінің геномдық талдауы, бұл түрдің шамамен 12 000 жыл бұрын, Солтүстік Америка мұздықтары шегінуінен кейін, және соңғы кезде, шамамен 200 жыл бұрын, АҚШ-тың шығысында егіс үшін орманды қырқу кезінде кеңейген, біртұтас панмиктикалық популяция екенін көрсетті.
The genome of A. syriaca has been sequenced. Genomic analysis of several hundred different A. syriaca plants from throughout the species natural range in eastern North America showed that this species is a single panmictic population that experienced expansions about 12,000 years ago, after the recession of North American glaciers, and more recently, about 200 years ago, during clearing of forests for agriculture in the eastern United States.