Кіріспе
Ұлы Махеле ("бөлу немесе үлес") немесе жай ғана Махеле – Гавай патшасы Камехамеха III ұсынған Гавай жерін қайта бөлу бағдарламасы. Махеле – Гавай тарихындағы ең маңызды эпизодтардың бірі, Гавай Королдығының құлатылуынан кейін екінші орында тұрады. Бұл бағдарламаның мақсаты – Гавай азаматтарына жерге құқық беру болғанмен, оның салдарынан көптегені өз жерлерінен айырылды.
The Great Māhele ("to divide or portion") or just the Māhele was the Hawaiian land redistribution proposed by King Kamehameha III. The Māhele was one of the most important episodes of Hawaiian history, second only to the overthrow of the Hawaiian Kingdom. While intended to provide secure title to indigenous Hawaiians, it separated many of them from their land.
Құқықтар жарғысы
1839 жылғы Гавайи құқықтарының жарияланымы, сондай-ақ 1840 жылғы Гавайи Корольдігінің Конституциясы деп те аталады, Камехамеха III және оның сардарлары Гавайи халқының иеленген жерлерін жоғалтпауына кепілдік беру және еркін кәсіпкерлік жүйесі үшін негіз құруға жасаған тытырмасы болды. Заңдар жинағы қоса берілген бұл құжатты Лахайналуна миссионерлік мектебінің түлегі Боаз Махуне жазды, ал 1839 жылғы маусымда Сардарлар кеңесі мен Камехамеха III оны қайта қарап бекітті.
1840 Гавай Корольдігінің Конституциясы
1840 жылғы Гавай Корольдігінің Конституциясы конституциялық монархияны орнатты. Онда жердің өз халқына тиесілі екендігі және оны король басқаруы тиіс екендігі көрсетілген. Конституция атқарушы, заң шығарушы және сот биліктерінен тұратын үкімет құрылымын қалыптастырды. Бұл құжат, жерді хавайлықтардың иелігінде қалдырып, малама (күту және сақтау) құқығын бекітті. Гавай жерлерін шет елдіктерден қорғау мақсатында Камехамеха III барлық гавайлықтарға – алиʻи, конохики және макаʻаинанаға бірдей жерлерді бөліп берді. Алайда, Республика үкіметі жердің көп бөлігін континенттік АҚШ-тан келген қоныс аударушыларға сатты немесе «Үлкен Бес» корпорацияларына аукцион арқылы өткізді. Нәтижесінде, мемлекет жердің 32% иеленді, ал тағы 4,8% Гавай азаматтарының иелігіне берілді.
Шетелдіктердің жер иелігінен бас тарту туралы заң
Қарсыластары Камехамеха IV, Камехамеха V және миссионерлік дәрігер Геррит Джадд сапарда болғанда, 1850 жылдың 10 шілдесінде заң шығарушы орган «Шет елдіктердің жер меншігі туралы» заңды қабылдады. Бұл заң шетелдіктерге жерді меншікке алуға рұқсат берді. Заңды бас судья Уильям Литтл Ли жазған. Бұл заңның негіздемесі капитал мен еңбек күшінің келуінен туындайтын гүлдену үміті болды.
Кулеана заңы - 1850 жылы 6 тамызда
1850 жылғы Кулеана заңы қарапайым халыққа өсіріп, тұрып жатқан жерлеріне меншік құқығы алу үшін үсыныс жасауға мүмкіндік берді, бұл 19 ғасырда АҚШ территорияларындағы жерді басқару үшін қолданылған жер бөлу заңдарына ұқсас еді. Ол ірі, жалпы пайдаланылатын жерлерде егін салу және мал жаю құқығын жойды, ал олардың меншігі басшыға, тәжге немесе үкіметке өтті. Жерге меншік құқығы бұрын қатардағы гавайиліктер үшін жаңа ұғым болды. Көптеген адамдар өздері тұрып немесе жұмыс істеп жүрген жерге талап ету қажеттігін түсінбеді. Хабар алмасу ауызша немесе жазу білімі арқылы жүзеге асырылды. Талап ету үшін алдын ала жерді зерттеуге ақша төлеу қажет болды. Жүйе талапкердің жерді өңдегенін растау үшін екі куәгерді талап етті. 3 акрдан тұратын шамамен 18 000 учаске сәтті иеленді, бұл 28 658 акр немесе Гавайи жерінің 1% -дан аспайды (бұл ішінара таулы аралдардың маңызды бөлігі ауыл шаруашылығына немесе қоныстануға жарамсыз болғандықтан болды). Сол кездегі Корольдіктің халқы шамамен 82 000 адамды құрады. Жоғары топтағы мүшелер мен алии гавайилік жерлердің көп бөлігіне ие болды. Көптеген сәтті талапкерлер кейіннен батыстық аурулар мен жылжымайтын мүлік салығының салдарынан мүлкінен айырылды.