Кіріспе

Мон-Сени (французша Mont Cenis; , montʃeˈnizjo) – Савойядағы (Франция) тау массиві (Пойн-де-Ронсе төбесінің биіктігі – 680 м, ал асудың биіктігі – 680 м), ол Коттиан және Грайан Альптары арасындағы шекараны белгілейді.

Бағыт

"Mont Cenis" термині "mont des cendres" ("күл тауы") сөзінен туындаған болуы мүмкін. Дәстүр бойынша, орман өртінен кейін жерде көп мөлшерде күл жиналған, осылайша осы атқа ие болған. Жол құрылысы кезінде күлдің іздері табылды. Бұл асу Францияның солтүстік-батысындағы Валь-Кенисті Италияның оңтүстік-шығысындағы Сузамен байланыстырады. Содан кейін Дора Рипария өзенінің аңғары арқылы Туринге дейін (Моданнан 103,8 км / 64,5 миль). Көлік жолы Моданнан Лансльбургке дейін 25,7 км / 16 мильге дейін Арк аңғарымен көтеріледі, ал одан хосписке дейін 12,9 км / 8 миль, асудың шыңынан сәл асып түседі. Түсіп кету Cenis аңғары арқылы Сузаға (Моданнан 49,9 км / 37 миль) дейін жалғасады, онда жол темір жолмен қосылады. Мон-Сенидің оңтүстік-батысында Кіші Мон-Сени (2184,2 м / 7166 фут) орналасқан, ол негізгі асудың (Италияда) шыңдық жазығынан француз беткейіндегі Эташе аңғарына және Арк аңғарындағы Брамансқа дейін жетелейді. Бұл асу Фрежус теміржол туннеліне параллель өтеді. Бұл (ең жоғары нүктесі 1295 м / 4249 фут) шындығында Col du Fréjus-тан төмен, туннельдің оңтүстік-батысында 27,4 км / 17 миль қашықтықта орналасқан. Шамбериден Isère өзенінің аңғарымен жол жүреді, бірақ жақын арада Арк немесе Мауриен арқылы Сен-Жан-де-Мауриеннен Моданға (Шамбериден 98,2 км / 61 миль) бұрылады. Туннельдің ұзындығы 13 км, ол Бардонеккияға дейін жетелейді, одан төмен, Оулк қаласында бұл желі Монгеневр тұяғынан басталатын жолмен қосылады.

Тарих

Орта ғасырларда Монцензио және Суза аңғары арқылы өткен паломниктер Via Francigena деп аталатын жолмен Туринге, содан кейін Римге жеткен. 1414 жылы Феррара графы Никколо III д’Эсте осы жолмен Парижден оралғанда, Карл VI-мен кездесіп, Мон-Сени жотасын «жақсы көтеріліс және қиын түсу» деп сипаттаған. Бұл жотаны 1689 жылы вальдостар кесіп өткен, ал кейбір авторлар оның Ханнибалдың Альпі тауларын басып өту үшін қолданған жол болғанын айтады. Альпілік жота ретінде Мон-Сени тарихи оқиғалардың көптеген куәсі болды. Мысалы, Константин I Максенцийге қарсы күресу үшін Италияға түсті. 1794 жылдың сәуір айында генерал Алекс Дюма басқарған Альпі армиясы Пьемонт әскерлерін жеңіп, Италияға француз армиясының кіруіне және итальян түбегін басып алуына жол ашты. 19 ғасырға дейін бұл Франция мен Италия арасындағы Альпі тауларын кесіп өтудің басты жолы болды. Мон-Сени жотасы Орта ғасырдан 19 ғасырға дейін Альпідегі ең көп қолданылған жолдардың бірі болды. 1861 жылы Савойяның Екінші француз империясына қосылуынан 1947 жылғы Париж келісіміне дейін бұл жота екі елдің шекарасының бөлігі болды, бірақ қазір толығымен Франция аумағында орналасқан. Келісім Савойяға өзінің тарихи және саяси шекараларын қайтаруға мүмкіндік берді. Бұл жота тарихи түрде Route nationale 6 жолының бөлігі болды. Наполеон 1802 және 1805 жылдар аралығында әскери байланыстарды жақсарту үшін жотадан жол салды. 1810 жылға қарай бұл Франция мен Италия арасындағы ең көп қолданылатын жолға айналды, себебі Страсбургтан Венадан келетін жібек саудасы тоқтатылып, Лион ірі сауда орталығына айналды. Мон-Сени жотасының темір жолы 1868 жылы ашылды, бірақ 1871 жылы Фрежюс теміржол туннелі ашылғаннан кейін жабылды. Бұл Фелл тау теміржолы жүйесіне негізделген алғашқы теміржол болды және оны ағылшын машинистер басқарды. Фрежюс теміржол туннелі бұрын Мон-Сени жотасын пайдаланған көліктерге ауысқандықтан, географиялық тұрғысынан дұрыс емес «Мон-Сени туннелі» деген атқа ие болды. 1860 жылы Сардиния-Пьемонт Корольдігі Савойяны Францияға өткізген кезде Мон-Сени шекаралық жотаға айналды, нәтижесінде Савойяның бір бөлігі итальяндық жағында қалды. Сондықтан бұл жота Валь-ди-Суза бағытындағы шабуылдардан қорғану үшін күшті бекітілді. 1874-1880 жылдары итальяндық Regio Esercito үш тас бекініс салды: Форт Касса, Форт Вариселло және Форт Ронция, олар бірнеше батареялармен және Маламот тауының басындағыдай бекіністермен қамтамасыз етілді. 20 ғасырдың басында Ла Кур және Парадизо деген екі қосымша бронетехникалық батареясы салынды, ал фашистік үкімет мұнда Альпілік қабырғаның жер асты бөлігін салды. 1947 жылы шекаралар қайта қаралып, Савойя өзінің тарихи аумағын қайтаруға мүмкіндік алғаннан кейін бұл бекіністердің барлығы Франция аумағында қалды. Лак-дю-Мон-Сенис – 1921 жылы ескі жол мен шекарадан өту орнында салынған жасанды тоған. Ол екі гидроэлектр стансасын қуатпен қамтамасыз етеді. Көлі кейде күлді сумен тазарту үшін босатылады.

Климат

Мон-Сенис субарктикалық климатқа ие (Кёппен климаттық жіктелімі Dfc). Таудың биіктігінің жоғары болғандықтан, мұндағы температура жазық жерлерге қарағанда айтарлықтай төмен. Тіпті шілде мен тамыздағы ең жылы айларда температура сирек жоғарылайды, ал қаңтар айында минус градусқа дейін түседі. Әлемде осындай климаттық ерекшеліктері бар Зоиге және Литанг аймақтары да бар. Мон-Сенистегі орташа жылдық температурасы – °C, ал орташа жылдық жауын-шашын мөлшері – мм. Мамыр айы ең жауынды ай болып табылады. Температураның орташа ең жоғары көрсеткіші шілдеде шамамен °C, ал ең төменгісі ақпанда шамамен °C болады. Мон-Сенисте тіркелген ең жоғары температура 2019 жылдың 26 маусымында °C болса, ең төменгі температура 2012 жылдың 4 ақпанында °C тіркелді.