Кіріспе
Тау жотасы – тау қатары арқылы немесе қыраттан өтетін жол. Тау қатарлары саяхат етуге елеулі кедергі келтіретіндіктен, тау өткелдері тарих бойында сауда, соғыс және адамдар мен жануарлардың қоныс аударуында маңызды рөл атқарды. Төменгі биіктіктегі өткелдерді төбе жолы деп атауға болады. Тау өткелі әдетте екі жанартау шыңының арасында немесе су мен желдің әсерінен пайда болады.
A mountain pass is a navigable route through a mountain range or over a ridge. Since mountain ranges can present formidable barriers to travel, passes have played a key role in trade, war, and both human and animal migration throughout history. At lower elevations it may be called a hill pass. A mountain pass is typically formed between two volcanic peaks or created by erosion from water or wind.
Шолу
Тау өткелдері аралық, ат құшағы, жолақ немесе ойысты пайдаланады. Топографиялық атқыштар математикалық атқыштар бетінің тұжырымдамасына ұқсас, атқыштар нүктесі екі аңғар арасындағы ең төменгі биік нүкте және қырқаның бойындағы ең төменгі нүктесін көрсетеді. Топографиялық картада өткелдер екі жоғары нүкте арасындағы төмендікті көрсететін құмсағат пішіндес контур сызықтарымен анықталады. Биік тауларда шың мен тау арасындағы айырмашылық тау өткелі деп анықталады. Өткелдер көбінесе өзеннің бастауынан жоғары орналасқан, олар суайдыру шекарасын құрайды. Өткел өте қысқа болуы мүмкін, тік беткейлерден тұратын немесе ұзақтығы шақырымдармен өлшенетін аңғардан құралуы мүмкін, оның ең биік нүктесі зерттеу арқылы анықталады. Жолдар мен теміржолдар көптен бері өткелдер арқылы салынған. Кейбір биік және қиын өткелдерде таудың астынан туннельдер жасалған, мысалы, Роки тауларындағы Лавленд өткелін айналып өтетін Айзенхауэр туннелі жыл бойы жылдам қозғалысты қамтамасыз етеді. Өткелдің жоғарғы жағы көбінесе аймақтағы жалғыз жазық жер болып табылады және жоғарыдан көруге қолайлы орын болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда бұл оны ғимараттар салуға ыңғайлы етеді. Егер ұлттық шекара тау жотасының бойымен жүрсе, таулар арқылы өтетін өткел әдетте шекарада орналасады, онда шекаралық бақылау немесе кедендік бекет, және мүмкін әскери пост болуы мүмкін. Мысалы, Аргентина мен Чили әлемдегі үшінші ең ұзын халықаралық шекараны бөліседі, оның ұзындығы Анд тауларының бойымен солтүстік-оңтүстікке қарай созылып, 42 тау өткелін қамтиды. Ежелгі француз тілінен алынған "col" термині, әсіресе Еуропада қолданылады. Әлемдегі ең биік тау жүйесі – Гималайда өткелдер тибет, ладакхи және басқа да аймақтық тілдерде "ла" жұрнағымен аталады. Мысалы, Ле-Манали тас жолындағы Тагланг Ла 5,328 м (17,480 фут) биіктікте, ал Шығыс Қарақорұмдағы Сиа Ла 5,589 м (18,337 фут) биіктікте орналасқан. Шотландияда "bealach" (англисше "balloch") деген гаэль тіліндегі термині бар, ал Уэльсте оған ұқсас "bwlch" термині қолданылады (екеуі де аралдық кельт тілдері). Солтүстік-батыс Англиядағы көлдер аймағында "hause" термині жиі қолданылады, бірақ "pass" термині де кең таралған. Айырмашылығы – өткел маршрутқа да, оның ең биік бөлігіне де сілтеме жасай алады, ал "hause" – бұл ең биік бөлігі, көбінесе биік платоға айналған. Жапонияда оларды "tōge" деп атайды, яғни жапон тілінде "өткел" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз таулар мен географиялық жағынан ұқсас аймақтардағы тар, иісті жолдарға немесе осы жолдарда өтетін көше жарыстарының стиліне де қатысты болуы мүмкін.
Әлем бойынша
Әлемде мыңдаған атаулы асулар бар, олардың кейбіреулері кеңінен танымал, мысалы, қазіргі Ауғанстан мен Пәкістан шекарасына жақын орналасқан ежелгі Жібек жолындағы Хайбер асуы, Альп тауларындағы Ұлы Сент-Бернард асуы, Ладахтағы (Үндістан) Чан Ла асуы және Хардун Ла асуы. Қытай-Үндістан шекарасындағы Мана асуы мен Марсимик Ла асулары әлемдегі ең биік автомобильмен жүре алатын екі асу болып есептеледі. Пәкістан мен Қытай арасындағы Хунджераб асуы да жоғары биіктіктегі автомобильдік тау асуы. Непалдағы Аннапурна қорығындағы Торонг Ла асуы – танымал, бірақ автомобильмен жүре алмайтын тау өткелінің бірі.