Кіріспе
Француз Пиреней тауларындағы тау өткелі Col du Tourmalet (tuʁmalɛ; биіктігі) – француз Пиреней тауларындағы ең биік асфальтталған тау өткелдерінің бірі, Hautes Pyrénées департаментіне қарасты. Сен-Мари-де-Кампан шығыс жағында, ал Ла Монги тау шаңғысы курорты өткелдің үштен екі бөлігінде орналасқан. Бареж ауылы батыс жағында, Луз-Сен-Саувер қаласынан жоғары орналасқан.
Col du Tourmalet (tuʁmalɛ; elevation ) is one of the highest paved mountain passes in the French Pyrenees, in the department of Hautes Pyrénées. Sainte Marie de Campan is at the foot on the eastern side and the ski station La Mongie two thirds of the way up. The village of Barèges lies on the western side, above the town of Luz Saint Sauveur.
Пиренейлердегі биік жолдар
Col du Tourmalet – француз Пиренейлеріндегі ең биік асфальтталған тау асуы, Col de Portet-тен кейін екінші орында тұрады. Сондықтан, жиі айтылатын мәлімдемелерге қарамастан (мысалы, қараңыз), бұл Пиренейдегі ең биік асфальтталған жол да емес, сонымен қатар Пиренейдегі ең биік асфальтталған тау асуы да емес. Жоғары Пиреней департаментіндегі Lac de Cap de Long және Lac d'Aumar тау көлдеріне дейінгі асфальтталған жолдар биік жатыр, себебі бұл көлдер тиісінше және биіктікте орналасқан. Дегенмен, бұл жолдар тау асулары емес. Col du Tourmalet-тен тікелей басталатын Col de Laquets тау асуына баратын жол бар, оның биіктігі . Алайда, бұл жол асфальтталмаған. Соңында, Пиренейдегі ең биік асфальтталған тау асуы – Андоррадағы Port d'Envalira, оның биіктігі .
"Турмалет" сөзінің мағынасы
Кейбір француздықтар Tourmalet сөзінің "жаман сапар" немесе "жаман жолдан бұру" деген мағынаны білдіретініне сенеді, себебі француз тілінде Tour "сапар" деп, ал mal "жаман" деп аударылады; алайда, таудың Гаскония аймағында орналасқандығына байланысты, аударма француз тілінен емес, гаскон тілінен жасалуы керек. Гаскон тілінде Tour "қашықтық" дегенді білдіреді, ол "tur" деп жазылады, бірақ "тур" деп айтылады, ал mal "тау" деп аударылады. Гаскон тілінен ағылшын тіліне аударғанда "Қашықтық Тауы" деген мағына туады. Турмалет – сондай-ақ осы тауларда өндірілетін қой сүтінен жасалған ірімшік.
Жарыстың егжей-тегжейі
Батыс жағы, Луз-Сен-Сауверден бастап, ұзаққа созылады, орташа еңісі 7,4%, ал шыңға жақын жерде 10,2%-ға жетеді. Сен-Мари-де-Кампаннан басталатын шығыс жотасы орташа еңісі 7,4%, ең жоғары еңісі 12% құрайды. Көптеген француздық жоталар сияқты, әрбір километрлік тау велосипед жолында шыңның биіктігі, шыңға дейінгі қашықтық және келесі километрдің орташа еңісі көрсетіледі. PJAMM Cycling жүйесі бойынша, шығыс жағы Франциядағы велосипедпен көтерілудің 24-ші ең қиын жолы, ал батыс жағы 26-шы орында. Жотадан бастап, қиыр жол Pic du Midi de Bigorre обсерваториясына дейін салады. Col de Laquets (биіктігі) дейін бұл жол топырақ және құмды жол. Col de Laquets пен обсерватория арасындағы бөлік тік және тар жаяу жолы болып табылады. Обсерваторияның кейбір террасаларына жолдың соңынан ақысыз кіруге болады. Кіру төлемін төлеп, обсерваторияның ішіне кіріп, сондай-ақ канат жолымен Ла Монгиеге түсуге болады.
Франция турнирі
"Тур де Франс" жарысының ең танымал тау жоталарының бірі – Турмале асуы. 1910 жылдан бастап, Пиреней таулары жарысқа енгізілген сәттен бастап, ол кез келген басқа асудан көбірек рет пайдаланылды. Алғашқы болып осы асудан өтіп, кейіннен Париждегі жалпы есепте жеңіске жеткен – Октав Лапиз. 1913 жылы Эжен Кристоф Турмаледе шанышқысын сындырып, Сент-Мари-де-Кампандағы ұстаханада өзі жөндеп алды. 2020 жылға дейін "Тур" жарысы Турмале асуына барлығы 87 рет келді. Бұл көрсеткішке шыңда аяқталатын үш кезең және Ла Монжиде аяқталатын үш кезең кіреді. 1980 жылдан бері ол "hors catégorie", яғни ерекше саналып келеді. "Вуэльта а Эспанья" жарысы да бірнеше рет осы асудан өтті. 2010 жылғы "Тур" барысында асу екі күндік кезеңде пайда болды: 16-шы кезеңде батысқа қарай Пау қаласына және 17-шы кезеңде шығысқа қарай, шыңда аяқтаумен. Асуда 1936 жылдан 1987 жылға дейін "Тур де Франс" жарысының директоры болған Жак Годдетке арналған ескерткіш және Октав Лапиздің тауға көтерілу үшін күрескенде ауа алуға тырысқан үлкен мүсіні орналасқан. "Сувенир Жак Годдет" сыйлығы Турмале асуының шыңынан ең бірінші өтетін велошабандызға беріледі. 2023 жылы бұл асу тұңғыш рет "Tour de France Femmes" жарысында жарыстың патша кезеңі ретінде көрсетілді.
Турдың басталуы
Пиренейлер Тур де Франс жарысына ұйымдастырушы Анри Дегранждың әріптесі Альфонс Штайнестің талабымен қосылды. Ол осы оқиғадан кейін жарық көрген кітабында бұл туралы айтып берді. Штайнес бастапқыда Турдың Аубиск жолын тазалау үшін 2000 франк төлейтініне келісті, содан кейін Турмалетті тексеру үшін қайта келді. Ол Сент-Мари-де-Кампандағы шіркеудің қарсысындағы қонақүйден шұжық, ветчина және ірімшік алып, Багнер-де-Бигордан Дюпон есімді жүргізушіні жалдады. Дюпон мен Штайнес алғашқы 16 шақырымды жүріп өтті, содан кейін көліктері тоқтады. Дюпон мен Штайнес жүріп кетті, бірақ Дюпон 600 метрден кейін кері қайтып, "Қар жауғанда Испаниядан аюлар келеді" деп айғайлады. Штайнес жалғыз жолға шықты. Ол қараңғыдағы дауыстарды қарақшылар деп ойлады. Бірақ олар итімен қойларын күзетіп жүрген жас жігіттер еді. Штайнес біреуін шақырды: "Балам, сен Турмалетті жақсы білесің бе? Маған жол көрсетесің бе? Саған алтын монета беремін. Екінші шыңға жеткенде, тағы біреуін беремін". Бала оған қосылды, бірақ кейін кері қайтып кетті. Штайнес бір тасқа сүйеніп отырды. Таң атқанша күтіп отыруды ойлады, бірақ суықтан қатып кететінін түсінді. Ол мұзды жолда сырғып, өзенге құлап кетті. Қайтадан жолға шығып, қарға құлап түсті. Шаршап, қаңғырып, тағы бір дауыс естіді: "Кім бар, айт, әйтпесе атам!" "Мен жолдан адасқан саяхатшымын. Ғалым мен қазір ғана Турмалетке келдім". "Ай, сіз екенсіз, мырза Штайнес! Сізді күтіп отырдық! Сент-Мари-де-Кампаннан телефон келді. Барлығы Баржеде. Сағат үшкіргенге шамалы. Сізді іздеуге жолсеріктердің тобы шыққан". Ұйымдастырушы газет, L'Auto, Баржеде Ланне Ками деген тілшісі болды. Ол оны моншаға шақырды және жаңа киім берді. Штайнес Десгранжға телеграмма жіберді: "Турмалеттен өттім. Жақсы жол. Толығымен мүмкін".
The boy joined him but then turned back. Steinès rested on a rock. He considered sitting it out until dawn, then realised he'd freeze. He slipped on the icy road, then fell into a stream. He climbed back to the road and again fell in the snow. Exhausted and stumbling, he heard another voice. "Tell me who goes there or I'll shoot". "I'm a lost traveller. I've just come across the Tourmalet". "Oh, it's you, Monsieur Steinès! We were expecting you! We got a phone call at Ste Marie de Campan. Everybody's at Barèges. It's coming on for three o'clock. There are search teams of guides out looking for you". The organising newspaper, L'Auto, had a correspondent at Barèges, a man called Lanne Camy. He took him for a bath and provided new clothes. Steines sent a telegram to Desgrange: "Crossed Tourmalet stop. Very good road stop. Perfectly feasible".
"Тур де Франс" кезеңінің аяқталуы
ЖылКезеңКезеңнің басталуыҚашықтық (км)СанатКезең жеңімпазыЖалпы есепте көшбасшы1974 17Сент-Лари Солан119 1201017Пау174HC 201914Тарбес117.5HC
"Франция әйелі" сайысы
Col du Tourmalet 2023 жылы Le Tour de France Femmes жарысының ашылу кезеңінде 29 шілдеде 7-ші кезеңнің мәресі болды. ЖылКезеңКезеңнің басталуыҚашықтығы (км)СанатКезең жеңімпазыСары жейде 2023 7 Ланнемезан 89.9HC
Басқа іс-шаралар
Col du Tourmalet басқа велосипед жарыстарында да кездеседі, оның ішінде Францияға бағытталған Vuelta a España жарысында. Бұл тау велоспорт жарыстарының маршрутында да бар. Жыл сайын мыңдаған әуесқой велосипедшілер осы тауға көтеріледі, және олардың көптегені шыңдағы дүкенде мөр бастырып, көтерілгенін растайтын құжаттарын алады.