Кіріспе
Сицилия бароккосы – 17-18 ғасырларда Испания империясының құрамында болған кезде Италияның оңтүстік жағалауындағы Сицилия аралында қалыптасқан барокко сәулет өнерінің ерекше түрі. Бұл стильді әдеттегі барокко қисықтарымен және әшекейлерімен ғана емес, сонымен қатар ерекше күлімдеген маскалармен, путтилермен және Сицилияға бірегей сәулеттік сипат беруге мүмкіндік берген айқын сән-салтанатпен тануға болады. Сицилия бароккосы 1693 жылғы құлдила землетісінен кейін кеңейтілген қайта құру кезеңінде дамыды. Бұрын аралда барокко стилі қарапайым және провинциалдық сипатта қолданылған, ол Римнің көрнекті барокко сәулетшілерінен емес, жергілікті гибридтік сәулеттен пайда болған. Землетісінен кейін, көптегені Римде білім алған жергілікті сәулетшілерге Италия материгінде танымал болған күрделі барокко сәулетін қайта жаңартуға кең мүмкіндік берілді. Осы жергілікті сәулетшілердің жұмысы және олардың жаңадан бастаған сәулеттік гравюралары жанры, басқа жергілікті сәулетшілерді олардың үлгісімен жүруге шабысдандырды. 1730 жылға қарай сицилиялық сәулетшілер барокко стилін қолдануда өзіне сенімділік танытты. Олардың ерекше түсіндіруі аралдағы жеке және өте жергілікті өнер формасының одан әрі дамуына әкелді. 1780 жылдардан бастап стиль біртіндеп жаңадан танымал болған неоклассицизммен алмастырылды. Сицилияның барокко кезеңі жарты ғасырға жуық созылды және аралдың сол кездегі әлеуметтік құрылымын көрсете білді, Испанияның билігімен номиналды түрде басқарылған, бірақ іс жүзінде бай және көбінесе ысырапшыл аристократиямен басқарылған, олардың қолында негізінен ауыл шаруашылығының меншігі шоғырланған. Оның барокко сәулеті аралға 21 ғасырға дейін сақталған сәулеттік мінез берді.
Sicilian Baroque is the distinctive form of Baroque architecture which evolved on the island of Sicily, off the southern coast of Italy, in the 17th and 18th centuries, when it was part of the Spanish Empire. The style is recognisable not only by its typical Baroque curves and flourishes, but also by distinctive grinning masks and putti and a particular flamboyance that has given Sicily a unique architectural identity. The Sicilian Baroque style came to fruition during a major surge of rebuilding following the massive earthquake in 1693. Previously, the Baroque style had been used on the island in a naïve and parochial manner, having evolved from hybrid native architecture rather than being derived from the great Baroque architects of Rome. After the earthquake, local architects, many of them trained in Rome, were given plentiful opportunities to recreate the more sophisticated Baroque architecture that had become popular in mainland Italy; the work of these local architects – and the new genre of architectural engravings that they pioneered – inspired more local architects to follow their lead. Around 1730, Sicilian architects had developed a confidence in their use of the Baroque style. Their particular interpretation led to further evolution to a personalised and highly localised art form on the island. From the 1780s onwards, the style was gradually replaced by the newly fashionable neoclassicism. The highly decorative Sicilian Baroque period lasted barely fifty years, and perfectly reflected the social order of the island at a time when, nominally ruled by Spain, it was in fact governed by a wealthy and often extravagant aristocracy into whose hands ownership of the primarily agricultural economy was highly concentrated. Its Baroque architecture gives the island an architectural character that has lasted into the 21st century.
Алғашқы сицилиялық барокко
Сицилия, Жерорта теңізінің ортасындағы жанартаулық арал, Италия түбегінен жақын орналасқан, гректермен отарланды, содан кейін римдіктер, византиялықтар, остготтар, мұсылмандар, нормандар, Гогенштауфендер, Анжуліктер және Арагондықтар билік етті. Кейіннен ол Испания империясының провинциясына айналды, ал 1860 жылы екі Сицилияның Бурбон корольдығының құрамына кірді, соңында Италия Корольдығына қосылды. Осылайша, сицилиялықтар арал архитектурасының ерекше әртүрлілігіне әсер ететін, әртүрлі мәдениеттердің бай тізбесімен қарым-қатынас жасады. 1530 жылдардан бастап Сицилияға тән әшекейленген классикалық архитектураның ерекше түрі қалыптаса бастады. Аралдағы қираған грек архитектурасынан және нормандық соборлардан шабыттанған бұл стиль, көбінесе грек архитектуралық мотивтерін, мысалы, грек кілтін, тік аркалар мен терезелер сияқты готикалық элементтермен біріктіре отырып, кейінгі нормандық архитектураға енгізді. Сицилиялық нормандық архитектурада басқа жерлерде сирек кездесетін византиялық элементтер де болды, және басқа романдық архитектура сияқты, ол готикалық ерекшеліктерді қабылдады. Бұл ертедегі сәнді архитектура Еуропа материгінен Ренессанс архитектурасынан дамымағандығымен ерекшеленеді; керісінше, ол нормандық стильдерден дамыды. Ренессанс архитектурасы Сицилияға тиімді әсер етпеді; Палермо астанасындағы Жоғары Ренессанстың жалғыз қалдығы – Флоренция суретшілері Франческо Камиллиани мен Микеланджело Наккерино Дон Пьетро ди Толеда үшін жасаған және 20 жылдан кейін Сицилияға әкелінген Фонтана Претория су бұлағы (сурет 5). Ренессанс стилінің Сицилияда танымал болмауының себебі қандай болмасын, бұл білімсіздік емес еді. Антонелло Гагини 1536 жылы Ренессанс стилінде Санта-Мария ди Порто-Сальво шіркеуінің құрылысын аяқтаудың ортасында қайтыс болды; оны Норман стилінде ғимаратты аяқтаған архитектор Антонио Скальйоне алмастырды. Бұл стиль 1693 жылғы жер сілкінісіне дейін сицилиялық архитектураға әсер еткен сияқты. Тіпті манерлік стиль де аралға енді. Тек Мессина архитектурасында ғана Ренессанс әсерін байқауға болады, ішінара географиялық себептермен: Италия материгі мен Сицилиядағы ең маңызды порт көзбен көрінетін жерде Мессина әрдайым аралдан тыс моданың басым ағымдарына бейімделген. Қаланың аристократиялық меценаттары Флоренция немесе Римге архитектор шақыру үшін жиі жүгінетін; мысалы, флоренциялық Джованни Анджело Монторсоли, ол 16 ғасырдың ортасында архитектура мен мүсіннің тоскандық стильдерін қалыптастырды. Алайда, бұл әсер негізінен Мессина мен оның айналасындағы аудандарда сақталды. Римдік моданың ықпалынан алыс Рим католик шіркеуінің демеушілігі архитектуралық таңдаста консервативті болып қалды және оның күші зор болды. Бұл Сицилияның Еуропадағы басқа елдерден толығымен оқшауланғанын білдірмейді. Аралдың ірі қалаларының архитектурасына 1463 жылы Флоренциядан келген мүсінші Доменико Гагини отбасы үлкен әсер етті. Бұл мүсіншілер мен суретшілер отбасы шіркеулер мен ғимараттарды сәндік және бейнелі мүсіндермен әшекейледі. Оның отбасы аралдың шіркеулерін мұқият безендіре бастағаннан кейін бір ғасырдан аз уақыт өткеннен кейін (1531-1537), Антонелло Гагини Трапанидегі Сантуарио делл'Аннунциатадағы Капелла делла Мадоннаның аркасын аяқтады. Бұл қақпақ піллестерге ие, бірақ қақпақпен емес, әулиелердің рельефті бюстерімен безендірілген; және, ең бастысы, архитектура тұрғысынан алсақ, қақпақ қақпақты бағындырған орталық қалқанға байланысты қақпақтарды қолдап отырған қасиеттілермен безендірілген. Бұл әшекейлі қақпақ, әлі де бұзылмаған болса да, Сицилияның сәндік архитектураның өзіндік стилін қалыптастырып жатқанының алғашқы белгілерінің бірі болды. 1564 және 1633 жылдар аралығында салынған Чиеса дель Гесу (сурет 14) стилі ұқсас, ол да сицилиялық барокконың алғашқы белгілерін көрсетеді. Осылайша, Сицилияда 1693 жылғы жер сілкінісінен бұрын барокко стиліне тән ерекше архитектуралық стиль пайда бола бастады. Барокко стиліне жатқызуға болатын ғимараттардың көпшілігі 1650 жыл шамасында салынған болса да, Сицилияның 17 ғасырдағы архитектура тарихының сақталған мысалдары өте аз болғандықтан, табиғи апат алдындағы архитектураны толық және дәл бағалау қиынға соғады: жер сілкінісі ғимараттардың көпшілігін ғана емес, сонымен қатар олардың құжаттарының көпшілігін де жойды. Алайда, кейінгі жер сілкіністері мен Екінші дүниежүзілік соғыстың ауыр бомбалауларынан да көптеген нәрселер жоғалды. Аралдағы барокконың ең ерте мысалы – Джулио Лассоның Кватро Канти, шамамен 1610 жылы қаланың екі басты көшесінің қиылысында салынған сегізбұрышты алаң немесе цирк. Бұл қиылыстың төңірегінде төрт ашық жақ бар, яғни көшелер, және төрт үйлесімді ғимараттар бар, олардың бұрыштары бірдей бұрыштас. Төрт ғимараттың қабырғалары қисық, бұл ғимараттардың барокко дизайнын одан әрі күшейтеді. Бұл цирктің үстінен биік тұрған төрт ғимараттың әрқайсысы Попа Сикст V-тің Кватро Фонтанелерінен еске түсіретін фонтанмен безендірілген. Алайда, Палермода барокко тақырыбы ғимараттардың үш қабатына дейін жалғасады, олар төрт маусымды, Сицилияның төрт испан корольдерін және Палермоның төрт қамқоршысын бейнелейтін нишалардағы мүсіндермен әшекейленген: Әйелдер Кристина, Нифа, Оливия және Агата. Кватро Кантидің әрбір фасады көзді қуантса да, схема алаңның шектеулі өлшемдерімен үйлеспейді және, Сицилия бароккосының көптеген басқа мысалдары сияқты, кейінгі дамумен салыстырғанда провинциалды, қарапайым және ауыр болып есептеледі. Оның құндылығы қандай болмасын, 17 ғасырда барокко стилі жергілікті архитекторлар мен мүсіншілердің қолында материктік Италиядан өзгеше болғаны айқын. Барокконың бұл жергілікті вариациясы Сицилияға тән емес еді, ол Бавария және Ресей сияқты алыс елдерде де болды, онда Нарышкин бароккосы сицилиялық құрбысы сияқты эксцентриктік болар еді.
Жер сілкінісі мен меценаттар
1693 жылғы Сицилиядағы зор жер сілкінісі кем дегенде 45 қала мен елді мекенді қиратты, 60 мыңға жуық адамның өмірін ала жұтып, кең аумаққа әсер етті. Апаттың ошағы жағалауда орналасқан, бірақ нақты орны әлі белгісіз. Зардап шеккен қалалардың ішінде Рагуза, Модика, Сцикли және Испика есімдері айтылады. Қайта құру жұмыстары дер кезінде басталды. Осы апаттың нәтижесінде бой көтерген архитектураның зәулімдігі Сицилияның сол кездегі саяси жағдайымен байланысты: Сицилия формальды түрде испан билігінде болғанымен, билік іс жүзінде жергілікті аристократияға жүктелген. Бұл, испандықтардың көптеген аристократтарды ынталандыру үшін вице-король етіп тағайындаған Камастра герцогының басшылығымен жүзеге асты. Аристократия Еуропаның көптеген елдерімен салыстырғанда салыстырмалы түрде шоғырланған, ал ақсүйектер класы болған жоқ. 18 ғасырда жасалған бағалау бойынша, Сицилияда 58 ханзада, 27 герцог, 37 маркиз, 26 граф, бір виконт және 79 бароннан тұратын 228 асыл отбасы болған; Сицилия аристократиясының «Алтын кітабында» (соңғы рет 1926 жылы жарық көрген) тізім тізімі одан да көп. Бұларға қоса, отбасылардың жас мүшелері, дворян немесе барон сияқты құрметті атақтары барлар да болды. Архитектура – нормандардың жалғыз мұрасы емес. Шаруалардың үстінен билік (орта таптың қалыптасуы болмаған) нормандық жаулап алудан кейін енгізілген феодалдық жүйе арқылы жүзеге асырылды және ол сол күйінде сақталды. Осылайша, Сицилия аристократиясының ықпалында байлық ғана емес, сонымен қатар көптеген еңбек ресурстары болды, бұл сол кезде Еуропаның көптеген басқа аймақтарында азайған еді. Оңтүстік Испаниядағыдай, үлкен ауылдық жерлер римдік латифундиялар болған кездегідей шоғырланған күйінде қалды. Сицилия экономикасы, негізінен ауыл шаруашылығына негізделгенімен, өте күшті болды және 18 ғасырда теңіз тасымалының тиімділігі артып, мұсылман қаракөлдерінің қаупі азайған сайын одан да күшті болды. Лимон (лимонадқа деген 18 ғасырдың үлкен сұранысы) және шарап экспортының көлемі ұлғайды, ал сицилиялық бидай рим дәуірінен бері экономиканың негізгі тірегі болып қала берді. Сицилияны кедейлікке ұрындырған апат – Американың орталық аймақтарында бидай егісін кеңейту – бір ғасырдан кейін болды. Бұл жағдай бидай бағасын жартысына дейін төмендетіп, ескі экономиканы толығымен жойды. Аристократия билігін тек Рим-католик шіркеуімен ғана бөлісті. Шіркеу келесі өмірде құдайдың жазасынан және қазіргі уақытта инквизициядан қорқытып билік жүргізді, сондықтан жоғары және төменгі топтар барлық маңызды қасиеттілер күндері қолдарынан келгенінше мұрағатқа салды. Көптеген дін қызметкерлері мен епископтар аристократияның мүшелері болды. Сицилиядағы шіркеудің байлығын аристократияның кіші балаларын отбасылық иеліктерді бөлінуден сақтау үшін монастырьлар мен шіркеулерге түсуге мәжбүр ету дәстүрі одан әрі арттырды; алайда, бұл шіркеуге шығындар мен тұрақты «ауыр күтім» төлеуге тура келгендіктен, арзан нұсқа емес еді. Осылайша, кейбір діни ордендердің байлығы сол кездегі басқа топтардың экономикалық өсуінен әлдеқайда жоғары болды. Осы себепті Сицилияның барокколық шіркеулері мен монастырларының көпшілігі, мысалы Сан-Мартино-делле-Скале, 1693 жылдан кейін осындай зәулім масштабта қайта салынды. Қайта құру басталғаннан кейін кедейлер бұрынғыдай қарапайым үйлерін қайта салды. Ал ең байлар, рухани және дүниелік тұрғыдан алғанда, құрылыс салудың маниясына белшесінен батып кетті. Аристократияның көптеген мүшелері Сицилияда бірнеше үйге ие болды. Біріншіден, испандық вице-король жылына алты ай Палермода, ал алты ай Катанияда өткізіп, әр қалада сот отырысын өткізді, сондықтан аристократия мүшелері әр қалада қала сарайына мұқтаж болды. Жер сілкінісіне бейімделген барокко стилі, «Жер сілкінісі бароккосы» деп аталатын, Гватемала мен Филиппиннің жер сілкінісіне бейім испан колонияларында да дамыды және испан әкімшілігі испандықтар мен сицилиялықтарға Сицилия бароккосының құрылысына өздерінің тәжірибесі мен үлесін берді. Катаниядағы қираған сарайлар жаңа үлгіде қайта салынғаннан кейін Палермодағы сарайлар ескіргендей көрінді, сондықтан олар да қайта салынды. Осыдан кейін, 18 ғасырдың ортасынан бастап, Багериядағы сәнді анклавта күзде зейнетке шығу үшін виллалар, негізінен мәртебе белгілері салынды. Бұл үлгі Сицилияның кішігірім қалаларында кішігірім масштабта қайталанды, әр қала провинциялық аристократтар үшін олардың ауылдық жерлеріне қарағанда қызықты әлеуметтік өмір ұсынып, тартымды орталыққа айналды. Ауылдық иеліктер де құрылыс маниясынан қалысқан жоқ. Көбінесе ескі қамалдарға барокколық қанаттар немесе жаңа фасадарлар қосылды, ал ауылдық виллалар толығымен қайта салынды. Осылайша, құрылыс жұмыстарының қарқыны артып, осы гедонистік таптардың талабымен туындаған барокко архитектурасының фантастикалық сипаты 18 ғасырдың ортасындағы шарына жетті.
Жаңа қалалар
Жер сілкінісінен кейін қайта құру бағдарламасы жылдам іске қосылды, бірақ ол толыққанды басталғанға дейін бірқатар маңызды шешімдер қабылданды, олар Сицилияның көптеген қалалары мен кенттерін басқа еуропалық қала құрылыстарынан ерекшелендіретін болады. Вице-король, Камастра графы, қала құрылысы саласындағы жаңа тенденцияларды біліп, ортағасырлық тығыз, тар көшелер жоспарымен қайта құрудың орнына, жаңа құрылыс пиаццалар мен кең басты көшелерді ұсынатынын жарлық етті, көбінесе рационалды тор жоспарында. Жоспардың өзі көбінесе геометриялық пішінде, мысалы, мінсіз шаршы немесе алтыбұрыш түрінде болып, Ренессанс және Барокко қала құрылысына тән еді. Граммихеле қаласы – осы жаңа қалалардың алтыбұрышты жоспар бойынша қайта салынған үлгісі. Бұл тұжырым 1690 жылдары әлі де жаңа болды, және Еуропада жаңа қала салуға аса қажеттілік болған жоқ – 1666 жылғы Лондонның Ұлы өртінен кейін Кристофер Реннің қала жоспары жер иелігінің күрделілігіне байланысты қабылданбады. Ришелье және кейін Санкт-Петербург сияқты басқа да мысалдар бар. 1564 жылы салынған Терра-дель-Соле қаласы прототип болған болуы мүмкін. Симметрия мен тәртіпті пайдаланып жоспарланған алғашқы қалалардың бірі – Оңтүстік Пьемонттағы Алессандрия, шағын аллеялар мен көшелердің эволюциясынан гөрі. Кейінірек, 1711 жылдан бастап, Барокко стиліндегі осы жоспарлау түрі Оңтүстік Америкадағы испандық колонияларда, әсіресе Бразилиядағы португалдарда кеңінен таралды. Еуропаның басқа бөліктерінде қаржының жетіспеуі, күрделі жер иелігі және қоғамдық пікірдің бөлінуі апаттан кейін радикалды қайта жоспарлауды қиын етті: 1666 жылдан кейін Лондон өзінің ежелгі жоспары бойынша қайта құрылды, бірақ батысқа қарайғы жаңа кеңейтімдер ішінара тор жүйесіне сәйкес келді. Сицилияда қоғамдық пікір (биліктегі таптан тыс кез келген адамның пікірі) ешқандай рөл атқармады, сондықтан қала құрылысының бұл жаңа, революциялық тұжырымдамаларын еркін жүзеге асыруға болады. Сицилияда бұл шешім тек сән мен сыртқы түрі үшін ғана емес, сонымен қатар болашақ жер сілкінісінде келтірілер зиянды мүлікті және адам өмірін азайту үшін қабылданды. 1693 жылы тығыз тұрғын үйлер мен көшелер ғимараттардың домино сияқты құлап кетуіне себеп болды. Жер сілкінісінен кейін дағдарылар кеңейтіліп, тұрғын үйлердің тығыздығы төмендетілгенімен, тұрғын үйлердің тар және тығыз аудандары әлі де сақталып, кедейлер үшін қауіпті болып қалды. Архитектуралық және эстетикалық тұрғыдан жаңа қала құрылысы тәртібінің үлкен артықшылығы – көптеген итальяндық қалалар мен қалалардан айырмашылығы, онда монументалды Ренессанс шіркеуі жиі үйлесімсіз көршілер арасында сығылып орналасқан, Барокко стиліндегі қала құрылысында архитектураны пропорциялары мен перспективасына қатысты қолайлы жағдайда көруге болады. Бұл Кальтагироне, Катаниядағы Валь ди Катаниядағы Мителло, Катания, Модика, Ното, Палаццоло Акриде, Рагуза және Сцикли қалаларында ең жақсы көрінеді. Бұл жаңа қала құрылысының бірі Нотода (9-сурет) көрінеді, қала Альверия тауындағы бастапқы орнынан шамамен қайта салынған. Қазіргі кезде "Noto Antica" деп аталатын ескі қираған қала әлі де қираған күйінде көрінеді. Жаңа таңдалған жер бұрынғыдан тегіс болды, тор тәрізді жоспарды жақсарту үшін. Басты көшелер шығыстан батысқа қарай жүреді, осылайша жақсы жарық пен күн сәулесінен пайда көреді. Қала құрылысының бұл мысалы жергілікті аристократ Джованни Баттиста Ландолинаға тікелей жатқызылады; оған үш жергілікті сәулетші көмектесті, ол жаңа қаланы өзі жоспарлады. Бұл жаңа қалаларда аристократияға ауа салқын және таза, көрініс тамаша болатын биік жерлер бөлінді. Шіркеу барлық адамдарға ыңғайлы болу үшін және шіркеудің жаһандық және орталық позициясын көрсету үшін қала орталығына орналастырылды (8-сурет). Саудагерлер мен дүкен иелері өздерінің учаскелерін негізгі алаңнан басталатын жоспарланған кең көшелерде таңдады. Соңында, кедейлерге кірпіштен жасалған қарапайым үйлерді ешкім қаламайтын жерлерде салуға рұқсат берілді. Адвокаттар, дәрігерлер және бірнеше кәсіптердің өкілдері, соның ішінде білікті қолөнершілер – қатаң анықталған жоғарғы және төменгі сыныптар арасында тұратын және құрылыс учаскелерін алуға мүмкіндігі бар адамдар, көбінесе коммерциялық және жоғарғы сыныпты тұрғын үй секторларының шетінде өмір сүрді, бірақ олар кедей аудандардағы көршілерінен үлкен немесе сәнді үйлерде де тұруы мүмкін. Алайда, қайта құру жұмысына қатысқан көптеген білікті суретшілер өздерінің қамқоршыларының үлкен үйлерінің бір бөлігі ретінде өмір сүрді. Осылайша Барокко қала құрылысы саяси билікті бейнелеуге және көрсетуге айналды, ал кейін оның стилі мен философиясы Англиялық Америкадағы Аннаполис және Саванна сияқты жерлерге, және ең бастысы, Парижді 19 ғасырда қайта құруға дейін таралды. Барокко архитектурасының өрбуі үшін жағдай жасалды, ол Сицилияда 19 ғасырдың басына дейін басым болып келді. Кейінірек, Палермо сияқты жер сілкінісінен аз зардап шеккен немесе мүлдем зардап көрмеген көптеген сицилиялық қалалар мен кенттер де Барокко стилімен өзгертілді, сән тарағанда және Катаниядағы сарайы бар аристократтар өздерінің сарайларын астанада да осындай сәнді болғысы келді. Палермода 1566 жылы басталган Санта-Катерина шіркеуі қалада Барокко стиліндегі интерьерді қайта жасаған көптеген шіркеулердің бірі болды, түрлі-түсті мәрмәрмен.
Жаңа шіркеулер мен сарайлар
Сицилияның барокко стилі 1693 жылдан кейін қалыптасты, оны былай сипаттаған: «Осы апаттан кейін салынған ғимараттар әшекейлеуде еркін, көңілді болды, ал оның керемет қайшылығы, мүмкін, қорқынышты басаңдату үшін жасалды». Бұл стильдің дәл сипаттамасы болғанымен, тастан жасалған қуанышты өмірді тойлау оның таңдалу себебі болуы екіталай. Барлық сәулет стилі сияқты, стильді таңдау сол кездегі сәнге тікелей байланысты болды. Версаль 1688 жылы әлдеқандай қатаң барокко стилінде аяқталды; Людовик XIV-нің жаңа сарайы Еуропаның байлыққа, талғамға немесе билікке ұмтылған әрбір аристократы мен монархы үшін бірден үлгі болды. Осылайша, бұл Сицилияның жүздеген «үйсіз байлары» үшін анық таңдау болды. Дегенмен, Сицилияда салынып жатқан барокко стиліндегі сарайлар мен ауылдық виллалардың шектен шығуы Версальді қарапайымдық үлгісі ретінде көрсетті. 18 ғасырдың басында сицилиялық сәулетшілер жаңа сарайлар мен шіркеулерді салуға шақырылды. Бұл жергілікті сәулетшілер 17 ғасырдың соңындағы сәулетшілерге қарағанда күрделі стильде жобалай алды: олардың көпшілігі Италия материгінде білім алып, барокко стилін жақсы түсініп оралды. Олардың жұмыстары сицилиялық дизайнерлерге үлкен әсер етті. Бұл сәулетшілерге Доменико де Россидің гравиралық кітаптары да көмектесті, ол алғаш рет гравираларымен бірге мәтін жазып, Римдегі көптеген Ренессанс және барокко фасадтарының нақты өлшемдерін берді. Осылайша, Ренессанс Сицилияға өкілеттік арқылы кеш келді. Осы кезеңде сицилиялық барокко әлі де стильдегі еркіндікке ие болмады. Джованни Баттиста Вакарини осы кезеңдегі жетекші сицилиялық сәулетші болды. Ол 1730 жылы аралға келіп, Бернини мен Бороминидің идеяларын біріктірді және арал сәулетіне Римде қабылдана алмайтын біртұтас қозғалыс пен қисықтарды енгізді. Дегенмен, оның туындылары болашақтағы туындылардан нашар сапалы деп есептеледі. Осы кезеңнен бастау алған маңызды жұмыстар – Катаниядағы Палаццо Бискаридің 18 ғасырлық қанаттары және Вакаринидің Катедрале ди Сант-Агата, сондай-ақ Катанияда. Бұл ғимаратта Вакарини Гуарино Гуаринидің «Architettura Civile» еңбегінен бас әріптерді нақты көшіріп алған. Осы кезеңдегі сәулет өнері, сәнді болғанымен, тәртіпті және шектеулі болды, себебі ол белгілі жобаларды жиі көшіретін. 1736 жылы қала архитектор болып тағайындалған Вакарини стилі келесі онжылдықтарда Катанияны басып алды. Сицилиялық сәулетшілердің толық әлеуетін ертерек іске асыруына кедергі келтірген екінші фактор – олар жиі зақымдалған құрылысты қайта жасайтын, нәтижесінде олардың жобаларын бұрынғысына немесе қалған нәрсеге сәйкес келтіруге мәжбүр болды. Модикадағы Сан-Джорджо соборы (10-сурет) – мысал. Ол 1613 жылғы жер сілкінісінде қирады, 1643 жылы ортағасырлық жоспарын сақтап барокко стилінде қайта салынды, содан кейін 1693 жылы қайта зақымдалды. Қайта құру 1702 жылы белгісіз сәулетшімен қайта басталды; Розарио Гальярди 1760 жылы қасбеттің аяқталуын қадағалады. Бұл уақытта басқа да ықпалдар болды. 1718 және 1734 жылдар аралығында Сицилияны Карл VI Венадан жеке басқарды, нәтижесінде австриялық сәулетпен тығыз байланыс байқалды. Аралдағы бірнеше ғимараттар 1686 жылы қарапайым барокко стилінде Шёнбрунн сарайын қайта жасай бастаған Фишер фон Эрлахтың жұмыстарын ұятсыз көшірді; бұл стиль Сицилияда барокко дәуірінің соңғы жылдарында қайта жаңғыртылды. Сарайда Сицилияда кейінірек пайда болғандарға ұқсас сыртқы баспалдақ та болды (1746 жылы алынып тасталды). Сицилиялық архитектор, монах Томазо Наполи ғасырдың басында Венаға екі рет барып, ондағы ою-өрнектер мен суреттермен оралды. Кейіннен ол ерте сицилиялық барокко кезеңіндегі екі ауылдық вилланың сәулетшісі болды, олардың қуыс және дөңес қабырғалары және сыртқы баспалдақтарының күрделі дизайнымен ерекшеленді. Оның Багериядағы Вилла Палагониясы 1705 жылы салынды, бұл Сицилияның барокко дәуірінде салынған ең күрделі және тапқыр туынды: оның екі еселенген баспалдағы, жиі бағытын өзгертетін, сицилиялық барокконың ерекше белгісінің прототипі болуы керек еді. Кейіннен, барокколық сезімдерді меңгерген, бароккодан гөрі басқа жерлерде өркендеген рококо интерьер стильдерін білетін сәулетшілердің жаңа толқыны, бүгінгі күні сицилиялық барокко терминімен байланысты болатын өркениеттілік пен «кеңістіктің серпімді түсінігін» дамыта бастады.
There were also other influences at work at this time. Between 1718 and 1734 Sicily was ruled personally by Charles VI from Vienna, and as a result close ties with Austrian architecture can be perceived. Several buildings on the island are shameless imitations of the works of Fischer von Erlach, who had begun to rebuild Schönbrunn Palace in 1686 in a simple form of Baroque; this form was later to be reproduced in Sicily in the final years of its Baroque era. The palace also had an external staircase (removed in 1746) similar to those that later evolved in Sicily. One Sicilian architect, Tommaso Napoli, a monk, visited Vienna twice early in the century, returning with a store of engraving and drawings. He was later the architect of two country villas of the early Sicilian Baroque period, remarkable for their concave and convex walls and the complex design of their external staircases. One villa, his Villa Palagonia in Bagheria, begun in 1705, is the most complex and ingenious of any constructed in Sicily's Baroque era: its double staircase of straight flights, frequently changing direction, was to be the prototype of a distinguishing feature of Sicilian Baroque. Later, a new wave of architects who would master the Baroque sentiments, aware of Rococo interior styles beginning elsewhere to gain an ascendancy over Baroque, would go on to develop the flamboyance and "elastic conceptions of space" that today are synonymous with the term Sicilian Baroque.
Жоғары сицилия бароккосы
1730 жылға қарай барокко стилі барокконың белгілі бір римдік стилінен біртіндеп бөлініп, екі себеппен одан да күшті жекелік сипатқа ие бола бастады: қайта құруға деген құлшыныс басылып, құрылыс жайшылыққа және ойластырылғандыққа ұласты; сондай-ақ, жергілікті сицилиялық сәулетшілердің жаңа буыны көш бастады. Бұл жаңа ұрпақ барокко дәуіріндегі қайта құру процесін бақылап, материктен жиі келіп түсетін гравюралар мен сәулет кітаптары мен трактаттарын зерттеді. Дегенмен, олар өз алдыңғыларынан (Римдіктердің бұрынғы шәкірттері) ерекшеленді, сондықтан өздерінің ерекше стильдерін қалыптастыра алды. Олардың қатарында Андреа Пальма, Розарио Гальярди және Томасо Наполи болды. Неаполь және Римнің барокко стилін ескере отырып, олар өз жобаларын жергілікті қажеттіліктер мен дәстүрлерге бейімдеді. Олардың ресурстарды пайдалануы мен учаскелерді игеруі көбінесе өте тапқырлықпен жасалды. Наполи, ал кейін Вачкарини сыртқы баспалдақтарды пайдалануды ынталандырды, ол енді жаңа деңгейге көтерілді: төбедегі шіркеулерге Вачкаринидің ұстазы Франческо де Санктистің Римдегі Испан сатыларын еске түсіретін, әсем сатылар арқылы жетуге болатын. Сәулетшілердің сенімділігі, шеберлігі және беделі арта келе, шіркеулердің фасады көбінесе ғибадат орындарынан гөрі той торттарына ұқсады. Осы уақытқа дейін қарапайым болған шіркеулердің ішкі кеңістіктері, әсіресе Палермода, түрлі-түсті инкрустацияланған мәрмәрлермен безендірілді. Энтони Блант бұл безендіруді «әдемі немесе жағымсыз, бірақ көрерменнің реакциясына қарамастан, бұл стиль сицилиялық құштарлықтың ерекше көрінісі болып табылады және оны аралдағы барокко өнерінің ең маңызды және түпнұсқалық туындыларының бірі деп санауға болады» деп сипаттады. Осымен Сицилия бароккосының мәні ашылады: ол сицилиялық мінезге толық сәйкес келді, сондықтан аралда осылай қарқынды дамыды. Сицилияда жаңа барокко стилінің дамуын Рагуза мен Катаниядан жақсы байқауға болады.
Рагуза
1693 жылы Рагуза қатты қирады. Қала екі бөлікке бөлінген, оларды "Valle dei Ponti" деп аталатын терең шатқал айырады: Рагуза Ибланың ескі қаласы және Рагуза Супериоренің жоғары жатқан бөлігі. Рагуза Ибла, төменгі қала, 1738 жылы Розарио Гальярди жобалаған Сан-Джорджо соборымен мақтанады, ол барокко архитектурасының әсерлі мысалы (12-сурет). Гальярди бұл шіркеуді жобалау кезінде төбешіктің қиын жер бедерін тиімді пайдаланды. Шіркеу 250 сатыстан тұратын алып мәрмәр баспалдақ үстінде биіктей орналасқан, бұл Сицилиядағы барокко ерекшелігі, аралдың географиялық ерекшеліктеріне байланысты кең таралған. Мұнара фасадында бағаналар мен пилястрлар қисық қабырғаларға тіреліп тұрады. Есіктер мен терезелердің үстіндегі фронтондар еркін қимыл мен икемділік сезімін береді, бұл бұрынғы Бернини мен Борроминиден шабыттанған сәулетшілерге ойға келмейтін нәрсе еді. Неоклассикалық күмбез 1820 жылға дейін салынбаған. Рагуза Ибла мен Рагуза Супериорені байланыстыратын көше бойында Санта-Мария-делле-Скале шіркеуі орналасқан. Бұл шіркеу жер сілкінісінен зардап шеккенімен, қызығушылық тудырады. Шіркеудің жартысы ғана барокко стилінде қайта салынды, ал қалған бөлігі түпнұсқадағы нормандық (готикалық элементтерімен) сақталды, осылайша сицилиялық барокконың эволюциясын көрсетеді. Палаццо Дзакко қаланың ең танымал барокко ғимараттарының бірі, оның коринфтік бағаналары таңғажайып темірмен жасалған балкондарды ұстап тұрады, ал гротесктік пішіндер көше бойымен өтетін адамдарды қызықтырады, таң қалдырады немесе көңіл көтереді. Палаццоның құрылысы 18 ғасырдың екінші жартысында барон Мелфи ди Сан-Антониоға тапсырылды. Кейіннен оны Дзакко отбасы сатып алып, осы атпен аталады. Ғимараттың екі көшелік фасады бар, әрқайсысында алты кең балконы орналасқан, олар Мелфи отбасының гербін бейнелейді, акант жапырақтарымен жасалған рамадан путто бейнесі көрінеді. Палаццоның ерекшелігі – балкондарды қолдаушы әртүрлі қоршаулар, олар путтодан бастап музыканттар мен гротесктік пішіндерге дейін жетеді. Негізгі фасадының басты назары үш орталық балконға қарастырылған, олар коринфтік бас қалалары бар бағаналармен бөлінген. Мұнда балкондар музыканттардың гротесктік беттері бар суреттерімен безендірілген. Рагуза Супериоредегі Рагуза соборы 1718 және 1778 жылдар аралығында салынды. Оның басты фасады таза барокко стилінде, әдемі ою-өрнектер мен мүсіндермен безендірілген. Собордың дәл осындай стильдегі биік сицилиялық қоңырау мұнарасы бар. Барокко стиліндегі сәнді интерьер үш бағаналы дәліздерге бөлінген. Рагуза Супериоре 1693 жылдан кейін собордың айналасында қайта жоспарланды және сицилиялық барокконың ерекше ерекшелігін көрсетеді: мұндағы палаццолар осы қалаға тән, тек екі қабатты және сопақ пішіндес, орталық бөлігі балконымен және ішкі баққа апаратын аркамен ерекшеленеді. Бұл португал стилі, болашақтағы жер сілкінісінен зардапты азайту мақсатымен жасалған болуы мүмкін, Рагуза Ибланың палаццоларынан, нағыз сицилиялық стильдегі ғимараттардан өте ерекшеленеді. Барокко стилі бұл жерде 19 ғасырдың басына дейін сақталды. Бұл жерде салынған соңғы сарай барокко стилінде, бірақ римдік дориялық бағаналарымен және неоклассикалық балкондарымен салынды.
Катания
Сицилияның екінші қаласы Катания 1693 жылы барлық ірі қалалардың ішінде ең көп зақымдалды, ортағасырлық Кастелло Урсино мен собордың үш трибунасы ғана сақталып қалды; осыдан кейін қала жаңа жоспармен қайта құрылып, қайта салынды. Жаңа жоба қаланы екі жолмен бөлінген кварталдарға бөлді, бұл жолдар Пьяцца-дель-Дуомо (Кафедральді алаң) деп аталатын қиылыста қосылған. Қайта құруға Катания епископы және қаланың жалғыз аман қалған сәулетшісі Ди Бенедетто жетекшілік етті. Ол Мессинадан шақырылған жас сәулетшілер тобын басқарды, олар дереу қайта құру жұмысын бастады, алдымен Пьяцца-дель-Дуомоға назар аударды. Мұнда үш сарай орналасқан: епископ сарайы, семинария және тағы біреуі. Архитекторлар толық үйлесімде жұмыс істеді, сондықтан Ди Бенедеттоның еңбектерін оның кіші әріптестерінікінен ажырату мүмкін емес. Жұмыс сапалы, бірақ ерекше емес, 17 ғасырдың сицилиялық стиліндегі әшекейлі рустикациямен жасалған, бірақ көбінесе жоғарғы қабаттардағы әшекейлер сыртқы болып келеді. Бұл осы кезеңдегі барокко стиліне тән ерекшелік, жер сілкінісінен кейінгі кезеңде. 1730 жылы Ваккарини Катанияға қала сәулетшісі болып келді және сәулетке римдік барокко стилін енгізді. Пилястрлер рустикациясын жоғалтып, римдік типтегі карниздер мен антаблементтерді, иілген фронтондарды қолдайды, ал жеке тұрған бағаналар балконды ұстап тұрады. Ваккарини сонымен қатар жергілікті қара лава тасын жалпы құрылыс материалы ретінде емес, сәндік элемент ретінде пайдаланды, оны басқа материалдармен араластырып қолданды және Катанияның геральдикалық филінің арқасында орнатылған обелискі үшін, жаңа қала әкімшілігі алдында Бернини стиліндегі фонтан үшін керемет қолданды. Ваккаринидің Санта-Агатаға арналған Катания соборының негізгі фасады Сицилия бароккосының осы соңғы кезеңінде де испандық әсерді көрсетеді. Сондай-ақ, қалада Стефано Иттардың 1768 жылға дейін салынған Базилика делла Коллегиата орналасқан, бұл сицилиялық барокконың ең қарапайым стилінің мысалы.
Ғибадатхананың ішкі көрінісі
Сицилия шіркеулерінің сыртқы пішіні 17 ғасырдың бірінші ширегінен бастап әсем стильдерде безендірілді, мүсіндер, штукатурка, фрескалар және мәрмәр кеңінен қолданылды (14-сурет). 1720-ші жылдардың соңында жер сілкінісінен кейін салынған шіркеулер аяқталып келгенде, интерьерлері де сыртқы безендіруді шағылыстыра бастады, олар ашық түсті және аз қарқынды болды (14-суретті 15-суреттегі кейінгі интерьермен салыстырыңыз), бағаналардың, ендірмелердің және фронтондардың көптеген ою-өрнектерімен, көбінесе путтілер, гүлдер мен жануарлар бейнесінде. Едендер мен қабырғалардағы күрделі үлгілердегі түрлі-түсті мәрмәр осы стильдің ерекше белгісі болып табылады. Порфирден жасалған осы үлгілер көбінесе Еуропаның нормандық соборларында кездесетін суреттерден алынған, бұл сицилиялық архитектураның нормандық тамырларын көрсетеді. Бас алтарь әдетте ең әсем бөлігі болып табылады: көбінесе алтынмен қапталған өрнектер мен гирляндалармен безендірілген, түрлі-түсті мәрмәрден жасалған бір блок, және жиі лазурит және агат сияқты басқа да тастармен инкрустацияланған. Алтарьға апаратын баспалдақтар әдетте иісті, қуыс және дөңгелек пішіндес болып келеді және көбінесе түрлі-түсті мәрмәрмен безендіріледі. Мұның мысалы Палермодағы Әйел Зита шіркеуінде көрініс тапқан. Сицилиядағы шіркеулердің құрылысын қаржыландыруды жеке діни ордендер ғана емес, сонымен қатар аристократиялық отбасылар да жүзеге асыратын. Көптеген адамдардың ойынша, Сицилия ақсүйектері өздерінің денелерін мәңгілікке Катакомба деи Капуччиниде көрсетуді қаламай, өздерінің отбасылық шіркеулерінің төменгі қабаттарындағы мазарларда жерленген. Дегенмен, «сицилиялық аристократтың қоштасу рәсімі – өміріндегі ең маңызды сәттердің бірі болды, ал осы өмірде ол қызыққан барлық нәрсе келесі өмірге оны жетеледі» делінеді. Қоштасу рәсімдері зор байлықты көрсетуге мүмкіндік берді, осының нәтижесінде бүгінгі күні жерлеу күмбездерін жабатын тас ескерткіш тақташалар барокко және мәрмәр инкрустация техникасының дамуын бағалауға мүмкіндік береді. Мысалы, 17 ғасырдың бірінші жартысындағы тақташалар қарапайым ақ мәрмәрдан жасалған, оларға герб, есім, дата және т.б. ойылып салынған. 1650 жылдан бастап түрлі-түсті мәрмәр инкрустациясы пайда бола бастады, ол әртүрлі үлгілер құрады, және ғасырдың соңына қарай гербтер мен жазулар толығымен түрлі-түсті мәрмәрдан жасалды, олар декоративтік үлгілі жиектермен безендірілді. Барокко стилі 1780 жылдары сәннен шыққаннан кейін де, барокколық безендіру жаңа, пұтқа табынушылыққа негізделген неоклассицизмге қарағанда католиктердің діни рәсімдеріне көбірек сәйкес деп есептелді. Катаниядағы Сан-Бенедетто шіркеуі (15-сурет) – 1726 және 1762 жылдар аралығында безендірілген, Сицилия бароккосының ең гүлденген және ерекше кезеңінің тамаша мысалы. Төбелерге суретші Джованни Тукари фрескалар салған. Шіркеудің ең әсем бөлігі – 1750 жылдары салынған монахтар хоры (15-сурет), ол монахтардың дауыстарын қызмет кезінде естіртуге мүмкіндік беретіндей етіп жобаланған, бірақ монахтар сыртқы, рухани жағынан нашар әлемнен бөлек және көрінбейтін болды.
Палацци интерьері
Көптеген сарайлардың ішкі бөлмелері Сицилияның барокколық шіркеулеріне қарағанда кем сәндік болды. Көптегендері ұзақ салынуына байланысты аз әшекейленген ішкі безендірумен аяқталды: аяқталған кезде барокко сәннен шығып кеткен еді; мұндай жағдайларда негізгі бөлмелер көбінесе неоклассикалық стильде безендірілді. Дегенмен, нағыз сицилиялық стильде, тіпті осы қарапайым стиль де барокколық trompe l'œil суреттерімен және Багериядағы Вилла Спедалоттода кездесетін түрлі-түсті сицилиялық плиткалы едендермен әшекейленді. Екі стильдің қосылысы жиі кездеседі, мысалы, Палермодағы Палаццо Аютамикристоның би залындағы қанатында, оны 1763 жылы Андреа Гиганти салған, онда би залының төбесін Джузеппе Крестадоро фрескамен суреттеген. Бұл төбе аяқталғанда көне болған, ал бөлменің қалған бөлігі әлдеқайда қарапайым безендірілген. Барокколық интерьерді безендіру кезінде, Италияның басқа жерлеріндегідей, ең жақсы және ең сәнді бөлмелер қонақтарды қабылдауға және ойын-сауыққа арналған piano nobile-де орналасқан. Бірақ кейде, аяқталу мерзімі кешіккендіктен, безендіруді рококо деп атауға болады. Барокколық безендірудің болмауының тағы бір себебі, және ең көп кездесетіні – көптеген бөлмелер көпшілікке көрсету үшін емес, сондықтан қымбат безендіруге мұқтаж болмаған. Көптеген сарайлар кең болды; Палаццо Бискариде 700 бөлме бар. Бұл қажет болды, өйткені сицилиялық аристократтың үйінде, өзі, әйелі және көптеген балаларынан бастап, кедей туыстары мен басқа да туысқандары да болып, олардың барлығының үйде шағын пәтерлері болды. Сонымен қатар, жалақы алатын қызметкерлер де болды, олардың арасында жекеше шіркеудің пасторы немесе діни қызметкері, үй басқарушысы, үй шаруасындағы әйелдер, хатшы, мұрағатшы, бухгалтер, кітапханашы және көптеген төменгі қызметшілер, мысалы, жақындап келе жатқан қонақтың дәрежесіне қарай қоңырауды белгіленген ретте соғу үшін портиер болды. Көбінесе палаццода қызметшілердің отбасылары, әсіресе қарттар да тұрды. Сондықтан үйді жайғастыру үшін көп бөлме қажет болды. Бұл күнделікті тұрғын бөлмелер, тіпті "Maestro and Maestra di Casa" ұйықтайтын бөлмелері де көбінесе қарапайым безендіріліп, жиһазландырылды. Жерар Гефен өзінің "Сицилия, леопард принцтерінің елі" атты кітабында жатын бөлмелер аскетизмді сақтағанын айтады, өйткені олар ұйқыға арналған бөлмелер ғана емес, сонымен қатар азғыру мен күнәға қарсы күресу үшін де арналған бөлмелер болды. Сицилиялық дәстүр бойынша, тіпті таныс адамдарға жергілікті қонақүйлерде тұруға рұқсат беру нашар тәрбиеленгендіктің белгісі саналды. Кез келген шетелдік, әсіресе алыс еуропалық қаладан келгендер, ерекше сый ретінде қарастырылып, әлеуметтік беделге ие болды. Сондықтан сицилиялық аристократтың үйі сирек бос немесе тыныш болды. Пиано нобиль бөлмелеріне сыртқы барокколық екі баспалдақ арқылы ресми түрде кіргізілді: олар үлкен және кіші залдардан тұрады, ал бір үлкен зал үйдің басты бөлмесі болып табылады, оны көбінесе би залы ретінде пайдаланады. Кейде қонақ бөлмелері де осы жерде орналасатын, бірақ 18 ғасырдың аяғында олар көбінесе жоғарыдағы екінші қабатта орналасқан. Егер бөлмелер барокко дәуірінде безендірілсе, онда олар сәнді және әсем болады. Қабырғалар көбінесе айнамен жабдықталған, айналар қабырғалардың алтынға қапталған шеңберлеріне орнатылған, көбінесе ұқсас шеңберде суреттермен ауысып тұратын, ал құймалы нимфалар мен шопандар аралық кеңістіктерді безендірген. Төбелер биік және фрескалармен безендірілген, төбеден Мурано шынысының үлкен түсті шамдары ілінеді, ал одан әрі жарық қабырғаларды безендіретін айналарды қоршап тұрған алтынға боялған шамдардан келеді. Бұл стильдегі ең көрнекті бөлмелердің бірі - Палермодағы Палаццо Вальгуарнера Гангидегі айналар галереясы (Сурет 16), "Сицилияның ең әйгілі сарайы" деп сипатталған ғимарат. Бұл бөлме фрескалы төбесімен, бірақ бұл барокколық сарайдағы бірнеше барокколық бөлмелердің бірі, оны (1750 жылдан бастап) иесі Марианна Вальгарнера кеңейтіп, өзгертті, көбінесе кейінгі неоклассикалық стильде. Барокколық интерьерді безендіру ақырында рококо деп аталатын өркендеуге жетті: мұны 1763 жылы аяқталған Палаццо Бискаридің ішкі баспалдағы (Сурет 17) көрсетеді. Барокко дәуіріндегі жиһаздар стильге сәйкес болды: әшекейленген, алтынмен қапталған және көбінесе үстел беттеріне арналған мәрмәрмен. Үйдің ішінде жиһаздар уақытша болды, қажет болған жағдайда бөлмелердің арасында жиі жылжыды, ал басқа бөлмелерді жиһазсыз қалдырды. Кейде жиһаз белгілі бір бөлме үшін арнайы тапсырыс берілді, мысалы, алтын жалатылған шеңбердегі жібек қабырға панеліне сәйкес келу үшін. 18 ғасырдың көп бөлігінде жиһаз әрқашан қабырғаға орналастырылатын, бөлменің ортасындағы кейінгі әңгімелеу стилінде емес, ол барокко дәуірінде әрқашан бос қалдырылды: бұл мәрмәр немесе көбінесе керамикалық есімді еден плиткаларын көрсетті. Шіркеулер мен сарайлардың ішкі дизайнында жалпыға ортақ элемент – жалған безендіру. Жалған безендіру барокко дизайнының және философиясының маңызды бөлігі болып табылады, өйткені ол сәулет, мүсін және суретті үш өлшемді нысанда біріктіреді. Оның trompe l'œil төбелерімен және қабырғаларымен үйлесімдесуі шындықты және өнерді шатастырады. Шіркеулерде жалған безендіру періштелер мен путтілерді гүлдердің шоғырларымен байланыстырса, жеке үйлерде музыкалық аспаптар немесе иесінің сүйікті тағамдарын бейнелеуі мүмкін. Соңғы 250 жылдағы пайдаланудың өзгеруі сарайлардың интерьерін одан әрі қарапайымдастырды, өйткені бірінші қабаттар қазірде дүкендерге, банктерге немесе мейрамханаларға айналдырылды, ал жоғарғы қабаттары пәтерлерге бөлінді, олардың интерьерлері жоғалды немесе бүлінді.
Сицилияның соңғы бароккосы
Барокко әрі қарай сәннен шығып кетті. Еуропаның кейбір аймақтарында ол рококоға айналды, бірақ Сицилияда жоқ, онда рококо тек ішкі кеңістікте ғана кездеседі. 1735 жылдан бастап Австрия билігінен шыққан Сицилия ресми түрде Сицилия Корольдігі болып, Неаполь королі Фердинанд IV билік етті. Сондықтан Палермо үнемі Неапольдің басты астанасымен байланыста болды, онда сәулет өнері классикалық стильдерге қайта оралу үрдісін бастан кешіп жатты. Бұған қоса, көптеген мәдениетті сицилиялық дворяндары француз философиясынан бастап өнерге, сәнге және сәулетке дейінгі барлық нәрсеге әуес болды. Олардың көпшілігі осы қызығушылықтарын қанағаттандыру үшін Парижге барып, соңғы сәулеттік гравюралар мен теориялық трактаттармен оралды. Француз сәулетшісі Леон Дюфорни 1787 және 1794 жылдар аралығында Сицилиядағы ежелгі грек ғибадатханаларын зерттеу және талдау үшін болды. Осылайша сицилиялықтар өздерінің ежелгі тарихын қайта жаңғыртты, ол классикалық элементтерімен қазір сәннің биігінде болды. Дәмнің өзгеруі бірден болған жоқ. Барокко аралда танымал болды, бірақ енді сицилиялық балкон, әрқашан болғандай, қатаң классикалық бағандардың қасына орналастырылатын болды. Дюфорни Палермода жобалауды бастады, ал оның 1789 жылғы Палермо ботаникалық бағына арналған «Кіреберіс ғибадатханасы» грек дорикалық тәртібіне негізделген стильдегі Сицилиядағы алғашқы ғимарат болды. Бұл 1760 жылдан бері Англияда қалыптасқан таза неоклассикалық сәулет және болашақтың белгісі болды. Дюфорнидің жақын досы және әріптес сәулетшісі Джузеппе Марвуглиа сицилиялық барокконың біртіндеп төмендеуіне жетекшілік етті. 1784 жылы ол архитектуралық өту кезеңінің көрнекті мысалы болған Белмонте Ризо сарайын жобалады, ол барокко және неоклассикалық мотивтерді біріктіреді, аркалы ауласы барокконың жарық пен көлеңке ойынын (кьяроскуро) ұсынады. Негізгі фасады алып пилястрлармен безендірілген, сонымен қатар барокколық ерекшеліктерге ие болды, бірақ горизонт сызығы бұзылмады. Пилястрлар әшекейсіз, қарапайым және ионикалық стильде болды және әшекейсіз антаблементті ұстады. Терезелердің үстінде классикалық, үздірілмеген фронтондар орналасқан. Сицилиялық барокко стилі әлсіреп барады. XVIII ғасырдың соңында кедей Сицилияны әлсіз Фердинанд IV және оның күшті әйелі Неапольден басқарды. 1798 және 1806 жылдары француз шабуылдарынан патша Неапольден Сицилияға қашуға мәжбүр болды. Француздарды Сицилиядан 17 000 британдық әскерден тұратын экспедициялық күш ғана тыйып отырды, және Сицилия енді британдықтардың билігінде болды, тіпті оны ресми түрде мойындамаса да. 1811 жылы король Фердинанд Сицилиядағы алғашқы салықты енгізіп, аристократиясын наразылыққа толтырды. Алайда, Сицилиядағы британдық ықпал сицилиялық бароккоға соңғы серпіліс сыйлады. Марвуглиа британдықтарға жаңа сәнді танып, 1784 жылы Белмонте Ризо сарайында алғаш рет қолданған стилін дамытты, барокконың қарапайым, берік элементтерін палладиандық дизайн емес, палладиандық мотивтермен біріктірді. Кейінгі сицилиялық барокко стилі XVIII ғасырдың басында Англияда танымал болған барокко стиліне ұқсас болды, оны сэр Джон Ванбру Бленхейм сарайы сияқты ғимараттармен танымал етті. Мысалы, Марвуглианың Сан-Франческо ди Салесс шіркеуі барокконың ағылшын интерпретациясына жақын. Алайда, бұл тек уақытша жетістік болды және неоклассикалық стиль көп ұзамай басымдыққа ие болды. Қазір аристократтардың көптеген үй салуға шамасы жетпеді, ал жаңа стиль негізінен Палермо ботаникалық бағы сияқты қоғамдық және азаматтық ғимараттарда қолданылды. Сицилиялық сәулетшілер – тіпті Андреа Гиганти, бір кезде бароккодағы білікті сәулетші – енді неоклассикалық стильде жобалауды бастады, бірақ сәнді Франция қабылдаған нұсқасында. Мысалы, оның Багериядағы Вилла Галлетти Анже Жак Габриэльдің жұмысынан шабыт алды. Заманауи саяхатшы граф де Борх француздық ықпалды атап өтіп, вилланы «француздық стильде безендірілген, trumeaux, boiseries légères және т.б.» деп сипаттады.
Құлдырау
Сицилия бароккосының құлдырауы қашынызсыз еді. Тек қана талғамдар жалпы түрде өзгеруі ғана емес, аристократияның қаржысы да таусылып бара жатты. 17-ғасырда аристократия негізінен өздерінің жер иеліктерінде өмір сүрді, оларды күтіп, жақсарта отырып, нәтижесінде олардың кірісі де артты. 18-ғасырда дворяндар біртіндеп қалаларға, әсіресе Палермо мен Катанияға көшіп, вице-король сарайының әлеуметтік мүмкіндіктерінен ләззат алды. Олардың қалалық сарайлары көлемді де сәнді болып, тастап кетілген және кіріс табуы күтілген жерлердің есесінен өсті. Жерді басқаруға тағайындалған агенттер уақыт өте келе тиімсіз немесе сыбайлас жемқор болып, көбінесе екеуі де болды. Осының салдарынан аристократияның кірісі төмендеді. Аристократия мүліктеріне кепіл ретінде ақша қарыз алып, олардың ескерусіз қалған мүліктерінің құны алған қарыздан төмендегенше. Сонымен қатар, Сицилия бұл кезде аристократияның қаржылық жағдайы сияқты саяси тұрақсыздыққа да ұшырады. Фердинандтың 1811 жылғы танымал емес салығы 1812 жылы британдықтар тарапынан жойылды, олар аралда британ үлгісіндегі конституцияны орнатып, кредиторлардың несие немесе ипотека бойынша тек пайызды қайтаруды талап ету құқығын, енді мүлікті тәркілеуге алмастырды. Мүлік аукциондарда кішігірім учаскелерге бөлініп сатыла бастады, нәтижесінде жер иеленуші буржуазия тез өркендеді. 1821 және 1848 жылдары Бурбондарға қарсы көтерілістер аристократияны бөліп, либерализм кеңінен тарады. Бұл факторлар, 19-ғасырдағы Ризорджиментоның әлеуметтік және саяси құлтырауымен бірге, сицилиялық аристократияның өлімелі сыныпқа айналуына себеп болды, олар өз капиталынан күнкөріс табуға мәжбүр болды. Ризорджиментодан кейін Сицилияның жаңа итальян мемлекетіне қосылуы арал үшін экономикалық апатқа ұшырады, бұл шетелдік валюта айналымын жеңілдетуге байланысты болды, бұл жаңа корольдіктің өнеркәсіптік солтүстігіне ғана пайдалы болды, ал ауыл шаруашылығымен айналысатын оңтүстік Солтүстік Америка тауар нарықтарында бәсекелесуге мәжбүр болды. Бұған қоса, феодалдық жүйенің маңызды элементі – ақсүйектердің міндеттемелерін орындамауы және елемеуі салдарынан, ауылдық жерлер көбінесе қоршалған ауылдардан тыс қарақшылардың билігінде болды, ал бұрынғы сәнді ауылдық виллалар құлдырап жатты. Сицилияның жоғарғы сыныбының үстемдігі аяқталды. Сицилия бароккосының алғашқы күндеріндегідей, жаңа неоклассикалық дәуірдің алғашқы ғимараттары көбінесе екі стильдің көшірмелері немесе аралас түрлері болды. Палаццо Дучецио (Іллюстрация 19) 1746 жылы салынды, ал төменгі қабаттағы аркадалар жарық пен көлеңке ойынын жасап, таза барокко стилінде салынған. Алайда, бірнеше жылдан кейін жоғарғы қабат қосылғанда, терезелердің үстіндегі барокколық сынған фронтондар қолданылғанына қарамастан, неоклассикалық француздық әсері айқын байқалады, орталық қисық бөлігінде ерекше көзге түседі. Сицилия бароккосы біртіндеп француз неоклассицизмімен ығыстырылды.
Мұра
Сицилия бароккосы бүгінде архитектуралық стиль ретінде танылады, бұл негізінен Сачевералл Ситвеллдің 1924 жылғы «Оңтүстік барокко өнері» еңбегінің арқасында мүмкін болды, ол стильді бағалаған алғашқы кітап болды, содан кейін 1968 жылы Энтони Бланттың академиялық зерттеуі жарық көрді. Барокко сарайларының көпшілігі 19 ғасырда жеке меншікте қалды, себебі ескі аристократия орта тапқа үйленді немесе одан әрі қарызға батты. Бірнеше ерекшеліктер болды, және олардың кейбіреулері әлі де ата-бабаларының сарайларын сақтап тұр. Сицилия халқының дінге берілгендігінің арқасында сицилиялық барокко шіркеулерінің көпшілігі бүгінде олар үшін арналған мақсатта пайдаланылуда. 1783 жылғы жер сілкінісінен кейін қайта салынған Мессинаның көп бөлігі 1908 жылғы тағы бір жер сілкінісімен қирады. Дегенмен, көптеген сарайлардың құлауына кінәлілардың бірі – өзгеріске қарсы тұратын иелері ғана емес, сонымен қатар социалистік үкіметтердің саяси күн тәртібі болды. 1943 жылы АҚШ-тың бомбалауынан кейін кейбір ең әдемі барокко виллалары мен сарайлары әлі де қираған күйінде қалды. Көп жағдайда оларды қалпына келтіруге немесе тіпті қауіпсіз етуге ешқандай әрекет жасалмады. Рейдтерден зардап көрмегендері де, көргендері де, соның ішінде Лампедуза ханзадаларының Палермодағы үйі – Лампедуза сарайы, кеңселерге немесе пәтерлерге бөлініп, барокко интерьерлері бөлшектелді, бөлінді және сатылды. Сицилия аристократиясының қалған мүшелері әлі де ата-бабаларының сарайларында тұрып жатыр, олар туризмді дамыту арқылы табыс табуға тырыспайды, керісінше, солтүстік, әсіресе ағылшын әріптестерінен өзгеше. Ұлттық сенім қорының жергілікті аналогы өте шағын, және жалпы халықтың қызығушылығы да аз. Сицилияның ханзадалары, маркиздері мен графтары өз үйлерінде керемет оқшаулықта, әдемілік пен құлдыраудың арасында өмір сүруде. Тек бүгін ғана иелері мен мемлекет осы мұраны сақтау үшін шара қолданбаса, кеш болады деген ойға келді. Сицилия саяси тұрғыдан тұрақты, қауіпсіз және сыбайлас жемқорлықтың азайған ортасы болғандықтан, барокко сарайлары америкалық және солтүстік еуропалық, сондай-ақ итальяндық қонақтарды күтетін есіктерін ашуда. 1963 жылы «Леопард» фильмі шыққан кезде Ганджи сарайының баль залы түсірілім алаңы ретінде ерекше болды, бірақ бүгінде ұзақ уақыт пайдаланылмаған залдар мен баль залдары корпоративтік және қоғамдық шараларды қабылдауда. Кейбір сарайлар қонақтарға төсек және таңғы ас қызметін ұсынады, бұл Сицилияға келген қонақтарға әсерлі қонақжайлық көрсетеді, олар үшін бұл сарайлар бастапқыда арналған. 2002 жылы ЮНЕСКО Валь-ди-Нотоның барокко ескерткіштерін «кеш барокко өнері мен сәулетінің керемет гениалдылығына ерекше куәлік» және «Еуропадағы барокко өнерінің кульминациясы мен соңғы гүлденуі» ретінде Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізді.