Кіріспе

Миани шайқасы (немесе Миани шайқасы) Шарль Непьердің қолбасшылығындағы Шығыс Үндістан компаниясының Бомбей армиясы мен Синданың Талпур әмірлерінің Мир Насыр хан Талпур бастаған балух армиясы арасындағы шайқас болды. Бұл шайқас 1843 жылы 17 ақпанда Синд штатының Миани қаласында, қазіргі Пәкістан аумағында өтті. Бұл шайқас және одан кейінгі Хайдарабад шайқасы (1843 жылы 24 наурызда) ақырында Шығыс Үндістан компаниясының қазіргі Пәкістан штатындағы алғашқы аумақтық иеленуі болған Синд аймағының бөліктерін басып алуға әкелді.

Өмірбаян

Надим Ваганның (Синд жазушысы) айтуынша, шайқастың негізгі себептері Шығыс Үндістан компаниясының Оңтүстік Азияда иелігін кеңейту және генерал Чарльз Нейпиердің амбициялары болды. Генерал бұған дейін гректердегі Кефалония аралының губернаторы қызметін атқарып, атақ-даңққа қол жеткізе алмады. Синдтің Талпур патшалығы Әмірлермен тиімді емес және еркін басқарылатын және Пәнжабтың сикх патшалығына қарағанда салыстырмалы түрде оңай нысана болған. Непьер өз әскерін Шығыс Үндістан компаниясының Бомбей президенттік аймағынан агрессивті түрде жылжытып, Синд шекарасына кірді. Осыдан кейін Хайдарабад пен Непьердегі Талпур әмірі арасында келіссөздер жүргізілді. Әмір елеулі жеңілдіктер бергеннен кейін келісімге қол жеткізілді. Нейпер өз әскерін Бомбейге қарай жылжыта бастады, ал Әмір өзінің әскерін таратып жіберді. Алайда Непьер Синд пен Хайдарабадты жаулап алуға бел буған. Бомбейге қарай қозғалып бара жатқанда, ол қол жеткізілген келісімді сақтау әсерін беріп, әмірдің жау ниеттерін ақтарып, кенеттен Хайдарабадқа қарай бұрылды және үлкен жылдамдықпен астанаға қарай жүрді. Пакистандық жазушы Рахимдад Хан Молай Шедай "Жанат-ул-Синд" кітабында былай деп жазды: "1843 жылы 16 ақпанда сэр Чарльз Непьер Халадан Матияриге келді. Оның қол астында 2800 сарбаз және 12 оқ-дәрі бар еді. Екінші жақта Балуш әскері 2200 сарбаздан құралған, олардың 15 пулеметтері бар еді. Синд армиясы Мианидің маңында Фулели жағасында жинала бастады, бірақ армияға оқ-дәрі беру үшін жеткілікті шаралар жоқ еді. Ағылшын армиясы Бомбей, Пуне және Мадрас қалаларының сарбаздарынан құралған. Чарльз Нейпир - командир, оның қол астындағылары капитан болды. Джон Джекаб, капитан. Хатт, майор Джексон, лейтенант. Уэдингтон, майор Пенни Әке, лейтенант. Мак Мердо (Нэпиердің лагерь көмекшісі), майор Уайли, капитан. Текер, лейтенант. Полковник Патель, майор Стори, капитан. Томас, майор Мачозисон (Непьердің хатшысы), капитан. - Бізге келдіңіз, капитан. Куксон, лейтенант. Марстон, капитан. Гаррет оның қол астындағы адам еді. Талпур әскері Шахдани, Чакрани және Ханани Талпурларынан құралған. Бижрани мен Мұхаммадани Талпурлар қатыспады. Мыр Насыр Қалмати руының сардары Малак Ибрагим ханға Номри мен Жохия руларының көмегімен ағылшын әскеріне шабуыл жасау туралы хабар жіберген. Қалмати сардары 400 жауынгерден тұратын жасақпен жолға шықты, бірақ Жам хан, Жоқия сардары мен Номри тайпалары оған қосылмады, сондықтан Ибрагим хан үйіне оралды. Манкани тайпасы да оған қосылмады. Алайда, балучи тайпалары Низамани, Баграни, Мари, Джамали, Чанг, Гопанг, Джатои, Карай, Ринд, Лашари, Бхургри және Чуулгри әскерге қосылды. Балучтардан басқа, Хохар, Хатиян, Сумра, Хашкали және басқа да тайпалар Синд штатының туына жиналды. Сындтан келген Садат та джихад құлшынысымен әскерге қосылды. Миржан Мұхаммед Ханани - әскердің қолбасшысы. Оның қол астындағылар: Мир Ғұлам Шах Шахуани, Сайид Абдулла, Ибрагим Хан, Наваб Ахмет Хан Лигари, Ғұлам Мұхаммед Лигари, Бахтияр Хан, Бахавал Хан Ринд, Моро Хан Чанг және Сайид Фатех Мұхаммед Шах Лакияри, олар соғыс әміршілері болды. Мир Ғұлам Шах - вице-командир. Хош Мұхаммед Камбрани негр, Машеди Ирани және Хавел мырза Талпур артиллериясының бастығы болды. Мэрс әскері ағылшын әскерінен жеті есе үлкен болғанмен, олардың қару-жарағы бәсекелес әскерлердің қару-жарағымен салыстырғанда кемелсіз болған. Ағылшын әскері жақсы даярланған, бірақ Талпур әскері дайындықсыз және тәртіпсіз болды. Мэрс қаруы ұзындығы бір метр, ал қақпағының диаметрі үш сантиметр болатын. Олардың қарулары ескі заманның арткы зарядтаушыларынан. Ағылшын әскерлері, соның ішінде жергілікті әскерлер, алғашқы медициналық көмек көрсету үшін медициналық қызметкерлердің қолдауына ие болған тәртіптің арқасында белсенді және ақылды болды. Олардың әскерін оқ-дәрі мен қазба жұмыстарын қамтамасыз ету үшін көшпелі топтар қолдады. Екі әскер де бір-бірінен 100 метр қашықтықта тұрды. Мир Насир ханның киімі қарулы еді. Оның оң және сол жағында Мир Рустам хан, Мир Хусейн Әли хан және Мир Шахдад хан тұрды. Фулели каналының екі жағалауын да тығыз бұталар алып, оларды әскерді қорғауға пайдалануға болатын. Сол кезде Фулели каналы құрғақ және өте кең болды. Чандия руының басшысы 10 мың жауынгерін ағылшын әскерінің көмегіне шақырып, алыста тұрды. 1843 жылы 17 ақпанда таңертеңгі уақытта шайқас басталды".

Шайқас

Балухтар өз армиясын тез арада қайта жұмылдыруға мәжбүр болды, бірақ оны тиімді түрде жасай алмады, өйткені армия соғыс кезінде ерікті түрде жиналды және балухтардың көпшілігі үйлеріне оралды. Дегенмен, Мианидің майданында 8000-ға жуық әскер жиналды. Талпур әмірлері үшін қайғылы жағдай, Мир Шер Мұхаммед Талпурдың (кейін Шер-э Синд немесе "Синд арысы" деп аталды) басқа 8000 әскері шайқас алаңында уақытында жетпеді. Непьер бұған дейін де Хайрпур әмірін (одан кейін Синдхилер оны "үлкен сатқын" деп атады) пара мен атақпен оқшаулауға қол жеткізген. Осылайша Мианиде жиналған балучи әскері Синддегі әлеуетті әскери күшінің шамамен үштен бірін білдірді. Кейінірек Шығыс Үндістан компаниясы өзінің әскерлерінің санын 2800 шамасында бергенімен, қазіргі Талпур жазбалары әскерлердің саны шамамен тең болғанын көрсетті (әрқайсысы 8 10 мың), британдықтардың шамамен 2500 еуропалық офицерлері мен сарбаздары бар екендігі және теңгерімнің үнділік сепойы болғаны. Әскери техника мен тактикада айырмашылық өте зор болды. Шығыс Үндістан компаниясының әскерін кәсіби даярлықтан өткен британдық офицерлер мен әскерлер басқарды, ал үндістандық сепуилер де жақсы даярлықтан өткен және тәртіпті болды. Олар 50-100 метрге дәл келген, заманауи артиллериямен қамтамасыз етілген, жылмақ ұңғылы перкуссиялық немесе кремнезёрлі Браун Бесс мылтықтарымен қаруланды. Ал балухилар әскерінің құрамында көбінесе ат әскері, мылтық, найза, семсер және Парсыдан алынған кейбір ескі артиллерия бөлшектері болды. Бұл атқыштардың басымдықты шабуылы болды. Қазіргі жазбалар көрсеткендей, балучи әскерінің моральдық жағдайы өте жоғары болды. Балухилер төрт-бес сағаттық қазаға ұшырап, мыңдаған адам қаза тапты. Балухи атты әскерлері толқыннан толқынға шабуыл жасап, көпшілігі британдықтардың қатарына мылтық пен артиллерия оғымен жетуден бұрын өлтірілді. Олар ақырында британдықтарға жеткенде, Нейпердің өзі өзінің шайқас туралы кітабында (Синдті жаулап алу) британдықтардың жолына жеткен балухтардың қатыгездігіне қарсы оларды бұзылып қалмау үшін өз офицерлері мен әскерлерінің арасында жүруі керек болды. Мианидегі 8000 адамнан тұратын әскердің алты мыңға жуығы қаза тапты. Сенімді дереккөздер бойынша, британдықтар 256 адамнан қаза тапты, бұл туралы Шығыс Үндістан компаниясының төлемшілері айтады, ал балухтардың айтуынша, компанияның әскері 3000 адамнан қаза тапты (егерде Нейпер жалпы күш үшін жасағандай, өте төменгі адам санын береді). Мұлай Шедайдың "Синд тарихы туралы" атақты кітабында "Жаннат ул Синд" деп жазылған. "Соғыс басталғанда, таңертеңгісін ағылшын әскерінің бір тобы Талпур әскерінің жасырын бөлігі бұталардан шығуы үшін майданға қарай бет алды. "Бастапқыда Мир Жан Мұхаммед мықты күресті, ал Чарльз Нейпир жеңіліске ұшырайтыны анық еді. Ағылшын атты әскерлері оң және сол жақтан шабуыл жасады, Мыржан Мұхаммед [қақтығыста қаза тапты] және Мыр Ғұлам Шах команданы өз қолына алды. Джон Джекк 1000 атты әскерді бастап Фулели каналының төбесінен шабуыл жасады және бірден алдаумен кері қайтып кетті. Талпур әскері кері шегінді деп ойлады және олардың желілері сынған еді. Олар атты әскерді ертіп, Фулелидің жағасына жетті. Бір оқ Талпур армиясының оқ-дәрі қоймасына түсіп, ол толығымен жарылды. Түстен кейін лигарилердің бір тобы кері шегінді, содан кейін Торха, содан кейін Бахавал хан шайқас алаңынан қашып кетті, оның соңынан Наваб Ахмет Лигари келді, ол да шайқас алаңынан кетер алдында Сумардан туды тартып алды. Мыр Насыр мен Шәһдад соңғы деміне дейін күресуге бел буды, бірақ олардың әскері шайқастан қашып барады. Олардың арасында төрт мыңдай адам болды. Бір оқ жақын жерде түсіп, Мырдың жеке қызметшісі Сүлеймен [жауынгерлік жорықта қаза тапты]. Мэрс әскері қоршауда екен. Чан, Гопан, Мари мен Низамани әлі де шайқас алаңында соғысып жатыр. Ағылшын армиясы Мерс артиллериясын қолға алды, оған артиллерияның жетекшілерінің бірі Хауэлл мырзаның қолдауы болды. Бір кезде Чарльз Нейпирге шабуыл жасалды, бірақ лейтенант оны құтқарды. Марстон. Соңғы сәтте Мир Хусейн Әли хан да шайқас алаңынан қашып кетті. Осы жағдайға байланысты Мыр Насыр хан да 1200 атлы әскерімен бірге майданнан шығып, Хайдарабад қаласына келді. Үш сағаттық жауынгерлік ұрыста ағылшын армиясының 27 сарбазы қаза тауып, жараланған. Майор Тездил, Майор Джексон, Капитан. Мэдди, капитан. - Қажырлы болыңыз, капитан. Куксон, лейтенант. Вуд қайтыс болды және лейтенант. Пенни ата, майор Уэлли, капитан. Текер, капитан. Жүгір�...

Шығындар

Осы шайқаста 5 мың балух қаза тауып, жараланды. Сынд әмірлері: Мир Насыр хан Талпур, оның немерелері Мир Шадад хан Талпур, Мир Хусейн Али хан Талпур, Мир Шер Мұхаммед Талпур, Хайдарабад субедары, Мир Рустам хан Талпур, Насыр Талпур, Хайдарпурдың Уәли Мұхаммед хан Талпур. Ал Мир Али Мурад Хан Талпур сияқты басқалары шлюпкаға мініп, Бірмаға жер аударылды. Бір британдық журнал тұтқынға алынған сінд әмірлері туралы былай деді: "Әмірлер мемлекеттің тұтқындары ретінде қатаң оқшаулауда ұсталады; олар Жүректері сынған және қайғылы адамдар ретінде сипатталады, құлаған ұлылықтың қадір-қасиетімен, және қайғы-қасіреттің осы өте ауыр қайғысына наразылық білдірмей, көңіл көтеруге қарсылық білдіреді".