Кіріспе

Хамбантота () – Шри-Ланканың Оңтүстік провинциясындағы Хамбантота ауданының бас қаласы. Бұл жетілмеген аймақ 2004 жылғы Үнді мұхитындағы цунамиден ауыр зардап шекті және жаңа теңіз порты мен халықаралық әуежайдың салынуымен қатар бірқатар ірі даму жобалары жүзеге асырылуда. Аталған жобалар және Хамбантота крикет стадионы сияқты басқа да жобалар, үкіметтің Хамбантотаны Коломбодан өзге Шри-Ланканың екінші ірі қалалық орталығына айналдыру жоспарының бір бөлігі болып табылады. Хамбантота атауы «Сампан Тота» деген сөзден шыққан – бұл 1400 жылдардағы оңтүстік теңіздерді кезіп-қонып жүрген малай теңізшілерінің саппандары қолданған порты, еуропалық отарлаушылар келгенге дейін. Халықтың айқын малай қауымының бір бөлігі Магампура порты арқылы келген Малай архипелагының теңізшілерінің ұрпақтары екені айтылады, олар уақыт өте келе осы жерге қоныстанды. Бұрыннан бар малай қауымының болуы британдық отаршылдық үкіметті Хамбантотаның жанындағы Кириндада британдықтармен бірге Кандия соғыстарында шайқасқан малай полкінің әскерлерін таратып, қоныстандыруға мәжбүр етті. Еуропалық отарлаушылардың келуімен және Галле портына назар аударылуымен Хамбантота тыныш дамудан қалып қойды.

Ежелгі Хамбантота

Хамбантота ауданы Рухуна деп аталатын дәстүрлі оңтүстіктің бір бөлігі болып табылады. Ежелгі заманда бұл аймақ, әсіресе Хамбантота және оның маңындағы аймақтар гүлденген өркениеттің орталығы болды. Тарихи мәліметтер сол кездегі аймақтың құнарлы егістіктері мен керемет суару желісі болғанын көрсетеді. Хамбантота Махагама, Рухуна және Долос дахас рата сияқты көптеген аттармен белгілі болды. Шамамен б.з.д. 200 жылы, Шри-Ланканың алғашқы патшалығы Анурадхапураның солтүстік-орталық аймағында өркендеді. Анурадхапура королі Деванампиятиссамен жеке дау салдарынан Маханага патша аралдың оңтүстігінде Рухуна патшалығын құрды. Бұл аймақ ұлт құруда және Шри-Ланканың буддалық мәдениетін қадағалауда маңызды рөл атқарды. Хамбантотаға жақын жерде, қасиетті тіс реликвиясын сақтау үшін Тиссамахараманың ірі ғибадатханасы салынды.

Қазіргі тарих

1801 және 1803 жылдары британдықтар Хамбантотадағы теңізге қарап тұрған маяк жанындағы жартасты төбеге Мартелло мұнарасын салды. Құрылысшы – капитан Гопер, ол мұнараны бұрынғы голландтық топырақ қамалдың орнында тұрғызды. Мұнара 1999 жылы қайта жаңартылды, ал бұрын Хамбантота Каччери кеңсесінің бөлігі болып, Жер тіркелімінің бөлімшесіне орналасқан еді. Қазіргі күні мұнда балық шаруашылығы мұражайы жұмыс істейді. 1803 жылдың 2 тамызынан 9 қыркүйегіне дейін Цейлон тума жаяу әскер полкінің прапорщигі Дж. Прендергаст Канди шабуылынан қорғанып, британдық колонияға жетекшілік етті, оған «Минерва» кемесінің көмегі тиді. Бұрын ол сол жерге тоқтаған және Корольдік артиллериядан 8 сарбазды күшейту үшін қалдырған еді. Осы отряд Прендергасттың колонияны сәтті қорғауына қатысты. Егер Хамбантотадағы мұнара кез келген шабуылды тойтаруға қатысқан болса, бұл британдық Мартелло мұнарасының жауынгерлік қимылға қатысқан жалғыз жағдайларының бірі болар еді. Вирджиния Вульфтің болашақ күйеуі Леонард Вульф 1908-1911 жылдар аралығында Хамбантотадағы британдық отарлық әкімші болды.

2004 жылы Үнді мұхитында болған жер сілкінісі

2004 жылы Үнді мұхитында болған цунами Хамбантота қаласын қиратты, және 4500-нен астам адамның қаза болғаны хабарланды.

Климат

Хамбантотада Кёппен климаттық жіктелімі бойынша тропикалық ылғалды және құрғақ климат (Aw) басым. Нақты құрғақ маусым жоқ, бірақ қаңтардан наурызға дейін және маусымнан тамызға дейін жауын-шашын айтарлықтай азаяды. Ең көп жауын-шашын қазан және қараша айларында жауады. Қалада жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері шамамен ... мм құрайды. Хамбантотадағы орташа температура жыл бойына көтеріліп-төмендемейді, қаңтарда ... градусқа дейін, ал сәуір және мамыр айларында ... градусқа жетеді.

Демография

Хамбантота қаласының көпшілігі буддистерді құрайды. Ислам қаладағы екінші ірі дін. Сонымен қатар, қалада христиандар мен индуистер де аз санда кездеседі. Сингалылар қала халқының басым бөлігін құрайды, ал Шри-Ланка малайлары жалпы халықтың 30 пайызын құрайды.

Экономика және инфрақұрылым

Цемент ұнтақтау және қаптау зауыты, сондай-ақ тыңайтқыштарды қаптау өсімдіктері салынуда. Хамбантотаның ерекше белгісі – кең тұзды далалар. Қала тұз өндірудің маңызды орталығы болып табылады. 2017 жылы Премьер-министр Ранил Викрамесингхе Қытаймен бірлесіп, арнайы экономикалық аймақтар үшін қажетті жұмыс күшін даярлау мақсатында кәсіптік оқыту орталығын ашты. Викрамесингхе стратегиялық маңызы бар Хамбантота портының 70 пайызын 1,12 миллиард долларға мемлекеттік China Merchants Port Holdings компаниясына жалға беру туралы келісімге де келді, бұл Хамбантотаны «Жол белдеуі» бастамасына ашты.

Ауа

Маттала Раджапакса халықаралық әуежайы (MRIA) Хамбантота қаласының солтүстігіндегі Маттала кентінде орналасқан. 2013 жылдың наурыз айында ашылған ол, Коломбодағы Бандаранайке халықаралық әуежайынан кейін Шри-Ланканың екінші халықаралық әуежайы болып табылады. Веравила әуежайы да жақын жерде орналасқан.

Жол

А2 тас жолы Коломбоны Галле және Матара арқылы Хамбантота қаласымен байланыстырады. Коттау мен Матара арасындағы Оңтүстік экспресс жолы Белиатта арқылы Хамбантотамен қосыластырылады.

Темір жол

Матара Катарагама темір жолы жобасының құрылысы 2006 жылы басталды, құны шамамен 91 миллион долларға бағаланған кең табанды темір жол салынып жатыр.

Энергия

Хамбантота жел электр станциясы – Шри-Ланканың алғашқы жел электр станциясы (тағы екі коммерциялық жел электр станциясы бар). Бұл арал мемлекетінде жел энергиясын өндіруді сынап көруге арналған пилоттық жоба. Жел энергиясын дамыту кезінде нашар жолдар және тұрақсыз қуат желісі сияқты үлкен кедергілерге тап болады. CEB-ның беру желісін дамыту жоспары бойынша, Хамбантотада алғаш рет 220 кВ желілік қосалқы станция салынып жатыр, ол 2022 жылға дейін Ұлттық желіге қосылады. CHINT Electric – бас мердігер, ал Minel Lanka – жобалау, азаматтық құрылыс және электр монтаждау жұмыстарын жүзеге асырған ұлттық мердігер. Бұл қосалқы станция Tirathai компаниясынан алынған 6 дана 220/132/33 кВ 83,33 МВА қуатты трансформаторлар арқылы 500 МВА қуатты өңдейтін болады.

Порт

Хамбантота – жаңа халықаралық порт, Хамбантота портын салу үшін таңдалған аймақ. Оның құрылысы үш кезеңге жоспарланған, ал бірінші кезең 2010 жылдың соңына дейін 360 миллион доллар көлемінде аяқталуға тиіс болған. Порт аясында 550 миллион долларлық салықтан босатылған порт аймағы құрылып жатыр, Үндістан, Қытай, Ресей және Дубай компаниялары аймақта кеме жасау, кеме жөндеу және қойма салуға қызығушылық танытуда. Порт ресми түрде 2010 жылдың 18 қарашасында, құрылыстың бірінші кезеңі аяқталғаннан кейін ашылды. Барлық кезеңдер толыққаннан кейін ол 33 кемеге тоқтауға мүмкіндік береді, бұл Оңтүстік Азиядағы ең ірі портқа айналады. Бunkерлеу нысаны: жалпы сыйымдылығы бар 14 резервуар (8-і мұнай, 3-і авиациялық отын және 3-і сұйық газ) 2012 жылдың ішінде Хамбантотаға барлығы 34 кеме келді, ал Коломбо портына 3667 кеме келді. 2017 жылы Қытайға портты 99 жылға жалға беру құқығы берілді, бұл үшін 1,1 миллиард доллар төленді. Қытай компанияларының Хамбантота портын дамытуға қатысуы кейбір сарапшылардың пікірінше, бұл Қытайдың «Жеміс тізбегі» стратегиясының бір бөлігі. Басқа сарапшылар Қытай теңіз күштеріне портқа кіруге рұқсат беру Шри-Ланканың мүддесіне жатпайтынын, ал порттың ашық орналасуы соғыс уақытында Қытай үшін оның құндылығы күмәнді болар еді деп мәлімдеді. 2019 жылдың қараша айында президент Готабая Раджапакса Шри-Ланка үкіметі порттың 99 жылдық жалға алу шартын күштен шығарып, бастапқы қарызды өтеу кестесіне оралуға тырысатынын мәлімдеді. 2020 жылдың тамызына қарай 99 жылдық жалға алу шарты әлі де күшінде болды.

Мәдениет

Хамбантотада спорттық іс-шаралар үшін Махинда Раджапакса халықаралық стадионы орналасқан. Оның 35 000 орындық сыйымдылығы бар және 2011 жылғы Крикет әлем чемпионаты үшін салынған. Жобаның құны шамамен 900 миллион рупий (7,86 миллион АҚШ доллары) деп бағаланады. Шри-Ланка Крикеті 2011 жылғы Крикет әлем чемпионаты үшін инфрақұрылым салуға байланысты туған қарыздан құтылуға тырысуда. Магам Рухунупура халықаралық конференц-залы (MRICH) жергілікті және халықаралық іс-шаралар өткізу үшін салынған. Сирибопурадағы 28 акр жерде орналасқан MRICH – Шри-Ланканың екінші халықаралық конференц-залы. Бас зал 1500 орындық, ал тағы үш қосымша залдың әрқайсысы 250 орынға шақталған. Конференц-зал заманауи техникалық жабдықтармен толықтай жабдықталған, 400 көлікке арналған тұрақ және тікұшақтар үшін қону алаңы бар. 2010 жылдың 31 наурызында Хамбантота 2018 жылғы Ұлттар Достастығы ойындарын өткізу үшін күтпеген үсыныс жасады. Хамбантотада цунамиден кейін масштабты қайта жаңарту жұмыстары жүргізілуде. 2011 жылдың 10 қарашасында Хамбантота үміткерлері ойындарды өткізу құқығын жеңіп алу үшін жеткілікті дауыс жинағанын мәлімдеді. Бірақ 11 қарашада Австралияның Алтын жағалауы ойындарды қабылдау құқығын жеңіп алғаны ресми түрде жарияланды.

Туған қалалар

Хамбантота қаласы 2007 жылдан бері Қытайдың Гуанчжоу қаласымен бауырластық байланыста.