Кіріспе

Синьцзяндағы өзен:Синьцзян өзені (Yarkand River) - Қытайдың батысындағы Синьцзян-Уйғыр автономиялық аймағындағы өзен. Ол Сиачен Музтагтан бастау алады және Тарим өзеніне немесе Нейнжунг өзеніне құяды. Алайда қазіргі уақытта Ярканд өзені Тарим өзеніне жетпей, Midstream су қоймасына құйылып, өз қорын түгелімен түгелімен түгеліне дейін құяды. Ярканд өзенінің ұзындығы шамамен, орташа ағымы - 1,5 км. Қырғыз халқы өзен аңғарының бір бөлігін Раскам аңғары деп атайды, ал өзеннің жоғарғы ағысы Раскам өзені деп аталады. Өзеннің басқа аты - Зарафшан. Бұл аймақ бір кезде Хунза билеушісі иелік еткен.

Курс

Өзеннің бастауы Сиачен Музтаг өзенінен, Кашкар префектурасының оңтүстігіндегі Синкианг шекара аймағындағы Қаракорум тау жотасында орналасқан. Құнлун тауларының етегіне дейін солтүстікке қарай ағады. Содан кейін солтүстік-батысқа қарай ағады, онда ол үлкен Каракорум тауларының солтүстік жағалауларын суға толы қыраттардан бастау алатын Шаксгам өзенінен су алады. Шаксгам өзені төменгі ағысында (Яркандқа құлар алдында) Келекин өзені деп те аталады. Содан кейін Ярканд өзені солтүстікке қарай, Болор Таг таулары арқылы Ташқұрған аңғарына параллель ағып, ақыр соңында Ташқұрған өзенінің суын батыстан алады. Содан кейін оны су тасқынын бақылау, суландыру және гидроэнергия өндіру үшін сақтау үшін 2019 жылы аяқталған Артакс бөгеті қоршап алады. Бұдан кейін өзен солтүстік-шығысқа бұрылып, Тарим алабына құяды. Солтүстік-шығысқа қарай жалғаса отырып, батыстан Кашгар өзенін қабылдайды, ақырында Шангёу су қоймасына құйылады. Бұрын өзен Тарим өзеніне құйылса да, соңғы онжылдықта өзен бойымен жүргізілген құрылыс оның ағысын азайтты. 1986-2000 жылдар аралығында Тарим өзеніне тек бір рет құйған. Яркандтың су ағызу аумағы 108 000 шаршы метрді құрайды. км. Ол Таққорған, Еченг, Поскам, Ярканд, Макит және Бачу округтеріндегі аумақтарды суарады. Сондай-ақ, ол ауыл шаруашылығы бөліміндегі он миссионерлік егістікті суарады.

Тарих

Ежелгі Жібек жолы Оңтүстік Азияға Ярканд өзені аңғары арқылы жеткен. Ақсудан ол Ярканд өзенінің жағалауындағы Марал Баши (Бачу) арқылы Ярканд (Шаше) қаласына дейін барды. Яркандтан жол Болор Таг тауларын кесіп өтіп, Ярканд пен Ташкент өзендерінің аңғарлары арқылы Ташкент қаласына жетеді. Сол жерден ол Каракорум тауларын батыс өткелдердің бірімен (Килик, Минтака немесе Хунджераб) өтіп, солтүстік Кашмирдегі Гилгитке жетеді. Содан кейін Гандараға (қазіргі Пешавардың маңы) барды. Гандарадан келген үнді саудагерлері Тарим алабында харости жазуын енгізді, ал будда монахтары бұларға ілесіп, буддизмді таратты. Қытай буддисі Фа Сянь осы жолмен жүрді деп есептеледі. 651 жылы арабтардың Хурасанды жаулап алуымен Батыс Азияға аттанатын басты Жібек жолы үзіліп, Оңтүстік Азия жолының маңызы артты. Гилгит пен Балтистан Қытай жылнамаларында жиі аталады (Ұлы Полу және Кіші Полу атауларымен, ескі аты Болордан). Қытай біздің заманымыздың 747 жылы Гандхараға баратын жолды қамтамасыз ету және Тибет ықпалын болдырмау үшін Гилгитке шабуыл жасады. Бірақ бұл шабуылдың салдары ұзаққа созылмаған сияқты, өйткені Гилгитте түрік билігі орнады. Осы уақыттан кейін Ярканд пен Ладах арасында Каракаш аңғары арқылы баламалы сауда жолдары пайда болуы мүмкін. Қаракорум таулары арқылы өтетін Хунза аймағы 997 жылы Гилгиттен тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шыға бастады. Гилгит пен көршілес Нагармен соғыстар жиі болды. Ладах жолының маңыздылығы 1465 жылы Кашгарияны қолға алған Мирза Әбу Бакр Дуглаттың Ладахқа жасаған рейдтерінен көрінеді. Оның мұрагері Сұлтан Саид хан 1532 жылы өзінің генерал Мирза Хайдар Дуглаттың басшылығымен Ладах пен Кашмирге шабуыл жасады.