Кіріспе

Аркенгартдейл – Англияның Солтүстік Йоркширдегі Пеннин тауларының шығыс беткейінде орналасқан долина. Шамамен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылатын бұл долина Аркл Бек өзенінің аңғары болып табылады және Йоркшир долиналарының ең солтүстігінде жатыр. Аркенгартдейл – Свалдейл долинасының қосалқы долинасы, ол Рит ауылында Свалдейлмен бірігеді. Долинаның тарихы, оның халқы, шаруашылық, қорғасын өндіру және жергілікті қолөнер Свалдейл мұражайында көрсетіліп, құжатталған. Риттен долина бойымен жоғары көтерілгенде, жіктелмеген жол Ұлы Панчард Гилл, Ро Бек, Аннасайд Бек және Уильям Гилл сияқты көптеген кішкентай өзендер мен олардың су жиналатын алаптарынан өтеді. Жол Ро, Аркл Таун, Лангтвейт (мұнда тар жол Бузға жетеді), Эскелет және Вхоу сияқты бірнеше шағын елді мекендерден өтеді. Эскелет көпірінен тағы бір жіктелмеген жол солтүстік-шығысқа қарай (Барнард қамалына қарай) бұрылады; бұл жол сондай-ақ Вхоуға дейін долинаның солтүстік жағымен созылатын тармақ жолға қосылады. Вхоудан кейін Аркенгартдейлдің ең сирек қоныстанған жоғарғы бөлігі басталады, ол шамамен батыстан шығысқа қарай созылады. Бұл аймақ Йоркшир-Дейл ұлттық паркінің ең солтүстік бөліктерінің бірі болып табылады. Ақырында долина аяқталып, жол Англиядағы ең биік орналасқан Тан Хилл қонақ үйіне жетеді, ол Парк шегінен сырт, Пеннин суайдырына жақын орналасқан. Тан Хиллден кейін жол батысқа қарай Брауға, оңтүстікке қарай Келдке және оңтүстік-батысқа қарай Кёркби Стивенге қарай екіге бөлінеді. Аркенгартдейлдің екі жағындағы құрғақ далалар жыл сайынғы Скотт сынағы үшін пайдаланылады, бұл жолдан өтетін мотоциклдердің төзімділік жарысы. Долина негізгі қорғасын кен орындарының шығыс жартысынан өтеді және қорғасын осы аймақтан мың жылдан астам уақыт бойы өндірілді. Көптеген кен өндіру құрылыстары қазір жойылған, тек кен қоқысының үйінділері мен балқыту зауыты орнынан созылатын ұзын мұржа қалды. Долинаның қазіргі экономикасы таулы шаруашылыққа, қарақасқа шолуға және туризмге негізделген. 1989 жылы Аркенгартдейл (және Свалдейл) Барнс және қабырғаларды сақтау аймағы деп жарияланды.

Тарих

ХІХ ғасырда Хурсттан, аңғардың шығысында, Адриан есімі мөрленген қорғасын қоры табылды. Бұл қоры, қазір Британ мұражайында жоғалып кеткен, сондай-ақ Ричмондтағы римдіктердің бригант құлдарын қорғасын кені үшін пайдаланғаны туралы мәліметтер, римдіктердің 2-ғасырда Аркенгартдейлде қорғасын өндірген деген тұжырымға алып келді. Фэггер Гилл, Китли Хилл, Лангтвейт және Вонг сияқты көптеген викинг атаулары 10-ғасырда викингтердің осы жерге қоныстанғанын көрсетеді, бәлкім, батыстан келген. Аркил – викинг есімі, ол жергілікті басшы болған болуы мүмкін деген болжамдарға орын береді. Дегенмен, тарихы "Домсдей кітабына" дейінгі кезеңге дейін жетесе де, аймақтағы ешбір елді мекен "Домсдей" тізімінде кездеспейді. 11 ғасырда нормандардың басып алуынан кейін Солтүстік Йоркширдің көп бөлігі Уильямның туысы граф Аланға берілді. Ол Аркенгартдейлді және көршілес Жаңа Орманды орман күзетшілері бақылаған аң аулау "орманы" ретінде сақтап қалды. 14 ғасырда аң аулауға тыйым салу үшін сегіз аңшы қызмет етті. 13 ғасырдың соңында аймақта 30 шатырлы үй болған, бірақ одан кейін бір ғасырдан астам уақыт бойы тұрмостың нашарлауы мен халық азаюы, сондай-ақ оба және Франциямен соғыс басталды. 16 ғасырдың соңында Ричмонд графының әулеті тоқтап, Аркенгартдейл мен Нью-Форест коронаның меншігіне қайта оралды. 1473 жылы Эдуард IV аймақтың иелігін өзінің інісі Глостер герцогы Ричардқа сыйлады, ал Ричард 1483 жылы таққа отырғанда, осы иелік коронаның меншігіне айналды. Корольдік өкілдерінің аймақтағы 55 шағын шаруашылықтың жалға алу шартын өзгерту әрекеттері ұзаққа созылған дауларға әкелді. 1628 жылы корона қарыздарын өтеу үшін Аркенгартдейлді және басқа да иеліктерін Лондон қаласына сатты. 1656 жылы осы аңғарды Оливер Кромвельдің дәрігері Чарльз Батерст сатып алды. Мүлік Батерст әулетінде төрт буын бойы, Джон, Теодор және Чарльз, 1740 жылы Чарльздің үш шөбересіне дейін сақталды. Сол кезде үйленген әйелдерге мүлікке ие болуға рұқсат берілмегендіктен, мүлік олардың күйеулеріне тиесілі болды. 1770 жылы Риттеннен Броуға, Тан Хилл арқылы өтетін керуен жолы ашылды. Бұл кендерден қорғасын мен көмірді тасымалдау құнын айтарлықтай төмендетті, өйткені жүк аттарының тізімі орнына арбалар пайдаланылатын болды. 1808 және 1811 жылдар аралығында лондондық банкир Джордж Браун Стоктоннан мүліктің барлық үш бөлігін сатып алды. 1814 жылы қайтыс болғанға дейін Браун мектепті қайта жаңартып, жаңа шіркеу құрылысының жобасын жасады. Мүлікті оның әпкесі және екінші әпкесінің күйеуі, Стоктонның викариі Джон Гилпин мұраға алды. 1818 жылы Лангтвейтте Сент-Мария Діңгегі шіркеуі салынды. Бұл шіркеудің архитектуралық стилі осындай ауылдық жерде ерекше, өйткені комиссарлық шіркеулер әдетте қалалық аймақтар үшін салынған. 1986 жылы Англикан шіркеуі ІІ санаттағы мұражай ретінде тізілді. 1882 жылы Лангтвейтте Веслиан шіркеуі салынды, ол 2014 жылға дейін пайдаланылды. Қазір ол жеке тұрғын үй. Аркенгартдейлден 37 адам Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты, олардың төртеуі қаза тапты. 1921 жылы аңғардағы бірінші автомобиль иесі пайда болды, ол Ford болды.

Халық саны

XIX ғасырдың басында аңғарда өсім-даму болды. 1801 жылы халық саны 1186 адамды құрады. 1811 жылы ол 1529-ға жетті. 1798 жылы 34 кенші және 1 фермер болды; 1820 жылы 9 фермер, 5 мейманхана иесі, 4 кен агенті, 2 ұн сатушы, пастор, мектеп мұғалімі, ағаштан сандал жасаушы, аяқ киімші және дүкен иесі болды. 1831 жылы 25 жастан асқан 285 ер адам кенші болып жұмыс істеді. Бірақ 1801 жылы тоннасы 33 фунт стерлинг болған қорғасын бағасы 1831 жылы 13 фунт 10 шиллингке төмендегенімен, экономикалық құлдырау басталды, оның салдарынан адамдар жұмыс іздеу үшін аңғарды тастап кетті; кейбіреулері Дербишир мен Ланкаширдегі фабрикаларға, енді біреулері Дарем графтығындағы шахталарға, ал көптегендері Америкаға эмиграциялады. 1835 және 1841 жылдар аралығында кеншілердің орташа өмір сүру ұзақтығы 54 жыл 5 айды құрады. Аңғарда тиф ауруы жиі кездесетін.

1851 жылғы санақ

1851 жылғы санақ бойынша аңғарда 1283 адам тіркелді; олардың 1073-і үшін бұл туған жері болды. 659 ер адам болды, олардың 254-і қорғасын кеншілері, ал тағы 42-сі балқыту, құрылыс және көлік салаларында жұмыс істеді. 18 әйел мен бала кенді жуумен айналысты. Уильям Гиллде 7 көмір шаруасы болды. 49 шаруашылық 64 ер адам мен әйелді жұмыспен қамтыды. Он төрттен астам кәсіптің арасында төрт киім тігуші, бір тоқымашы және бір тігінші болды. 15 жасқа дейінгі 294 ұлдың 51-і және 247 қыздың 40-ы мектепке барды. 1883 жылы CB Mining жабылуынан кейін, көптеген кеншілер жұмыс іздеп басқа жерге кетті. 1891 жылы аңғардағы халық саны 761 адамды құрады.

География және геология

Дала Риттен басталып, солтүстік-батыс бағытта 11 миль (18 км) созылады, Тан төбесіне қарай жолдың биік жеріне дейін. Алаптың теңіз деңгейінен орташа биіктігі 305 метрді (1000 фут) құрайды, ал моойынды төбелердің орташа биіктігі 610 метрді (2000 фут) шамасында. Соңғы мұз дәуірінде Стайнморды ойып жатқан негізгі мұздықтан бөлініп, Аркенгартдейлді қалыптастыру үшін оңтүстік-шығысқа қарай жылжыды.

Қорғасын өндіру

Қорғасын Свалдейлден басталатын кең аумақты әктас және кремнешоқ тақталары арқылы өтетін тамырларда кездеседі. Кенді өндірудің ең алғашқы әдістерінің бірі "хшинг" деп аталады. Бұл әдіс қорғасын бар тамыр бойымен бөгеттелген суды бақылап жіберу арқылы, жоғарғы топырақты шайып, тамырды жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Рим тарихшысы Плинийдің мәлімдемесінше, осы әдіс Британияда қорғасын өндіру үшін қолданылған. Аркенгартдейлде тыныштық орнатудың мысалдары, сондай-ақ бөгеттер мен басқа да су құрылыстарының іздерін табуға болады. Тағы бір ерте әдіс – қоңырау шұңқырларын қазу, олармен бірге тамырды бағыттайтын бүйірлік туннельдер (дрифттер) салынды. Дрифттер қауіпті деңгейге жеткенше созылып, содан кейін тамыр бойында тағы бір шұңқыр қазылатын. Мұндай шұңқырлардың іздері бүгінге дейін далаларда көрініп тұр. Жергілікті жерде Адриан есімімен мөрленген римдік қорғасын "түйін" табылғаннан басқа, аңғардан қорғасын алғаш рет 1285 жылы алынғаны туралы жазба бар. Онда Лордтың кені 4 фунт пайда тапқаны айтылады, бұл, мүмкін, Фэггергиллге қатысты болса керек. 1521 жылға қарай Аркенгартдейлде, Моулдста, Панчард Гиллде және Фэггергиллде кең ауқымда кен өндіру жүргізілді. 17 және 18 ғасырларда қоңырау шұңқырлары кеңінен таралған. Қорғасын Йорк қаласындағы қорғасын саудагерлеріне сатылды. Оқ-дәрі шамамен 1700 жылдар шамасында пайда болды және 1750 жылға қарай кеңінен қолданылатын болды. Бұл тау беткейлеріне терең туннельдер қазуға алып келді. 19 ғасырдың соңына қарай Аркенгартдейлдегі Молдс деңгейіне кіріп, жер астынан алты шақырым саяхаттап, Суэлдейлдегі Гуннерсайд Гиллдегі сэр Фрэнсис кенішіне жетуге болады. Алтыбұрышты Ескі ұңғымажай 1804 жылы салынған және қазір ІІ* санаттағы ескертулі ғимарат болып табылады. 1750 жылы Лангтвейттің солтүстік-батысындағы Молдс деңгейі толықтай игерілді. Кейіннен ол батысқа қарайғы келесі аңғардағы Ескі Ганг деңгейінен кенді тасымалдау үшін қолданылды. Оның өз балқыту пеші болған, бірақ ол Октагондық пеш салынғаннан кейін бұзылыпты. Аркенгартдейлдегі қорғасын өндіруге CB (Чарльз Батерст) компаниясы басымдық құрды, ол 1656 жылы құрылған, доктор Батерст Корольдіктен аймақта кен өндіру құқығын сатып алған. Оның компаниясы 1911 жылға дейін жұмыс істеді, осы жылы қорғасын бағасының төмендеуіне байланысты Йоркширдегі қорғасын өндіру өнеркәсібі құлдырады. Кен орындарында су мәселесі үнемі туындап отырды. 18 ғасырда Болдершоу маңындағы жер астында жұмыс істеген кеншілер тобы жер асты көліне соғылып кірді. Су тасқынынан 24 кенші мен екі ат өлді. Қазіргі заманғы шіркеу жазбаларын зерттеу осы апаттың куәлігін таба алмады, бірақ жер асты көлінің бұзылуынан суға батып кеткен үш кеншінің өлімі тіркелген. 1820 жылы Литтл Панчард Гиллдегі кеншілер кен мен сынықтарды жер бетіне шығару үшін канал деңгейін жасады. Қазіргі зерттеушілер бұл су деңгейінің бар екеніне күмән келтіреді.

Сегізбұрышты және жаңа диірмендер

1800 жылы Аркенгартдейл кен орындары 21 жылға Ньюкасл компаниясына белгілі бір жалдама төлемімен, қорғасын өндірімінің пайызынан емес, жалға берілді. Компанияның менеджері Фредерик Холл басшылығымен жаңа технологияға көп инвестиция жасалды. 1804 жылы Лангтвейттен солтүстікке қарай 3 шақырым жерде жаңа балқыту зауыты салынды. Оның су дөңгелегінің диаметрі 11 метр, ал зауыттың өзі 34 метрге 23 метр болатын. Зауытта төрт түтік және ағаш шатыр болды. 1824 жылы сегізбұрышты зауыт Тан-Хилл жолының ар жағында, бірнеше жүз метр қашықтықтағы Жаңа зауытқа алмастырылды. Жаңа зауытты Easterby Hall & Co. Ark & Darwent Mining Company үшін салды. Онда жақсартылған от камерасының дизайны және 10 метрлік су дөңгелегі болды, бірақ бұрыннан бар, баудың жоғарғы жағына дейін жарты мильге созылған түтік қолданылды. Бұл түтіктердің ішінде адамдар өрлеп, конденсатталған қорғасынды сырып алуға болатын. Сонымен қатар, ол улы газдарды мал мен өсімдіктерден алысқа шығарып жіберді. Сегізбұрышты зауыт 1941 жылға дейін арақайын жұмыс істеді, содан кейін шатырының бір бөлігі құлап, шатыр бұзылды. Бүгінде оның орнындағы тазалаулы жерді ғана көруге болады. Жаңа зауыттың кейбір қабырғаларын Тан-Хилл жолынан көруге болады. Ол 1883 жылы жабылды, соңғы жалға алушы Whitewell & Company болды. Құлаған екі түтіктің жолын оңай табуға болады. Оқ-дәрі сақтайтын үй әлі де тұр. Бір кезде ол шам жасауға пайдаланылды. Сегізбұрыштың жарылыстарды тоқтатуға арналған ерекше қасиеттері бар деп есептелді. 1870 жылы Faggergill кеніште жаңа басшылықтың таңғы сменаны белгілі бір уақытта бастауын талап етуіне байланысты ереуіл болды. Сегіз апталық үзілістен кейін кеншілер өзгерістерге келісуге мәжбүр болды. Даладағы соңғы қорғасын өндіру кәсіпорны 1908 жылы құрылған Stang және Cleasby кен орындары болды. Олар Фэггергилл деңгейлерімен байланысқан Nuthole кенін қазып, 1914 жылға дейін пайдалы болып қала алды. Олар бір мильге созылған, бірнеше деңгейлерді кесіп өткен жылқы деңгейін жасады. Фэггергилл деңгейлерінің жалпы ұзындығы шамамен он бес мильді құрайды. Кенде соңғы рет 1912 жылы жұмыс істеген. Даладан басқа да минералдар өндірілді, бірақ олардың көлемі шағын болды. Панчард Гиллдегі көмір 1940 жылға дейін қазылды. Шерт Аштық үйлерден және Фримингтон жиегінен алынып, 1940 жылдан кейін тоқтатылды.

Азаматтық енші

Аркенгартдейл – Англияның Солтүстік Йоркшир аймағындағы азаматтық округ, және оның көп бөлігін қамтиды. 2011 жылғы халық санауы бойынша осы азаматтық округтің халқы 231 адамды құрады. Аркл Таулы ауданынан төменгі жатқан және Роу шағын ауылын қоса алғандағы аңғардың ең төменгі бөлігі Рит, Фремингтон және Хило азаматтық округінің құрамында.