Кіріспе

Иран-Түрікмен шекарасындағы тау жүйесі Көпет Даг, Көпе Даг немесе Көппе Даг (; کپه‌داغ) – Түрікменстан мен Иран арасындағы шекарада орналасқан тау жүйесі. Ол Каспий теңізінің оңтүстік-шығысындағы шекара бойымен шамамен 650 километрге созылып, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Каспий теңізі маңынан басталып, оңтүстік-шығыста Харируд өзеніне дейін жалғасады. Оңтүстік-батысында Альборц тауларының шығыс бөлігімен шектеседі, олар екеуі де ірі Альпид белдеуінің құрамына кіреді. Түрікменстандағы ең биік нүкте – Ризе тауы (Күх-е-Ризе), ол ел астанасы Ашхабадтың оңтүстік-батысында орналасқан және биіктігі 2940 метрді құрайды. Ирандағы ең биік шыңы – Кухан тауы (Күх-е-Кухан), оның биіктігі 3125 метрге жетеді.

Этимология

Вамбери болжайды, köpet түрікмен тілінен шыққан, онда "köp" сөзі "көп" немесе "сан алуан" мағынасын білдірсе, "dag" сөзі "тау" немесе "шыңы" дегенді білдіреді. Сондықтан ол Көпетағ атауын "Көп таулар (шыңдар)" деп аударды. Ол және басқалар парсы тілінде коппех сөзі "қалыңдау" немесе "құйма" мағынасын білдіретінін, ал түркі тілінде даг немесе дагх сөзі "тау" дегенді білдіретінін атап өтті. Осылайша, екінші болжам бойынша, парсы тіліндегі Копет Даг немесе Коппе Даг "қалыңдап үйілген тау" деп түсіндірілуі мүмкін, сондықтан бұл сөздер "қалың немесе төбелі таулар" немесе жалпы "төменгі төбелер" дегенді білдіруі мүмкін. Атаниязов болса, бұл гипотезаларды жоққа шығарады: "Копет" сөзі, мүмкін, парсы тіліндегі кухибеттен (kuh – "тау", bet – "жаман") шыққан және "жаман тау" дегенді білдіреді. Бұл тау жотасының барлығына есім берілмеген, бірақ әр бөлігіне есім қойылған. Мурзаевтың сөзіне қарағанда, Ашхабадтан батысқа қарай орналасқан бұл тау жотасының бөлігі Копетдаг деп аталған (Мурзаев. SA, 248 б.). Бұл бөлікке ең көп таралған атау Таңриқарған ("Құдай сақласын") болған. Парсылар оны Купет деп атаған (парсы тілінде бұл атау вах деп жазылады, яғни Ku:пет және Ku:бет болып ұзақ созылып айтылады). Көбінесе, жел мен суық салдарынан одан өту өте қауіпті болған. Сондықтан парсылар бұл тау жотасын "жаман тау" деп, ал түрікмендер "Құдай сақласын" деп атаған. Өткен ғасырдың екінші жартысында Копетдағта зерттеу жүргізген орыс ғалымдары осы атауды картаға бүкіл тау жотасының аты ретінде енгізіп, оны көпшілікке таратқан. Көпетағтың етегінде тұратын көптеген қарттар Копетдаг атауын білмейді. Вамбери сөзін kubbet, kuppe сөздерінен шыққан деп болжайды (мүмкін, көп – С. А.). Померанцев та бұл атауды "көп тау" (тау жотасы) деп түсіндіреді, ал жергілікті тұрғындар оны Копеттегі мифтік Мыс тауының бір бөлігі деп санайды, бірақ бұл түсіндірмелер дұрыс емес.

Геология

Геологиялық тұрғыдан алғанда, Копет Даг жотасы негізінен Төменгі Креда дәуірінің шөгінді жыныстарынан тұрады, ал оңтүстік-шығыс бөлігінде Юра дәуірінің жыныстары аз мөлшерде кездеседі. Таулар Миоцен және Плиоцен кезеңдерінде Альпілік тау жасалу кезінде қалыптасқан. Тетис теңізі жабылып, Арабиялық плитасы Ирандық плитамен соқтығысып, оған қарай итерілгенде, Еуразиялық плитаның Ирандық плитаға қарай сағат тілі бойынша қозғалысы және олардың соңғы соқтығысуы нәтижесінде Ирандық плитасы Тұран платформасына басылып, қысылған. Бұл соқтығыс Юрадан Миоценге дейін осы геосинклинальда немесе алапта жиналған барлық жыныстарды бүктеді және Копет Даг тауларын құрады.

Топография

Копет Даг таулары – тауалды аймақтар, құрғақ және құмды беткейлер, тау үстірттері және тік шатқалдармен сипатталатын өңір. Копет Даг тектоникалық өзгерістерге ұшырап, күшті жер сілкіністеріне бейім. Рихтер шкаласы бойынша жеті балдан жоғары жер сілкіністері тіркелген. Копедаг тауларының ең батыс етегі "Кюрендаг жотасы" деп белгілі.

Археология

Неолит дәуірінде Копет Дагтың жақсы суланған солтүстік етегінде адамдар қоныстанғанына археологиялық дәлелдер бар. Бұл аймақ ежелгі Таяу Шығысқа тән көп кезеңдік іздермен толық, бұл Ирандағы Горган жазығындағы Копет Дагтың оңтүстік-батысындағы жағдайға ұқсас. Жейтұнда (немесе Джейтұнда) саз кірпіштен салынған үйлер шамамен б.з.д. 6000 жылы тұңғыш рет пайда болды (BMAC пайда болуына қараңыз). Сонымен қатар, Ашхабад маңындағы Копет Дагтың етегінде ежелгі парфян қаласы Нисаның (Несса, Нусай) қиратысы орналасқан.

Шаңғы курорты

Бұл тау жотасында Түрікменстанның бұрынғы президенті Сапармурат Ниязов ашқан шаңғы курорты орналасқан. Копет-Даг тауларында қардың жетіспеуіне қарамастан, Ниязов сол жерде ірі курорт салуға ниеттенген.

Өсімдіктер мен жануарлар

Өңірдің орманды жерлерінде адам пайдалануы мен таңдаулы өсіруге пайдалы болған көптеген жеміс ағаштары, бұталар және жүзімдер өседі, олардың ішінде гранат (Punica granatum), жабайы жүзім (Vitis sylvestris), інжір (Ficus carica), жабайы алма (Malus turkmenorum), жабайы алмұрт (Pyrus boissieriana), жабайы вишня (Prunus spp., сондай-ақ Cerasus microcarpa, C. erythrocarpa, C. blinovskii деп аталады), жабайы слива (Prunus divaricata), бадам (Amygdalus communis = Prunus dulcis және A. scoparia = Prunus scoparia), және қызыл жемісті тікенді бұталар (Crataegus spp.) бар.