Бетар – ежелгі еврей қаласы, Баттир маңында орналасқан. Бар-Кохба көтерілісінде қиратылған, римдік әскерлермен шайқасқан қамалдық орны. Археологиялық жазбалар сақталған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыстық жағалаудағы Бәтир маңындағы ежелгі еврей бекінісі, Израиль. Бари Кохба көтерілісі кезінде қиратылған ежелгі еврей қаласы.
Ancient Jewish fortress near Battir, West Bank, Israel
the ancient Jewish town destroyed during the Bar Kokhba Revolt
Бетар, сондай-ақ Бетар, Бетар немесе Бетер деп те аталады, Яһуда тауларындағы ежелгі еврей қаласы еді. Темір дәуірінен бері үздіксіз қоныстанған бұл қала Бари Кохба көтерілісінің соңғы бекінісі болды және 135 жылы Адриан басқаратын Рим императорлық әскерімен жойылды. Ежелгі Бетардың қираған қалдықтары Иерусалимнің оңтүстік-батысында орналасқан Хирбет әл-Яхуд (خربة اليهود) археологиялық ескерткішінде табылады. Ол қазіргі Палестинаның Бәтир ауылында орналасқан, ол Бетардың ежелгі атын сақтап қалған. Қазба жұмыстары кезінде римдіктердің қоршауы мен қиратуының куәліктері, мысалы, қорғаныс қабырғалары мен жебе ұштары табылған. Ежелгі қаланың атымен аталған Израильдік Бейтар-Иллит елді мекені де жақын жерде орналасқан.
Betar , also spelled Beitar, Bethar or Bether, was an ancient Jewish town in the Judean Mountains. Continuously inhabited since the Iron Age, it was the last standing stronghold of the Bar Kokhba revolt, and was destroyed by the Imperial Roman Army under Hadrian in 135 CE. Ancient Betar's ruins can be found at the archeological site of Khirbet al Yahud (خربة اليهود), located about southwest of Jerusalem. It is located in the modern Palestinian village of Battir, which preserves Betar's ancient name. Excavations at the site have uncovered evidence of the Roman siege and destruction, such as defensive walls and arrowheads. The Israeli settlement and city Beitar Illit, named after the ancient city, is also located nearby.
Этимология
Ежелгі еврей тілінде Бет-тар дегеніміз - жапырақтың орны болуы мүмкін, бұл Иерусалим Талмудында (Лейден кодексі) кездесетін әртүрлі жазуға негізделген. Бұл жердің атауы בֵּיתתֹּר деп жазылған. Атауы екі сөздің қысқаруы болуы мүмкін: בית + תר, 'bet + tor', яғни "көгершіннің үйі". Басқаша айтқанда, атау בית + יתר, ‘bet + Jether’ дегеннің қысқаруынан шыққан болуы мүмкін, яғни "Jether-дің үйі". Jether – бірінші ғибадатхана кезеңінде Яһуда таулы аймағында өмір сүрген Яһудалық руы.
Bet tar in ancient Hebrew might mean the place of the blade, based on the variant spelling found in the Jerusalem Talmud (Codex Leiden), where the place name is written בֵּיתתֹּר, the name may have simply been a contraction of two words: בית + תר, 'bet + tor', meaning "the house of a dove." Alternatively, the name may have originated from a contraction of בית + יתר, ‘bet + Jether’, meaning “the house of Jether”; Jether was a Judean clan living in this area of the Judean Hills during the First Temple period.
Орналасқан жері
Бетар Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы төбеде орналасқан. Батысында, солтүстігінде және шығысында терең аңғарлар оны қоршап тұр. Ол теңіз деңгейінен шамамен бір метр биіктіктегі еңіске орналасқан. Иерусалим мен Бейт-Губринді байланыстырып, Газаға қарай жалғасатын римдік жол Рефаим аңғарының солтүстігінен өтеді. Ол оңтүстіктегі тағы бір төбеге мүсіндеу арқылы жалғасады, онда әуеден көрінетін ежелгі римдік лагерьлердің қалдықтары бар.
Betar was perched on a hill about southwest of Jerusalem. Deep valleys to the west, north, and east of the hill surround it. It was situated on a declivity that rises to an elevation of about above sea level. The Roman road that connected Jerusalem with Beit Gubrin before going on to Gaza passed through the Valley of Rephaim, which is to the north. It connects by a saddle to another hill to the south, where the remains of the ancient Roman camps can still be seen from the air.
Темір дәуірі
Бетар қаласының пайда болуы темір дәуіріндегі Яһуда патшалығымен байланысты болуы мүмкін. Ол Еврей Киелі кітаптарының Масорет мәтінінде есімдері жоқ, бірақ Септуагинтада (Синай кодексі) Ешуа 15:59-дан кейін Яһуда тайпасының қалаларының бірі ретінде қосылған. Қазба жұмыстары нәтижесінде б.з.д. 8-ші ғасырдан бастап Яһуда патшалығының соңғы кезеңіне дейін, сондай-ақ ерте рим дәуірінен бастап қыш ыдыстардың археологиялық қалдықтары табылды.
The origins of Betar are likely in the Iron Age Kingdom of Judah. It is not mentioned in the Masoretic Text of the Hebrew Bible, but is added in the Septuagint (Codex Sinaiticus) as one of the cities of the Tribe of Judah after Joshua 15:59. The location produced archaeological finds of pottery beginning from 8th century BCE and until late period of the Kingdom of Judah and again from early Roman period.
Екі көтерілістің арасында
70 жылы Иерусалимнің бірінші яһуди-рим соғысында қиратылуынан кейін Бетардың маңызы артты. Адрианның билігінің басында еврей институттары сол жерге көшіп келген деп саналады, бұл қаланың қираған Иерусалимге жақындығымен байланысты болуы мүмкін. Қаланың жанында латын әріптерімен жазылған тас жазуда Бесінші Македония легионы мен Он бірінші Клавдий легионы қоршауға қатысқандығы көрсетілген.
Following the destruction of Jerusalem during the First Jewish Roman war, in 70 CE, Betar's importance grew. It is believed that early in Hadrian's rule, Jewish institutions relocated there, probably due to the city's proximity to the destroyed Jerusalem. A stone inscription bearing Latin characters and discovered near the city shows that the Fifth Macedonian Legion and the Eleventh Claudian Legion took part in the siege.
Салдары
Бетардың 135 жылы қирауы Римге қарсы яһуди-рим соғыстарына нүкте қойды және сол кезеңде яһудилердің өздерін-өздері басқаруға деген үміттерін толығымен жойды. Бетардың құлауынан кейін римдіктер Жүдея аймағындағы қалған ауылдарды жүйелі түрде жоюға, босқындар мен соңғы көтерілісшілерді ұстауға кірісті, ал соңғы қарсылық ошақтары 136 жылдың көктеміне дейін жойылды.
The destruction of Betar in 135 put an end to the Jewish–Roman wars against Rome, and effectively quashed any Jewish hopes for self governance in that period. Following the Fall of Betar, the Romans went on a systematic campaign of wiping out the remaining Judean villages, and hunting down refugees and the remaining rebels, with the last pockets of resistance being eliminated by the spring of 136.
Талмудтың баяндауы және яһуди дәстүрі
Иерусалим Талмудында айтылғандай, Бетар екінші ғибадатхана қиратылғаннан кейін 52 жыл бойы дамып, гүлденген қала болып қала берді, содан кейін құлдырады. Қазіргі заманғы деректер Бетардың қирауы бірнеше жылға кешікті деп көрсетеді, бұл Иерусалим Талмудындағы мерзіммен келіспеушілік тудырады, тіпті еврей дәстүрі бойынша екінші ғибадатхана 68 жылы қираған болса да. Демек, Талмудтағы мерзім қате болуы мүмкін, немесе қазіргі деректерде қолданылған кейбір күндер тарихи дұрыс емес.
According to the Jerusalem Talmud, Betar remained a thriving town fifty two years after the destruction of the Second Temple, until it came to its demise. Modern chroniclers push back the destruction of Betar some years later, making the time frame brought down in the Jerusalem Talmud hard to reconcile, even if, according to Jewish tradition, the destruction of the Second Temple occurred in 68 CE. Either the time frame carried in the Talmud is a gross error, or else some of the dates used by modern day chroniclers are purely anachronistic.
Қоршау
Иерусалим Талмудында айтылғандай, қала үш жарым жыл қоршауда тұрғаннан кейін түгелдей құлдырады (Иерусалим Талмуды, Танит 4:5 [13]). Яһуди дәстүрі бойынша, бекініс 135 жылы Тиша Б'Ав ораза күні, ай күлігі бойынша Ав айының тоғызыншы күні, Бірінші және Екінші яһуди ғибадатханаларының қирауына байланысты аза күту күні бұзылып, жойылды. Алдында рим әскері қаланы толық қоршап алғанда (латын тілінен аударғанда, circum + vallum – айналып, қоршау дегенді білдіреді), Израильден шамамен алпыс адам төмен түсіп, римдік қоршауды бұзуға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Олар қайтып оралмағандықтан, қаза тапқан деп есептелді, сол кезде Хазал олардың әйелдеріне күйеулерінің денелері табылмай тұрса да, қайтадан тұрмысқа шығуға рұқсат берді.
According to the Jerusalem Talmud, the city was besieged for three and a half years before it finally fell (Jerusalem Talmud, Taanit 4:5 [13]). According to Jewish tradition, the fortress was breached and destroyed on the fast of Tisha B'Av, in the year 135, on the ninth day of the lunar month Av, a day of mourning for the destruction of the First and the Second Jewish Temple. Earlier, when the Roman army had circumvallated the city (from Latin, circum + vallum, round about + rampart), some sixty men of Israel went down and tried to make a breach in the Roman rampart, but to no avail. When they had not returned and were presumed to be dead, the Ḥazal permitted their wives to remarry, even though their husbands' bodies had not been retrieved.
Қазалау
Иерусалим Талмуды қалада табылған барлық қорғаушыларға, оның ішінде балаларға жасалған қырғынды сипаттайды. Иерусалим Талмуды Бетардағы қаза болғандардың санының зор екенін, римдіктердің "аттарының мұрындарына дейін қанға батқанша өлтіргенін" хабарлайды. Римдіктер барлық қорғаушыларды өлтірді, бірақ бір яһуди жасы Симеон бен Гамиль тірі қалды. Адриан өлгендерді жерлеуге тыйым салғандықтан, барлық денелер жер үстінде қалды. Яһуди аңыздарына сәйкес, олар керемет түрде шірімеді. Біраз жылдардан кейін Адрианның ізбасары Антонин (Пий) өлгендерге лайықты жерлеу рәсімін өткізуге рұқсат берді. Осы кезде Явне ғалымдары Алланың кеңшілігін мойындау үшін тамақтан кейін айтылатын дұғаға "Жақсылық істеген және жақсылықты жасайтын" деген сөздерді қосуды міндеттеді.
The massacre perpetrated against all defenders, including the children who were found in the city, is described by the Jerusalem Talmud. The Jerusalem Talmud relates that the number of dead in Betar was enormous, that the Romans "went on killing until their horses were submerged in blood to their nostrils." The Romans killed all the defenders except for one Jewish youth whose life was spared, viz. Simeon ben Gamliel. Hadrian had prohibited the burial of the dead, and so all the bodies remained above ground. According to Jewish legend, they miraculously did not decompose. Many years later Hadrian's successor, Antoninus (Pius), allowed the dead to be afforded a decent burial, during which time the Sages of Yavne made it a rule to acknowledge God's goodness by adding "He that is good and who does good" in the grace said over meals.
Раббилердің түсіндірмесі
Раввиндік әдебиеттер жеңілісті Бар Кохбаның анасының інісі, раввин Елазар Хамудайды жаумен байланыс жасады деп күдіктенген соң өлтіргеніне байланысты, осылайша Құдайдың қорғауын жоғалтты.
Rabbinical literature ascribes the defeat to Bar Kokhba killing his maternal uncle, Rabbi Elazar Hamudaʻi, after suspecting him of collaborating with the enemy, thereby forfeiting Divine protection.
Иудаизм
Исраилдің тамақтанғаннан кейінгі дұғасында айтылатын төртінші бата Ḥазалдың Бетарда дұрыс жерленбеген, бірақ денелері шірімеген және соңында жерленген қаза тапқандарды еске алу ниетімен жазылған делінеді.
The fourth blessing that is said by Israel in the Grace over meals is said to have been enacted by Ḥazal in recognition of the dead at Betar who, although not afforded proper burial, their bodies did not putrefy and were, at last, brought to burial.
Фольклорлық
1874 жылы француз археологы Клермон Ганно Баттирге сапар шегіп, жергілікті феллахиндар арасындағы дәстүрге сүйенді. Оған сәйкес, Хирбет-эль-Йехудқа жақын платода орналасқан, «Хаджр-эль-Манжалик» немесе «мангонел тасы» деп аталатын қатты тас, Эль Мелек эд-Дхахер есімді билеушінің Хирбет-эль-Йехудты алу үшін артиллериялық батареяларын орналастырған жері болған. Клермон бұл әдетті Баттирді ежелгі қоршауға байланысты "әдемі естелік" деп сипаттады. 1894 жылы Ж. Е. Ханауэр де осыған ұқсас оқиғаны айтты, бірақ зерттеушілерге тасты көрсеткен феллах яһудилерді «атып шабуылдаған» – «Неби» болғанын мәлімдеді.
In 1874, French archeologist Clermont Ganneau visited Battir and cited a local tradition among the local fellahin according which a hard stone known as Hajr el Manjalik, or "the stone of the mangonel," located on a plateau near Khirbet el Yehud, was said to have been the location where a ruler named El Melek edh Dhaher set up his cannon batteries to breach the Khirbet el Yahud. Clermont linked this custom to a "dim memory" of some ancient siege of Battir. J. E. Hanauer cited a similar tale in 1894, although the fellah who showed the explorers the stone claimed that a "Neby" was the one who had "cannonaded" the Jews.
Ревизионизм және діни сионизм
Ревизионисттік сионисттік жастар қозғалысы Betar немесе "Brit Yosef Trumpeldor" (ברית יוסף תרומפלדור), әдеби мағынасында "Йосеф Трамплдор одағы" деп аталады. Мево Бетар ауылы 1950 жылдың 24 сәуірінде ізраилдіктер мен Аргентинадан келген иммигранттар, Бетар қозғалысының мүшелері, соның ішінде Матитяху Дроблес, кейіннен Кнессет мүшесі болған, тарапынан құрылды. Ол Бетар бекінісінің жанында, Жасыл сызықтан шамамен бір километр қашықтықта орналасқан, бұл оған алты күндік соғысқа дейін әсерлі шекаралық елді мекен сипатын берді. Бейтар Иллит, әдеби мағынасында "Жоғарғы Бетар", ежелгі еврей қаласы Бетардың құрдым-қуақтары алыс жатқан жерде орналасқандықтан осылай аталды. Оны Махон-Меир діни сионисттік ешивасының жас отбасыларының шағын тобы құрды. Алғашқы тұрғындар 1990 жылы қоныстанды.
The name of the Revisionist Zionist youth movement Betar or "Brit Yosef Trumpeldor" (ברית יוסף תרומפלדור), lit. 'Joseph Trumpeldor Alliance'. The village of Mevo Betar was established on 24 April 1950 by native Israelis and immigrants from Argentina who were members of the Beitar movement, including Matityahu Drobles, later a member of the Knesset. It was founded in the vicinity of the Betar fortress location, around a kilometre from the Green Line, which gave it the character of an exposed border settlement until the Six Day War. Beitar Illit, lit. Upper Beitar, is named after the ancient Jewish city of Betar, whose ruins lie away. It was established by a small group of young families from the religious Zionist yeshiva of Machon Meir. The first residents settled in 1990.