Хвалынск мәдениеті – б.з.д. 4900-3500 ж. орталық Еділ бойындағы энеолиттік мәдениет. Қорғандар, Кrivoluchye сияқты ерекше орындары бар. Самара мәдениетінен кейінгі кезең.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Археологиялық мәдениет
Archaeological culture
Хвалинск мәдениеті – Орта Волга аймағындағы Орта Мыс дәуірі мен энеолиттік мәдениет (шамамен б.з.д. 4900 – 3500 жылдар). Оның аты Саратов облысындағы Хвалинск елді мекенінен алынған. Хвалинск мәдениеті солтүстікте Самара иілімінен (Криволучье сияқты маңызды ескерткіштер орналасқан жер) оңтүстікте Солтүстік Кавказға дейін, батыста Азов теңізінен шығыста Орал өзеніне дейін таралған. Оған дейін ерте энеолиттік Самара мәдениеті болған.
The Khvalynsk culture is a Middle Copper Age Eneolithic culture (c. 4,900 – 3,500 BC) of the middle Volga region. It takes its name from Khvalynsk in Saratov Oblast. The Khvalynsk culture is found from the Samara Bend in the north (the location of some of the most important sites such as Krivoluchye) to the North Caucasus in the south, from the Sea of Azov in the west to the Ural River in the east. It was preceded by the Early Eneolithic Samara culture.
Кездесу
Калибрленген C 14 көрсеткіштерінің бірнешесі, типтік орнындағы қабірлерден алынған материалдардан, мәдениетті шамамен б.з.д. 5000–4500 жылдар аралығындағы кезеңге дәлме-дәл орналастырады. Бұл материал Хвалинск I, немесе Ерте Хвалинсктен алынған. Хвалинск II, немесе Кейінгі Хвалинск, - Соңғы Энеолит дәуірі. Аско Парпола Хвалинск мәдениетін б.з.д. 5000-3800 жылдар шамасында деп санайды. Нина Моргунова Хвалинск I-ді Ерте Энеолит деп қарастырады, ол Самара мәдениетінің екінші кезеңі – Ивановка және Токский кезеңдерімен бір мезгілде болған, ал олардың керамикасы Хвалинск мәдениетінің ықпалында болған. Осы Самара мәдениетінің екінші кезеңінің калибрленген кезеңі б.з.д. 4850–3640 жылдарды құрайды. Алайда, Мария Гимбутас Самараның одан да ертерек пайда болғанын және Хвалинск I-ді Дамыған Энеолитке жатқызғанын айтады. Бұл мәселені шешу үшін жеткілікті Самара мәдениетінің даталары мен орны әлі табылмады. Б.з.д. 4500 жылдан кейін Хвалинск мәдениеті төменгі және орта Волга аймақтарындағы қазбаларды біріктіріп, үйретілген қой, ешкі, ірі қара және, мүмкін, жылқы өсіруді қамтамасыз етті.
A number of calibrated C 14 readings obtained from material in the graves of the type site date the culture certainly to the approximate window, 5,000–4,500 BCE. This material is from Khvalynsk I, or Early Khvalynsk. Khvalynsk II, or Late Khvalynsk, is Late Eneolithic. Asko Parpola regards Khvalynsk culture to be c. 5,000 to 3,800 BCE. Nina Morgunova regards Khvalynsk I as Early Eneolithic, contemporary with the second stage of Samara culture called Ivanovka and Toksky stage, which pottery was influenced by Khvalynsk culture, as calibrated period of this second stage of Samara culture is 4,850–3,640 BCE. Marija Gimbutas, however, believed Samara was earlier and placed Khvalynsk I in the Developed Eneolithic. Not enough Samara culture dates and sites exist to settle the question. After c. 4,500 BCE, Khvalynsk culture united the lower and middle Volga sites keeping domesticated sheep, goats, cattle, and maybe horses.
Сайттар
Хвалинск типтік қазбасы – 30 м х 26 м өлшемдес зират, онда шамамен 158 қаңқа табылды, көбінесе жеке қабірлерде, бірақ кейбіреулері екеуден беске дейін бірге жерленген. Олар тізелерін бүгіп, жатып жерленген. Он екі қабір тас үйінділермен жабылған. Самарадағыдай құрбандық шалу орындары табылды, онда жылқы, ірі қара және қой сүйектері кездесті. 1929 жылы Криволучиде жеке қабір табылған, онда қабірге қосылған заттар және сүйектер қызыл топыраққа, беті жоғары қарап, тізелері бүгілген күйде қойылған.
The Khvalynsk type site is a cemetery, 30 m by 26 m, containing about 158 skeletons, mainly in single graves, but some two to five together. They were buried on their backs with knees contracted. Twelve of the graves were covered with stone cairns. Sacrificial areas were found similar to those at Samara, containing horse, cattle and sheep remains. An individual grave was found in 1929 at Krivoluchie with grave goods and the remains placed on ochre, face up, knees contracted.
Өнер бұйымдары
Хвалинск құрғандардың одан әрі дамуын көрсетеді. Бұл Самара мәдениетінде жеке қабірлермен немесе кейде тастың астындағы шағын топтармен басталды. Хвалинск мәдениетінде белгілі бір негізде ғана қоғамдық болуы мүмкін топтық қабірлер табылды, олардың отбасылық, жергілікті немесе екеуінің қосындысы екені әлі анық емес. Ежелгі ДНК-ны анықтау әдістері жетілгенде, бұл мәселе шешілуі мүмкін. Қабір заттарының байлығында айырмашылықтар болғанымен, басшыны анықтайтын ерекше белгі табылмады. Бұл кемшілік басшының болуын жоққа шығармайды. Кейінгі құрғандарда құрған тек басшы мен оның жарандары үшін арналған, ал қарапайым халыққа кіруге рұқсат етілмеген. Бұл даму байлықтың өсуін көрсетеді, бұл өз кезегінде бүкіл қоғамның байлығының артуын және халық санының көбеюін білдіреді. Құрған мәдениетінің батыс далалық отанынан кеңінен таралуы халықтың өсуімен байланысты болуы керек. Бұл сәттілік пен кеңеюдің себептері әлі де түсініксіз. Біз металл Кавказда да, Оңтүстік Уралда да болғандығын білеміз. Хвалинск қабірлерінде металл жүзіктер мен спираль тәрізді металл жүзіктер табылды. Алайда, олардың тек әшекейлік мақсатта қолданылғанына қатысты ешқандай дәлел жоқ. Тас қару-жарақ пен құралдардың сапасы жоғары деңгейге жеткен. Гимбутас басшының қабірі деп есептейтін Криволучи қабірінде екі жағынан мұқият өңделген ұзын кремний пышақ және иілген жебе ұштары болды. Бұл заттар металлдан жасалған нұсқалары көп ұзамай пайда болды. Сонымен қатар, жеке әшекейлер де көптеп табылды: қабық, тас және жануар тістерінен жасалған моншақтар, тас немесе сүйектен жасалған білезіктер, шошқаның тісінен жасалған аспаптар. Борық, аю, қасқыр, бұғы және басқа да жануарлардың тістері шамамен Индоевропалықтарды безендіру үшін қолданылған. Осы тістердің кейбіреулерін алу қиын болған болуы мүмкін, бұл олардың құндылығын арттырған еңбек болды. Олардың ақша ретінде қолданылғаны белгісіз. Материалдық заттар едәуір байлық туралы ешқандай мәлімет қалдырмайды. Байлық бұзылатын заттардан тұрған болуы мүмкін екеніне қатысты белгілі бір дәлелдер бар. Шындығында, кейінгі дәуірлердегі көптеген мәдениеттерде байлық малмен өлшенді. Жақында керамика бетін зерттеу (көптеген мәдениеттердегідей), балшық ылғал болған кезде бұзылатын материалмен, яғни жіптермен және тоқылған матамен байланысқа түскенін көрсетті, зерттеушілердің пікірінше, бұл ыдысты безендіру үшін қолданылған.
Khvalynsk evidences the further development of the kurgan. It began in the Samara with individual graves or small groups sometimes under stone. In the Khvalynsk culture one finds group graves, which can only be communal on some basis, whether familial or local or both is not clear. With the advent of better methods of recovering ancient DNA, perhaps someday it will be. Although there are disparities in the wealth of the grave goods, there seems to be no special marker for the chief. This deficit does not exclude the possibility of a chief. In the later kurgans, one finds that the kurgan is exclusively reserved for a chief and his retinue, with ordinary people excluded. This development suggests a growing disparity of wealth, which in turn implies a growth in the wealth of the whole community and an increase in population. The explosion of the kurgan culture out of its western steppe homeland must be associated with an expansion of population. The causes of this success and expansion remain obscure. We do know that metal was available both in the Caucasus and in the southern Urals. The Khvalynsk graves included metal rings and spiral metal rings. However, there is no indication of any use beyond ornamental. The quality of stone weapons and implements reaches a high point. The Krivoluchie grave, which Gimbutas viewed as that of a chief, contained a long flint dagger and tanged arrowheads, all carefully retouched on both faces. In addition there is a porphyry axe head with lugs and a haft hole. These artifacts are of types that not too long after appeared in metal. There is also plenty of evidence of personal jewelry: beads of shell, stone and animal teeth, bracelets of stone or bone, pendants of boar tusk. The animals whose teeth came to decorate the putative Indo Europeans are boar, bear, wolf, deer and others. Some of these teeth must have been difficult to acquire, a labor perhaps that led to a value being placed upon them. Whether they were money is not known. The hard goods leave no record of any great richness. There is some evidence that wealth may have consisted of perishable goods. In fact, in many similar cultures of later times, wealth was reckoned in livestock. A recent study of the surface of the pottery (also of many cultures), which recorded contact with perishable material while the clay was wet, indicates contact with cords and embroidered woven cloth, which the investigators suggest were used to decorate the pot.
Физикалық түрі
Хвалинск халқының дене қалдықтарын ерте зерттеу олардың еуропалық нәсілге жататынын көрсетті. Осыған ұқсас дене бітімі Срединый Стог және Ямная мәдениеттерінде де кездеседі, олардың халқы мықты денелі болған. Дегенмен, Хвалинск халқы Срединый Стог пен Ямная халқындай мықты емес еді. Ал, одан да батысқа қарай орналасқан Днепр-Донец мәдениетінің халқы Ямная халқынан тіптен мықтырақ болған.
Early examination of physical remains of the Khvalynsk people determined that they were Caucasoid. A similar physical type prevails among the Sredny Stog culture and the Yamnaya culture, whose peoples were powerfully built. Khvalynsk people were however not as powerfully built as the Sredny Stog and Yamnaya. The people of the Dnieper Donets culture further west on the other hand, were even more powerfully built than the Yamnaya.
Генетика
Жақында жүргізілген генетикалық зерттеулер Хвалинск мәдениетінің еркектері негізінен R1b аталық гаплогруппасын тасығандарын көрсетті, бірақ R1a, I2a2, Q1a және J гаплогруппаларының да үлгілері анықталды. Олар Батыс далалық малшы (WSH) кластеріне жатады, ол Шығыс аңшы-жинақшы (EHG) және Кавказ аңшы-жинақшы (CHG) тектілігінің қоспасынан тұрады. Бұл қоспа б.з.д. 5000 жылдан бастап Шығыс Понт-Каспий даласында пайда болған. Матисон және авторлар (2015, 2018) б.з.д. 5200 және 4000 жылдар аралығында Хвалинск маңында жерленген үш энеолиттік еркекте Y гаплогруппалары R1b1a және R1a1, ал митохондриялық гаплогруппалары H2a1, U5a1i, Q1a және U4 субклады табылды. Қазіргі кездегі Средний Стог мәдениетінің еркегінің 80% Хвалинск халқына ұқсас WSH тектілігіне, ал 20% Ерте еуропалық фермер (EEF) тектілігіне ие екені анықталды. Кейінгі Ямная мәдениетіндегі еркектер тек R1b және I2 гаплогруппаларын тасыған. Осындай үрдіс ертерек Днепр-Донец мәдениетіндегі еркектерде де байқалады, олар тек R және I гаплогруппаларын тасыған және олардың тектілігі тек Батыс аңшы-жинақшы (WHG) қоспасымен EHG болған. Ямная және оған байланысты WSH-тарда EEF және CHG мтДНК және тек EHG және WHG Y ДНК болуы, олардың арасындағы EEF және CHG қоспасы EHG және WHG еркектері мен EEF және CHG әйелдері арасындағы араласудың нәтижесі екенін көрсетеді. Бұл Ямная тайпаларының басшы кландары EHG аталық тектілігіне ие болғандығын ұғындырады. Дэвид В. Энтонидің сөзіне сүйенсек, бұл үнді-еуропалық тілдердің "фонология, морфология және лексикада Кавказ сияқты элементтерді сіңіріп алған EHG-лер сөйлейтін басым тілдің" нәтижесі болғанын білдіреді. Басқа зерттеулер үнді-еуропалық тілдер отбасы Шығыс Еуропада емес, Кавказдан оңтүстікке қарайғы Батыс Азия (CHG сияқты) халықтары арасында пайда болған болуы мүмкін екенін көрсетті.
Recent genetic studies have shown that males of the Khvalynsk culture carried primarily the paternal haplogroup R1b, although a few samples of R1a, I2a2, Q1a and J have been detected. They belonged to the Western Steppe Herder (WSH) cluster, which is a mixture of Eastern Hunter Gatherer (EHG) and Caucasian Hunter Gatherer (CHG) ancestry. This admixture appears to have happened on the eastern Pontic–Caspian steppe starting around 5,000 BC. Mathieson et al. (2015, 2018) found in three Eneolithic males buried near Khvalynsk between 5,200 BC and 4,000 BC the Y haplogroups R1b1a and R1a1, and the mt haplogroups H2a1, U5a1i, and Q1a and a subclade of U4. A male from the contemporary Sredny Stog culture was found to have 80% WSH ancestry of a similar type to the Khvalynsk people, and 20% Early European Farmer (EEF) ancestry. Among the later Yamnaya culture, males carry exclusively R1b and I2. A similar pattern is observable among males of the earlier Dnieper Donets culture, who carried only R and I and whose ancestry was exclusively EHG with Western Hunter Gatherer (WHG) admixture. The presence of EEF and CHG mtDNA and exclusively EHG and WHG Y DNA among the Yamnaya and related WSHs suggest that EEF and CHG admixture among them was the result of mixing between EHG and WHG males, and EEF and CHG females. This suggests that the leading clans among the Yamnaya were of EHG paternal origin. According to David W. Anthony, this implies that the Indo European languages were the result of "a dominant language spoken by EHGs that absorbed Caucasus like elements in phonology, morphology, and lexicon" (spoken by CHGs) Other studies have suggested that the Indo European language family may have originated not in Eastern Europe, but among West Asian (CHG like) populations south of the Caucasus.