Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Умаяд провинциясының губернаторы (672–720)
Umayyad provincial governor (672–720)
Язид ибн әл-Мухаллаб әл-Азди (يزيد بن المهلب; 672/673–24 тамыз 720) – 8 ғасырдың басында Ирак пен Хурасанды билеген Умаяд халифатының қолбасшысы және мемлекет қайраткері. 720 жылы ол Умаядтарға қарсы ірікөлденіс көтерілістердің соңғысына жетекшілік етті. 702 жылы әкесі, көрнекті генерал әл-Мухаллаб ибн Әби Суфраның орнын басып, Хурасанның губернаторы болды. 704 жылы Язидті Умаяд билеушісі әл-Хаджадж ибн Юсуф қызметтен шеттетуге және түрмеге қамауға бұйрық берді. Шамамен 708–709 жылдары ол қашып, Палестинадағы Умаяд князі Сүлеймен ибн Абд әл-Маликтан пана тапты. 715 жылы Сүлеймен халифа болғаннан кейін Язидті Ирак губернаторы етіп тағайындады. Оның билігі әскери және діни мәселелермен шектелді, ал провинциялық қазына Салих ибн Абд әл-Рахманның басқаруында болды, ол Язидтің жомарт шығындарын шектеді. Келесі жылы Язидтің өкілеттігі Хурасанға дейін кеңейтіліп, оны Халифаттың шығыс жартысының дербес билеушісі етті. Ол тараптарға бөліну саясатын ұстанды, әл-Хаджаджтың туыстарын және тағайындалған адамдарын қуғынға түсірді және билікті оның тайпасы Аздға тиесілі Ямандық топ арасында, қарсыласы Қайс-Мудар тобының зиянына бөліп берді. 716 жылы ол Каспий теңізінің оңтүстік жағалауындағы Иран княздықтарын бағындыру үшін бірнеше айға созылған әскери науқанға жетекшілік етті, олар бұрынғы араб әскерлерінен қашып шыққан. Оның алғашқы табысы Ұлы Фаррухан басшылығымен құрылған ирандық әскери одақпен кері қайтарылды, содан кейін ол салық төлеу туралы келісімге келді. Сүлеймен қайтыс болғаннан кейін Язидті оның мұрагері, халифа Омар II тұтқындады. 720 жылы Омар II қайтыс болғаннан кейін, Язид әл-Хаджаджтың туысы болған келесі халифа Язид II-нің жамандықтарынан сақтану үшін түрмеден қашып кетті. Ол отбасының бекінісі Басраға, Ирактың маңызды астаналарының біріне орналасты, содан кейін ол Умаядтарға және олардың билігіне тіреу болған Сирия әскерлеріне қарсы қасиетті соғыс жариялады. Ол Басрада және Ирактың тағы бір маңызды гарнизоны Куфада кең қолдау тапты, тайпалық құрамның барлық топтары мен діни және араб емес халықтың қолдауына ие болды. Көтеріліс Умаяд генералы Маслама ибн Абд әл-Малик басқарған Сирия армиясымен оңай жеңіліске ұшырады. Язид қаза тауып, оның Мұхаллабид әулеті қудаланды, көптеген мүшелері өлтірілді. Мұхаллабидтердің жойылуы және Ирак пен шығыста Қайс-Мудардың үстемдігіне ие болуы Ямандықтар үшін қорлық болды, ал Мұхаллабидтерге кек алу 750 жылы Умаядтарды құлатқан Аббасид революциясы кезінде Хурасан Яманилерінің бірігу шақыруына айналды.
Yazid ibn al Muhallab al Azdi (يزيد بن المهلب; 672/673–24 August 720) was a commander and statesman for the Umayyad Caliphate in Iraq and Khurasan in the early 8th century. In 720, he led the last of a series of wide scale Iraqi rebellions against the Umayyads. He succeeded his father, the prominent general al Muhallab ibn Abi Sufra, as governor of Khurasan, in 702. In 704, Yazid was dismissed and imprisoned by the Umayyad viceroy al Hajjaj ibn Yusuf. He escaped in c. 708–709 and gained asylum with the Umayyad prince Sulayman ibn Abd al Malik in Palestine. When Sulayman acceded as caliph in 715, he appointed Yazid governor of Iraq. His authority was limited to military and religious affairs, with the provincial treasury headed by Salih ibn Abd al Rahman, who restricted Yazid's lavish expenditures. The following year, Yazid's remit was extended to Khurasan, making him practical viceroy of the eastern half of the Caliphate. He adopted a partisan approach, persecuting al Hajjaj's relatives and appointees and almost exclusively distributing power among the Yaman faction to which his tribe, the Azd, belonged, to the detriment of the rival Qays–Mudar faction. In 716, he led months long military campaigns to conquer the Iranian principalities of the southern Caspian coast, which had eluded previous Arab armies. His initial success was reversed by an Iranian military alliance under Farrukhan the Great and he settled for a tributary arrangement. When Sulayman died, Yazid was imprisoned by his successor, Caliph Umar II. Upon the latter's death in 720, Yazid escaped prison to avoid maltreatment by the next caliph, Yazid II, a relative of al Hajjaj. He established himself in his family's stronghold of Basra, one of Iraq's chief capitals and garrisons, whereupon he declared holy war against the Umayyads and the Syrian troops on which their power rested. He gained a wide following in Basra and Iraq's other chief garrison, Kufa, with support across the tribal spectrum and among the religious and non Arab elements of the population. The rebellion was easily defeated by the Syrian army of the Umayyad general Maslama ibn Abd al Malik. Yazid was slain and his Muhallabid family was hunted down, with many of their members killed. The near elimination of the Muhallabids and the subsequent domination by the Qays–Mudar in Iraq and the east was a humiliation for the Yaman and revenge for the Muhallabids became a rallying cry amongst the Yamanis of Khurasan during the Abbasid Revolution which toppled the Umayyads in 750.
Ерте өмір және мансап
Язид 672 немесе 673 жылы дүниеге келген. Оның әкесі әл-Мухаллаб ибн Әби Суфра, тарихи тұрғыдан Оманда орналасқан, бірақ мүшелері 7 ғасырдың ортасы мен соңында Ирактың екі маңызды араб гарнизондық қаласының бірі – Басрада маңызды орын алған Азд араб тайпасына жатады; екінші негізгі гарнизондық орталық және Ирактың астанасы – Куфа болды. Әл-Мухаллабтың Азд тайпасынан шыққан тегі дәстүрлі дереккөздерде даулы, ал оның әкесі Әбу Суфра, көбінесе, әскери қабілеті үшін Азд тайпасының қолдауына ие болған парсы тоқымашысы немесе теңізшісі болған. Язидтің анасы – Азд тайпасынан шыққан Саид (немесе Язид) ибн Қабиса ибн Саррақтың қызы. Әл-Мухаллаб халифалар Омар мен Усманның тұсында Иранды жаулауға және Омейяд халифасы Мұавия I тұсында Сиджистанды жаулауға қатысқан. 684 жылы Иракта Омейяд билігі құлағаннан кейін, Екінші мұсылман азамат соғысы кезінде Меккедегі қарсы халифа Абдалла ибн әл-Зубайр сол жерде мойындылыққа ие болды, ал әл-Мухаллаб Басрадан Иракты басқарған Ибн әл-Зубайрдің бауыры Мұсабтың қол астында қызмет етті. Осы кезеңде әл-Мухаллаб Ирандағы Азарика хариджилеріне қарсы Басраның соғыс әрекеттерінің жетекшісі болды. Язид әскери мансабын осы жорықтар кезінде әкесімен бірге шайқасқа қатысып бастады. 691 жылы Омейядтар Иракты қайта басып алды және 698 жылы оларды жеңгенге дейін әл-Мухаллабты Азарикаға қарсы күресте ұстады.
Yazid was born in 672 or 673. His father, al Muhallab ibn Abi Sufra, belonged to the Arab tribe of Azd, historically based in Oman but whose members established a significant presence in Basra, one of the two chief Arab garrison towns of Iraq in the mid to late 7th century; the other main garrison center and capital of Iraq was Kufa. Al Muhallab's actual lineage from the Azd is disputed in the traditional sources, and his father, Abu Sufra, was most likely a Persian weaver or sailor who had been embraced by the Azd for his military prowess. Yazid's mother was a daughter of an Azdite, Sa'id (or Yazid) ibn Qabisa ibn Sarraq. Al Muhallab participated in the early Muslim conquests in Iran during the reigns of caliphs Umar and Uthman and in Sijistan under the Umayyad caliph Mu'awiya I After Umayyad rule collapsed in Iraq in 684, amid the Second Muslim Civil War, the Mecca based counter caliph Abd Allah ibn al Zubayr gained recognition there and al Muhallab served under Ibn al Zubayr's brother, Mus'ab, who governed Iraq from Basra. During this period, al Muhallab was the leading general in the Basran war efforts against the Azariqa Kharijites in Iran. Yazid began his military career fighting under his father during these campaigns. In 691 the Umayyads regained control of Iraq and kept al Muhallab in his role against the Azariqa until he defeated them in 698.
Хурасанның губернаторы
Язид 698 жылы Ирактың Умейяд әмірі және шығыс халифаты ("Шығыс") әл-Хажжадж ибн Юсуфтың Халифаттың шығыс шекаралық провинциясы Хурасанның губернаторы болып тағайындалғанда, әкесімен бірге қызмет етуді жалғастырды. Хурасанның қаржылық мәселелерін басқарған ағасы әл-Мугира ибн әл-Мухаллаб қайтыс болғаннан кейін, Язидті әкесі Трансоксианадағы Киш бекінісін қоршағанда, провинциялық астана Мервке істерді реттеу үшін жіберді. 702 жылы әл-Мухаллаб қайтыс болды, ал әл-Хажжадж оның орнына Язидті тағайындады. Хурасандағы қызметтерінде әл-Мухаллаб та, Язид те маңызды жаулаулар жасаған жоқ. Екі жылдық күрес соңынан әл-Мухаллаб Кишпен салық туралы келісімге келді және Мервке қайтты, ал 8 ғасыр тарихшысы әл-Мада'ини Язидтің 703 немесе 704 жылдары Мервтің оңтүстігіндегі Бадгис аймағында буддалық Гефталит ханзадасы Низактан бекініс басып алғанын айтады. Әл-Мухаллаб пен Язид 700–701 жылдары әл-Хажжаж бен Умейяд билігіне қарсы көтеріліске қосылу туралы ирактық ақсүйек Ибн әл-Ашаттың өтініштерін қабылдамады. Көтеріліс әл-Хажжаж пен оның Сириядан келген күштермен басып жанылғанда, Язид Ирактан Хурасанға қашқан көтерілісшілерді ұстады. Көтерілісшілерге қатысты бейтараптық саясат ұстанып, өзінің Азд тайпасының мүшесі болған Яман тайпалық саяси фракциясына жататын адамдарды босатып, ал қарсыласы Кайс-Мудар тайпасын жазалау үшін әл-Хажжажға жіберді.
Yazid continued to serve under his father when he was appointed governor of Khurasan, the Caliphate's eastern frontier province, by the Umayyad viceroy of Iraq and the eastern caliphate ('the East'), al Hajjaj ibn Yusuf, in 698. After the death of his brother al Mughira ibn al Muhallab, who had been in charge of Khurasan's fiscal affairs, Yazid was sent by his father to the provincial capital of Merv to tend to affairs, while his father was besieging the fortress of Kish in Transoxiana. Al Muhallab died in 702 and al Hajjaj appointed Yazid in his place. Neither al Muhallab, nor Yazid effected any significant conquests during their tenures in Khurasan. After two years of struggle, al Muhallab settled for a tributary agreement with Kish and withdrew to Merv, while Yazid is credited by the 8th century historian al Mada'ini for capturing a fortress in the Badghis area south of Merv from the Buddhist Hephtalite prince Nizak in 703 or 704. Al Muhallab and Yazid had refused entreaties by the Iraqi nobleman Ibn al Ash'ath to join his revolt against al Hajjaj and Umayyad rule in 700–701. When the revolt was suppressed by al Hajjaj and his Syrian reinforcements, who were the military mainstay of the Umayyad caliphs, Yazid intercepted rebels who had escaped into Khurasan from Iraq. Taking a partisan approach to the rebels, he released those affiliated with the Yaman tribal political faction to which his Azd tribe belonged, while sending those of the rival Qays–Mudar to al Hajjaj for punishment.
Босату және бас бостандығынан айыру
704 жылы әл-Хаджадж Язидті қызметтен босатып, Хурасан үстінен билігін нығайтты. Әл-Хаджадж Басра мен Хурасан әскерлерінің маңызды бөлігін құрайтын Азд тайпалары арасындағы Язидтің және оның Мұхаллабид әулетінің беделі мен күшті ықпалынан сақтанды. Тарихшы Мартин Хиндстің айтуынша, Ибн әл-Ашатты басып жанудан кейін Мұхаллабидтер «Ирактың ірі маңызға ие соңғы әулеті» атанды. Язид әл-Хаджаджтың Васиттегі резиденциясына бірнеше шақыруларын қабылдамады, бірақ әл-Хаджадж көптеген әрекеттерден кейін халифа Абд әл-Маликтен оны қызметтен босату туралы жарлыққа қол жеткізді. Язид 704 жылдың сәуір немесе мамыр айында әл-Хаджадждың шақыруына бағынды; оның орнына алғашқыда әл-Хаджаджтың бауыры әл-Муфаддал ибн әл-Мухаллаб тағайындалды, бірақ Язид әл-Хаджаджтың қамауына алынғаннан кейін ол қызметтен босатылып, әл-Хаджаджтың қолдауындағы Құтайба ибн Мұслиммен ауыстырылды. Язидтің қызметтен босатылуымен және түрмеге қамалуымен бірге, әл-Хаджадж өзінің бауыры Хабибті Керманның орынбасары лауазымынан, ал тағы бір бауыры Абд әл-Маликті өзінің (арнайы жасағының) басшысы қызметінен босатып жіберді.
Despite demonstrating loyalty, Yazid was dismissed by al Hajjaj in 704, helping the latter firm up his authority over Khurasan. Al Hajjaj was wary of Yazid due to his and his Muhallabid family's prestige and their power base among the Azd tribesmen, who were a major component of the troops in Basra and Khurasan. After the suppression of Ibn al Ash'ath, the Muhallabids were "the last Iraqi family of major importance", according to the historian Martin Hinds. Yazid had refused several summons by al Hajjaj to his seat at Wasit, but al Hajjaj was able, after much persuasion, to obtain the dismissal order from Caliph Abd al Malik Yazid reported to al Hajjaj's summons in April or May 704; his initial replacement by al Hajjaj, his brother al Mufaddal ibn al Muhallab, was dismissed after Yazid entered al Hajjaj's custody and replaced with al Hajjaj's protege Qutayba ibn Muslim. Concurrent with Yazid's dismissal and imprisonment, al Hajjaj dismissed his brother Habib from the subgovernorship of Kerman and another brother, Abd al Malik, as the head of his (select troops).
Палестинадағы баспана
Язид пен оның бауырларын әл-Хаджадж Басрамен шекаралас Ахваз ауданындағы Рустукабадқа әкелді, онда ол 90 жылы (708 немесе 709 жыл) құрдтарға қарсы жорылды бақылап отырды. Мұхаллабидтер қашып құтылып, Басраға жақын жерге жетіп, Сирияға бет алды. Олар Палестинада өз тайпаластары Аздпен паналады, олар аймақтағы араб тайпаларының әскерлерінің маңызды бөлігін құрады, және Вухайб ибн Абд ар-Рахман мен Суфьян ибн Сулайм секілді ақсүйектерге бағынды. Екеуі де Умайя әмірі және Палестинаның әкімі Сүлеймен ибн Абд әл-Маликтың қызметкерлері болды, ол халифа әл-Валид I-нің інісі және мұрагері болатын. Азд Язидке Сүлейменнің қонақжайын қамтамасыз етуге көмектесті. Сүлеймен Язидтің әл-Хаджаджқа берер үлкен айыбын төледі және халифаның алдында оның ісін қорғады, нәтижесінде Язидке (қауіпсіз өтуге рұқсат) берілді. Көрсетілген деректердегі жалпы мәліметтерге сәйкес, Язидтің Сүлейменнің ұлы Әйюппен бірге Дамаскідегі әл-Валид сотына тізбектеліп жіберді, сонымен қатар Сүлейменнің Язидке берген қонақжайын құрметтеуді сұраған хаты да жіберілді. Әл-Валид әл-Хаджаджға Мұхаллабидтерге қарсы әрекеттерін тоқтатуды бұйырды. Әл-Табари Язидтің Сүлейменмен Палестинада қанша уақыт болғаны туралы қарама-қайшы мәліметтер келтіреді: «тоғыз ай» және әл-Хаджадж 714 жылдың шілдесінде қайтыс болғанға дейін, ал Ибн Катирдің нұсқасы әл-Хаджадж қайтыс болғанға дейін болғанын нақтылайды. Тарихшы Джулиус Веллхаузен Сүлейменнің «оның ықпалына толығымен түсіп, Хаджаджға қарсы одан да күшті наразылыққа ұшырауына жол бергенін» атап өтті, ол әл-Валидтің Сүлейменді өз ұлы Абд әл-Азиз ибн әл-Валидпен ауыстыруға бағытталған сәтсіз әрекеттерін қолдады.
Yazid and his brothers were brought by al Hajjaj to Rustuqabad in the Ahwaz district bordering Basra, where he was overseeing a campaign against the Kurds in 90 AH (708 or 709 CE). The Muhallabids managed to escape and reached a place near Basra, whereupon they headed toward Syria. They gained refuge in Palestine with their fellow Azd, who were a considerable component of the Arab tribal soldiery in the district, under the nobles Wuhayb ibn Abd al Rahman and Sufyan ibn Sulaym. Both were retainers of the Umayyad prince and governor of Palestine, Sulayman ibn Abd al Malik, the brother and successor in waiting to Caliph al Walid I The Azd facilitated Yazid's asylum with Sulayman. Sulayman paid the large fine Yazid owed to al Hajjaj and interceded on his behalf with the caliph, who gave Yazid (safe conduct). According to the general narrative in the sources, Yazid was sent in chains to al Walid's court in Damascus with Sulayman's son Ayyub and a letter from Sulayman requesting he respect the asylum he provided to Yazid. Al Walid affirmed and instructed al Hajjaj to end his pursuits against the Muhallabids. For the length of time Yazid stayed with Sulayman in Palestine, al Tabari provides the contradictory "nine months" and until al Hajjaj died in July 714, while the version of Ibn Kathir clarifies that he remained until al Hajjaj died. The historian Julius Wellhausen notes that Sulayman "came completely under his influence and let himself be still more prejudiced by him against Hajjâj", who backed al Walid's unsuccessful efforts to replace Sulayman with his own son, Abd al Aziz ibn al Walid, in the line of succession.
Шығыс патшасының орынбасары
Сүлеймен 715 жылы әл-Уалидтің қайтысымен билікке келді және әл-Хаджаджға адал Язид ибн Әби Муслимнің орнына Язидті Ирак губернаторы етіп тағайындады. Ол бастапқыда Уаситте билікке кірді және тарихшы К.Э. Босворт айтқандай, "өз талаптары мен еркіндіксіз басқаруы салдарынан қарсылық тез туды". Язид, Ирактықтардың ашуын оятудан сақтану үшін әл-Хаджадждың қатаң салық саясатын үлгі етпеді, бірақ сонымен қатар жинақтарды жеңілдетсе кірістің азаюынан да қорқып жүрді. Оның өтінішімен халифа оны салық жинау билігінен айырып, провинциялық қазына басшылығына Салих ибн Абд әл-Рахманды, карьералық салық қызметкерін тағайындады, ал Язид әскери және діни істерді басқарды. Салих Сүлейменге тікелей бағынышты болды және оның жеке Сириялық гвардиясы болды. Ол Язидтің қазынадан сұраған үлкен сомаларын үнемі қабылдамады. Салихтің қаржылық шектеулерінен қашу үшін Язид халифті 716 жылдың ортасында Хорасанға көшіруге көндірді. Дәстүрлі дереккөздерде Язидтің Салихтің бақылауынан құтылуы себеп ретінде көрсетілсе, қазіргі ғалымдар Хорасанда үлкен пайда табу мүмкіндігі мен ондағы тайпалық қолдауды қосымша себептер деп санайды. Сол кезде Хорасанды тоғыз ай бойы Тамим тайпасының басшысы Уаки ибн Әби Суд басқарды. Ол Хорасан әскерлерінің Құтайбаға қарсы бүліктерінен кейін оларды жетектеу үшін таңдалған еді. Оны алмастыруды ақтау үшін Язид Сүлейменді Уакидің әкімшілік қабілеті жоқ, қатал бедуин екендігіне сендірді. Хорасаннан басқа, Язид Ирак губернаторы қалды және осылайша Шығыстың нақты уәкілі болды. Тарихшы Мұхаммед Абдулхай Шабан айтқандай, ол "Сүлейменнің жеке әл-Хаджажы" болды. Босворт Хорасанда, халифалық билік орталығынан алыс және Азди сарбаздарының берік қолдауымен, Язид "тамимдер мен басқа да Солтүстік Араб тайпаларын кемсітіп, қаржылық тәртіпсіздіктерге баруы мүмкін" деп түсіндірді. Хорасан әскерлері негізінен Басра гарнизонынан алынған және бес тайпалық топтан тұрды, олар екі фракцияға бөлінді: "солтүстік" Мудар фракциясының Тамим және Қайс тайпалары және оларға қарсы Рабиғ және Абд әл-Қайс тайпалары, екеуі де Рабиғ тобына біріктірілген, сондай-ақ "оңтүстік" (Йемендік) Азд тайпасы. Тарихшы Джеральд Хотингтің айтуынша, Язидтің билік кезеңі "шығыста мудари және йемендік фракциялардың пайда болуымен" байланысты, яғни Ирак пен Хорасанда. Язид әл-Хаджадж тағайындаған барлық адамдарды жұмыстан босатты. Язид Хорасандағы Құтайбаның туыстары мен қол астындағыларын қуғынға түстірді. Иракта ол Салихқа әл-Хаджадж туыстарының тұтқындалуын және азапталуын қадағалауды тапсырды, соның ішінде Синдті жаулап алған Мұхаммед ибн әл-Қасым да өлтірілді; азаптауды Язидтің інісі Абд әл-Малик жүргізді. Ол өзінің адал адамдарын бүкіл Шығысқа орналастырды: ол жасаған он жеті тағайындаудың он төртіншісі Йемендіктерге, ал біреуі Йемендіктермен одақтас Рабиғ тайпасына жасалды. Хотингтің айтуынша, оның Азд тайпасына көрсеткен құрметі мен оларды көтермелеуі, "әдеттегідей белгісіз тегіне" қарамастан, тайпа басшылары ретінде өздерін бекітуге тырысқан Мухаллабидтердің ниетінен туындаған болуы мүмкін. Язидтің билік кезеңі Мухаллабид билігінің шыңы болды. Ол ағалары Хабиб, Марван, Мүдрик және Зиядты Синд, Басра, Сиджистан және Оманның тиісті вице-губернаторлары етіп тағайындады, ал оның ұлы Мұхаллад Язид болмағанда Хорасанды басқарды.
Sulayman acceded upon al Walid's death in 715 and appointed Yazid governor of Iraq, in place of the interim governor, the al Hajjaj loyalist Yazid ibn Abi Muslim. He initially took up office in Wasit, and "speedily aroused opposition because of his exactions and arbitrary rule", according to the historian C. E. Bosworth. Yazid was wary of inviting the Iraqis' ire by emulating the stringent taxation policy of al Hajjaj but also of falling short in revenue if he relaxed collections. Upon his request, the caliph divested him of fiscal authority and appointed Salih ibn Abd al Rahman, a career tax official, to head the provincial treasury, leaving Yazid to head military and religious affairs. Salih answered directly to Sulayman and had his own Syrian guard. He consistently declined Yazid's exorbitant requests of the treasury. Seeking to avoid Salih's financial constraints, Yazid persuaded the caliph to relocate to Khurasan in mid 716. While freeing himself of Salih's oversight was the motive ascribed to Yazid by the traditional sources, modern scholars consider the potential for greater profits in Khurasan and stronger tribal support there as additional motives. At the time, Khurasan had effectively been governed by the Tamim tribal chief Waki ibn Abi Sud for nine months. He had been chosen by the troops of Khurasan to lead them after their mutiny against Qutayba, who was killed attempting to revolt against Sulayman shortly after his accession. To justify replacing him, Yazid persuaded Sulayman that Waki was a rough Bedouin lacking in administrative ability. In addition to Khurasan, Yazid retained the governorship of Iraq and thus became the practical viceroy of the East. In the words of the historian Muhammad Abdulhayy Shaban, he became "Sulayman's own al Hajjaj". Bosworth comments that in Khurasan, distant from the caliphal center of power and with the solid backing of the Azdi soldiers, Yazid "could discriminate against the Tamim and other North Arab tribes and could engage in financial malpractices". The troops of Khurasan were largely drawn from the Basra garrison and were made up mainly of five tribal groups increasingly split into two factions: the Tamim and Qays of the 'northern' Mudar faction and the rival Bakr and Abd al Qays, both grouped under the Rabi'a, and the 'southern' (Yamani) Azd. According to the historian Gerald Hawting, Yazid's period in office is associated with "the emergence of Mudari and Yemeni factionalism in the east", i. e. in Iraq and Khurasan. Yazid dismissed all of al Hajjaj's appointees. Yazid persecuted the relatives and subordinates of Qutayba in Khurasan. In Iraq, he had directed Salih to oversee the arrest and torture of al Hajjaj's relatives, including the conqueror of Sind, Muhammad ibn al Qasim, who was killed; the torture was administered by Yazid's brother Abd al Malik. He installed his loyalists throughout the East: out of the seventeen appointments made by him, fourteen were to Yamanis and one to the Yamani allied Rabi'a. His deference to and promotion of the Azd may have stemmed from his and the Muhallabids' desire to secure themselves as leaders of the tribe in spite of their "fairly obscure origin", according to Hawting. Yazid's time in office represented the peak of Muhallabid power. He appointed his brothers Habib, Marwan, Mudrik and Ziyad as the respective subgovernors of Sind, Basra, Sijistan, and Oman, while his son Mukhallad governed Khurasan in Yazid's absence.
Журжан мен Табарстандағы науқандар
Құтайба Хурасан әскерін Окс өзенінің арғы жағындағы Трансоксианада үлкен жеңістерге жеткізгенімен атақ алды. Тарихшы Хью Кеннедидің айтуынша, "Язид оған еліктеп, сенбейтіндерге қарсы әскерді бастап, оларды мол олжамен марапаттап, жеңіске жеткенін көрсетуге ниеттенгеніне күмән жоқ". 716 жылдың басында Язид Каспий теңізінің оңтүстік жағалауында орналасқан Джуржан және Табарстан княздіктерін жаулап алуға тырысты. Жергілікті ирандық династиялар билік еткен және Альборз тауларымен қорғалған бұл аймақтар, оларды бағындыруға бірнеше рет әрекет жасалғанына қарамастан, мұсылман билігінен көбінесе тәуелсіздіктерін сақтап келді. Бұл жорық төрт айға созылды және Куфа, Басра, Райй, Мерв және Сирия гарнизондарынан жиналған 100 000 сарбазды қамтыды. Бұл халифаттың элиталық әскери күші – Сирия әскерлерінің Хурасанға алғаш рет жөнелтілуі болды. Жорықтың алғашқы нысаны – Атрек өзенінің солтүстігіндегі Дихистанның шалғайдағы елді мекендері еді. Мұнда Язид аймақтың қорғаушыларын, негізінен Чөл түріктерін қоршап алды. Оқиғаның бір нұсқасына сәйкес, олар Язидтен өзі, отбасы және малдары үшін рақымшылық сұрап, бейбітшілікке келісті. Язид олардың жеріне кірді, мыңдаған тұтқынға алды, соның ішінде 14 000 түркіні, оларды өлімге ұқтырды. Тағы бір нұсқада Дихистанның басшысы Каспий теңізіндегі шағын бекінілген аралға шегініп, алты айлық қоршаудан кейін Язидпен келісімге келді. Түріктер жеңілгеннен кейін, Язид Журжанды бағындыруға кірісті, ол аз қарсылық көрсетті, себебі иран халқының бір бөлігі түріктерден арабтардың қорғанына мұқтаж болды. Ол Журжанды бақылауға алып, онда қала салды (қазіргі Гонбад-е Кавус). Содан кейін Язид Табарстанға бет бұрды, оның қорғаушылары араб мұсылман әскерлерінің өздерінің отанын қорғаған таулардың тар жолдарына кіру әрекеттерін тарихи түрде тойтарыс берген. Мұнда Язидтің алғашқы табысы Табарстанның билеушісі, Ұлы Фаррухан және оның көршілес Дейлам мен Гиланнан келген коалициясымен, екеуі де Каспий теңізімен шектес Табарстанның солтүстік-батысындағы аймақтармен, сол жылығы кейінгі шайқастарда жеңіліске ұшырады. Язид әскерлері жазықта қорғаушыларды жеңгеннен кейін, тауға көтерілгенде оларға шабуыл жасалды. Арабтарға көп шығын келтірмегенімен, олардың көптегені хаостық шегіну кезінде жартастарға құлап қайтыс болды. Фарруханның жеңісіне шабыттанған Журжан халқы сол жерде қалған араб гарнизонына қарсы көтерілді, ал Язид әскері қоршауға түсіп, жойылуға айналуға жақын болды. Кеннедидің сөздерімен айтқанда, "тек қана шебер дипломатия оған [Язидке] бейбіт келісімге келуге мүмкіндік берді, оны жеңіс ретінде көрсетуге болатын". Фарруханмен салықтық келісімге қол жеткізген Язид мұсылман әскерлерін аймақтан шығарып алды. Табарстан 760 жылға дейін араб билігінен тәуелсіз болды, одан кейін Омейялардың мұрагерлері – Аббасидтер оны жаулап алды, бірақ жергілікті династиялардың үстемдігіндегі наразылыққа толы провинция болып қала берді.
Qutayba had won renown for leading the troops of Khurasan to great conquests in Transoxiana, the massive region beyond the Oxus River. According to the historian Hugh N. Kennedy, "there is no doubt that Yazīd wanted to emulate him and show that he could lead armies against the unbelievers and reward them with abundant booty". In early 716, Yazid attempted to conquer the principalities of Jurjan and Tabaristan, located along the southern coast of the Caspian Sea. Ruled by local Iranian dynasties and shielded by the Alborz Mountains, these regions had remained largely independent of Muslim rule, despite repeated attempts to subdue them. The campaign lasted for four months and involved a 100,000 strong army assembled from the garrisons of Kufa, Basra, Rayy, Merv and Syria. It marked the first deployment of Syrian troops, the elite military faction of the Caliphate, to Khurasan. The first target of the campaign were the isolated settlements of Dihistan, north of the river Atrek. There, Yazid blockaded the region's defenders, consisting mainly of Chöl Turks. According to one version of events, the sued for peace, obtaining amnesty from Yazid for him, his family and livestock. Yazid entered his territory, taking thousands of captives, including some 14,000 Turks whom he executed. In another version, the leader of Dihistan had retired to a small fortified island in the Caspian and made terms with Yazid, involving significant tribute, after a six month siege. Once the Turks were defeated, Yazid proceeded to subdue Jurjan, which fell with little resistance, partly because some of the Iranian population were receptive to Arab protection from the Turks. He secured control of Jurjan by founding a city there (modern Gonbad e Kavus). Next, Yazid moved on Tabaristan, whose defenders had historically driven back attempts by Arab Muslim armies to enter the narrow passes of the mountains protecting their homeland. There, Yazid's initial success was reversed by Tabaristan's ruler, Farrukhan the Great, and his coalition from neighboring Daylam and Gilan, both Caspian adjacent regions northwest of Tabaristan, in later confrontations that year. After having beaten the defenders in the plains, Yazid's troops came under assault by the defenders as they ascended the mountains. While they did not inflict heavy casualties on the Arabs, many of the latter died falling into ravines during the chaotic retreat. Spurred on by Farrukhan's victory, the people of Jurjan revolted against the small Arab garrison left there and Yazid's army came close to becoming surrounded and annihilated. In Kennedy's words, "Only some clever diplomacy allowed him [Yazid] to make a peace deal, which could be portrayed as a success". In return for a tributary arrangement with Farrukhan, Yazid withdrew Muslim troops from the region. Tabaristan remained independent of Arab rule until 760, when it was conquered by the Abbasids, the successors of the Umayyads, but remained a restive province dominated by local dynasts.
Екінші рет жұмыстан босату және түрмеге қамау
Бір хатында Язид Сүлейменді бұрынғы халифалардың табаристан мен журжанды жаулап алуға тырысқандарына қарамастан, "Алла осы жеңісті Сүлейменнің арқасында жасады" деп құттықтады. Ол жорықтардан алынған көптеген олжа туралы хабарлап, халифаға тиісті олжаның әдеттегі бесінші бөлігін алты миллион дирхам деп жариялады. Бұл үлкен сома мақтанышпен айтылған шамадан тыс әңгіме еді. Тарихшы Халид Яхья Бланкиншиптің сөзіне қарағанда, Язидтің табаристандағы жорығы сәтсіз аяқталғандықтан, олжаның көп бөлігі журжаннан алынған болуы керек. Хат халифаға жетпеді, ол 717 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды, ал хат Сүлейменнің мұрагері Омар II-ге жетті. Язид Каспий жорықтарынан алынған олжаның бесінші бөлігін халифаға жібермегендіктен, Омар оны Хурасаннан шақырып алып, олжаны ұрлаған деген айыппен Алеппода түрмеге қамады. Шығыс вице-корольдігі таратылды, әл-Жарра ибн Абдалла әл-Хаками Хурасанға, Ади ибн Артат әл-Фазари Басраға, ал халифа Омардың туысы Абд әл-Хамид ибн Абд әл-Рахман ибн Зайд ибн әл-Хаттаб Куфаға тағайындалды.
In a letter, Yazid congratulated Sulayman on the conquests of Tabaristan and Jurjan, which had eluded previous caliphs until "God made this conquest on behalf" of Sulayman. He reported substantial spoils from the campaigns, declaring the customary fifth of the booty owed to the caliph to be six million dirhams. This huge sum was a boastful exaggeration. Since Yazid's campaign in Tabaristan was abortive, most of the booty must have come from Jurjan, according to the historian Khalid Yahya Blankinship. The letter did not reach the caliph, who died in September 717, and was instead received by Sulayman's successor, Umar II When Yazid did not forward to the caliph his fifth of the spoils from the Caspian campaigns, Umar recalled him from Khurasan and imprisoned him in Aleppo for allegedly pilfering these spoils. The viceroyalty of the East was broken up, with al Jarrah ibn Abdallah al Hakami appointed over Khurasan, Adi ibn Artat al Fazari over Basra and a member of Caliph Umar's family over Kufa named Abd al Hamid ibn Abd al Rahman ibn Zayd ibn al Khattab.
Омейяларға қарсы көтеріліс
Умардың ауыр сырқатына шалдыққандығын немесе оның тағайындалған мұрагері Язид II билікке келгенін естіген соң, Язид түрмеден қашып шықты. Ол жаңа халифаның әл-Хажжадж отбасының мүшелерін азаптап өлтіргені үшін жазалануынан қорқыныш сезінді. Халифа бұрыннан-ақ, әл-Хажжаджтың күмәнімен, Язид пен Мұхаллабид әулетінің Ирактағы ықпалы мен мақсаттарына қатысты күдік білдіріп келген. Язид отбасы мен тайпасының бекінісі Басраға бет бұрды. Басраның әкімі Ибн Артат, Язид қалаға келгенге дейін Ибн әл-Мухаллабтың көптеген бауырлары мен туыстарын тұтқынға алды. Язид қалаға жақындағанда оған қарсы шықты, бірақ оның кіруін тоқтатуға күші жетпеді. Басрадағы Ямани тайпасының қолдауымен Язид Ибн Артатты қаланың қамалында қоршап алды. Содан кейін Язид қамалды басып алып, әкімді тұтқынға алды және Басраны бақылауға алды. Мудари сарбаздары, Яманмен бәсекелестікке түсіп, Язидке жағымсыз көзбен қарағандарына қарамастан, оған белсенді түрде қарсылық көрсетпеді. Язидтің жалдауында тайпалық фракция шешуші рөл атқармады: көптеген Азд оны қолдаса да, бірауыздан қолдау көрсетпеді және Сириядағы Яманнан қолдау алмады, ал Басрадағы және Ирактың басқа да аймақтарындағы көптеген Мудари сарбаздары оған қосылды. Халифа Язидті кешірді, бірақ ол қарсылығын сақтап, халифаға және Ирактағы Омейяд билігін сақтап келген Сирия әскерлеріне қарсы қасиетті соғыс (жихад) жариялады. Осы үндеу арқылы ол Омейяд билігіне қарсы діни оппозицияның, соның ішінде кейбір Харижиттердің де қолдауын алды. Олардың арасында әл-Сумайда әл-Кинди болды. Басраның көптеген құран оқығандары мен мауалилері (араб емес мұсылман дінге өткендер) Язидтің ісіне қолдау көрсетті, бірақ көрнекті ғалым әл-Хасан әл-Басри бұл қадамға қосылмады. Омар II, сыни тұрғысынан алғанда, олардың негізгі Ирак гарнизоны болған Васиттен көптеген Сириялықтарды қайтарған болуы керек, ал Язид қаланы салыстырмалы түрде оңай басып алды. Жазда ол Басраның тәуелді аймақтарының, атап айтқанда Ахваз, Фарс және Керманның қолдауын алды, бірақ Хурасанды емес, онда Мудари әскерлері провинцияның гарнизондарындағы Мұхаллабид Ямани фракциясымен тепе-теңдікті сақтады. Содан кейін Язид Куфаға қарай жол тартты, онда ол рулардың барлық тобынан және көптеген асыл араб үйлерінен, соның ішінде әл-Ашат пен Малик әл-Аштар отбасыларынан қолдау тапты. Дегенмен, Куфаның қолдауы бірауыздан болмады, сондықтан қаланың әкімі Язидтің алға жылжуын тоқтату үшін Куфаның оңтүстік шетіндегі Нухайлаға орналасты. Осы уақытта Язид II өзінің ағасы мен жүйелі қолбасшылары Маслама ибн Абд әл-Малик пен әл-Аббас ибн әл-Уалидті Сирия армиясымен көтерілісті басу үшін жіберді. Олар Евфрат өзенінен өтіп, Вавилонға жақын жерде орналасқан Язидтің орнына жақын жерге орналасты. Хаутингтің сөзіне сүйенсек, осы кезде әл-Сумайда мен Мурджиит Әбу Рабу бастаған Язидтің діндар жақтастары қиын жағдайға түсті, өйткені олар Язидке алдымен Сириялықтарға шабуыл жасаудың орнына Құран мен Сунна негізінде тәубе етуге мүмкіндік беруді талап етті. Олардың бұл әрекеті 657 жылы Сифин шайқасында Сириялықтарға қарсы Әли халифаның діндар жақтастарының талабын еске түсірді. Осыдан кейін әскерлеріне деген сенімін жоғалтқан Язид Хурасанның Аздарынан гөрі көптеген Ирактықтарға тәуелділігінен үмітсіз қалды. 24 тамызда жаулық басталды, Маслама Евфрат өзенінен көпір арқылы Язид лагеріне қарай өтіп, өзінен кейін көпірді өртеп жіберді. Куфаның Тамим тайпасынан бастап Ирактықтар шайқас алаңынан қашқандығын мәлімдеді. Өзінің кеңесшілерінен Васитке қайтып, қайта топтасу туралы кеңес алғанына қарамастан, Язид және оның жақтастары Сириялықтарға қарсы тұрып, екі бауыры мен әл-Сумайдамен бірге қаза тапты. Язид лагерінен шамамен екі жүзге жуық тұтқынға алынып, халифаның бұйрығымен жазаланды. Язидтің ұлы Муавия Ибн Артат пен оның отыз жақтасын тұтқынға алып, жазасын өтеді. Язид әскерінен қашқан көптеген қашқындар әр түрлі бағытта таралып кетті, Мұхаллабидтер мен Куфан ақсүйектерінің кейбіреулері алдымен Басраға қашып, одан Керманға және соңында Синдтегі Қандабилге қайықпен барды. Омейяд билігі Мұхаллабидтердің көптеген мүшелерін қуып, өлтірді, оның ішінде Язид II-ге жіберілген және оның бұйрығымен жазаланған тоғыздан он төрт балаға дейін.
Upon hearing that Umar was severely ill or that his designated successor, Yazid II , had acceded, Yazid escaped from prison. He feared punishment by the new caliph for his role in the torture and deaths of members of al Hajjaj's family, the caliph's in laws. The caliph had long held suspicions, nurtured by al Hajjaj, of Yazid's and the Muhallabid family's influence and ambitions in Iraq and the eastern Caliphate. Yazid made for his family and tribal stronghold of Basra, evading pursuers from the Qays in the Jazira (Upper Mesopotamia) and the Kufan garrison along the way. Basra's governor, Ibn Artat, arrested many of Ibn al Muhallab's brothers and cousins before his arrival to the city. He advanced against Yazid when the latter approached the city, but was unable to stop Yazid's entry. With support from his Yamani tribal allies in the Basra, Yazid besieged Ibn Artat in the city's citadel. Yazid then seized the citadel, captured the governor, and established control over Basra. The Mudari soldiers, despite their rivalry with the Yaman and ill disposition toward Yazid, did not actively or effectively oppose him. Tribal factionalism was not a decisive factor in Yazid's recruitment: though many of the Azd backed him, several opposed his bid and he gained no support from the Yaman in Syria, while many Mudari soldiers in Basra and elsewhere in Iraq joined him. The caliph pardoned Yazid, but he maintained his opposition, declaring holy war (jihad) against the caliph and the Syrian troops who historically enforced Umayyad rule in Iraq. Through this appeal, he gained support among the religious opponents of Umayyad rule, including from some Kharijites. Among the latter was al Sumayda al Kindi. Most of the pious Qur'an readers and the mawālī (non Arab Muslim converts) of Basra supported Yazid's cause, with the exception of the prominent scholar al Hasan al Basri. Umar II had likely withdrawn most of the Syrians from Wasit, their main Iraqi garrison, and Yazid captured the city with relative ease. In the summer, he gained the support of Basra's dependencies, namely Ahwaz, Fars and Kerman, though not Khurasan, where Mudari troops counterbalanced the pro Muhallabid Yamani faction in the province's garrisons. Yazid then advanced toward Kufa, where he attracted support across the tribal spectrum and among many of its noble Arab households, including from the families of al Ash'ath and Malik al Ashtar. Nonetheless, Kufan support was not unanimous, and the governor of the city took up position at Nukhayla, on Kufa's southern outskirts, to block Yazid's advance. In the meantime, Yazid II dispatched his brother and nephew, the veteran commanders Maslama ibn Abd al Malik and al Abbas ibn al Walid, to suppress the revolt with the Syrian army. They crossed the Euphrates River and encamped near Yazid's position, which was situated at a place called ), close to the site of Babylon. According to Hawting, at this point, the pious supporters of Yazid, led by al Sumayda and the Murji'ite Abu Rabu, became a liability as they insisted Yazid first allow the Syrians to repent on the basis of the Quran and the Sunna, instead of mounting an assault against them. Their actions was reminiscent of Caliph Ali's pious supporters' demand of him at the Battle of Siffin against the Syrians in 657. Having lost confidence in his troops as a result of this, Yazid supposedly despaired of his dependence on the numerous Iraqis rather than the Azd of Khurasan. Hostilities commenced on 24 August when Maslama crossed the bridge over the Euphrates towards Yazid's camp and burned the bridge behind him. Beginning with the Tamim of Kufa, the Iraqis abandoned the field. Dismissing advice from his counsel to withdraw to Wasit and regroup, Yazid and some of his supporters confronted the Syrians and was slain, along with two of his brothers and al Sumayda. Roughly two hundred prisoners of war were captured from Yazid's camp and were executed on the caliph's orders. Yazid's son Mu'awiya retaliated with the execution of Ibn Artat and his thirty supporters incarcerated in Wasit. Numerous fugitives from Yazid's army fled in different directions, with the Muhallabids and some of the Kufan noblemen escaping first to Basra and from there taking boats to Kerman and ultimately to Qandabil in Sind. The Umayyad authorities pursued and killed many of the Muhallabids, including nine to fourteen boys who were sent to Yazid II and executed by his order.
Салдары
Кеннедидің сөздері бойынша, Язид «әл-Хаджадж билігінен аман қалған жалғыз туған ирактық көшбасшы» және «ескі үлгідегі ирактық батырлардың соңғысы» болды. Бұрын халифа Әли, Зубайридтер билеушісі Мусаб ибн әл-Зубайр және Ибн әл-Ашат тұсында болғандай, Язид басшылығымен ирактықтар арасындағы келіспеушіліктер Омейядтар мен олардың элиталық сириялық әскерлеріне жеңіске жетіп, Иракта билігін орнатуға мүмкіндік берді. Оның көтерілісін басу Ирактағы соңғы үлкен Омейядтарға қарсы көтеріліс болды. Мұхаллабидтердің жеңілісі және Иракқа Кайси Масламаның губернатор болып тағайындалуы, содан кейін Масламаның лейтенанты, Кайсидің адал қолдаушысы Умар ибн Хубайра әл-Фазаридің тағайындалуы, халифтің өлкеде және оның шығыс тәуелділіктерінде Мудар фракциясының жеңісін білдірді. Веллхаузеннің сөзінше, «ұмайидтар тарихында бұрын-соңды болмаған, бүкіл көрнекті және күшті [Мұхаллабидтер] әулетін заңсыз деп жариялау [sic] жалпы Йемен [фракциясына] қарсы соғыс жариялаумен тең болды, ал оның салдары үкіметтің Кайситтік партиялық билікке тонуына әкелді». Хурасанның ямани тайпалары осы оқиғаларды қорлық деп қарады және 750 жылы Омейядтарды құлатқан Аббасид революциясы кезінде «Бану Мұхаллабтар үшін кек алу» деген ұранды қабылдады.
In the words of Kennedy, Yazid "was perhaps the only indigenous Iraqi leader to have survived al Hajjaj's rule" and was "the last of the old style Iraqi champions". As before under Caliph Ali , the Zubayrid ruler Mus'ab ibn al Zubayr , and Ibn al Ash'ath, divisions among the Iraqis under Yazid had enabled the Umayyads and their elite Syrian troops to defeat them and impose their rule in Iraq. The suppression of his revolt marked the last of the great anti Umayyad uprisings in Iraq. The defeat of the Muhallabids and the successive appointments to the governorship of Iraq of the pro Qaysi Maslama and shortly after Maslama's lieutenant, the Qaysi stalwart Umar ibn Hubayra al Fazari, by the caliph signaled a triumph for the Mudar faction in the province and its eastern dependencies. According to Wellhausen, "the proscription of the whole of the prominent and powerful [Muhallabid] family, a measure hitherto unheard of in the history of the Umaiyids [sic], came like a declaration of war against the Yemen [faction] in general, and the corollary was that the government was degenerating into a Qaisite party rule". The Yamani tribes of Khurasan viewed the events as a humiliation and during the Abbasid Revolution which toppled the Umayyads in 750 they adopted as one of their slogans "revenge for the Banu Muhallab [Muhallabids]".