Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гипатий кодексі (Гипатий кодексі, Гипатий летописі немесе Ипатьев летописі; Ипатьевская летопись; Іпатіївський літопис) – үш орыс жылнамасының жинағы: Бастапқы жылнама, Киев жылнамасы және Галиция-Волынь жылнамасы. Бұл Киевтік Русь туралы тарихи мәліметтердің ең маңызды көзі болып табылады. Бұл еңбектің тілі – көптеген шығыс славизмдерімен бірге Ескі шіркеу славян тілі.
The Hypatian Codex (also known as Hypatian Letopis or Ipatiev Letopis; ; Ипатьевская летопись; Іпатіївський літопис, ) is a compendium of three Rus' chronicles: the Primary Chronicle, Kievan Chronicle and Galician Volhynian Chronicle. It is the most important source of historical data about Kievan Rus'. The language of this work is Old Church Slavonic with many East Slavisms.
Шығу тегі
Кодексті 1617 жылы Украинада Захарий Копистенский тапты, ал 1621 жылы монахтар көшірді. Кейін Гипатий кодексі деп аталған бұл кодекс 1767 жылдың 15 мамырында Костромадағы Ипатьев монастырында (Гипатий монастыры) алынған болуы мүмкін. Бұл, императрица Екатерина II-нің 1767 жылғы мамыр-маусым айларындағы Волга саяхаты кезінде болған, ол орыс жылнамаларын оқып, барлығын Санкт-Петербург астанасында жинауға қызығушылық танытқан (оның саяхатының мақсаттарының бірі). Сол кездегі Ғылым академиясының директоры граф Владимир Григорьевич Орлов (1743–1831) императрицамен бірге саяхатта болып, күнделігінде 1767 жылдың 15 мамырында Ипатьев монастырынан үш жылнама сатып алынғанын, кейін Мәскеуге жіберілгенін және Ресей Ғылым академиясының Петербург кітапханасына жеткенін жазды. Осы күннен бастап Гипатий кодексі "16.4.4" тіркеу нөмірімен сақталып келеді. SSR Ғылым академиясы кітапханасы тарихы бойынша, Гипатий қолжазбасы алғаш рет 1767 жылғы қазан айында С.С. Башиловтың Август Людвиг фон Шлёзерге жолдаған хатында еске алынған (Екатерина Шлёзерді 1765 жылғы 3 қаңтарда 5 жылдық келісімшарт бойынша Ғылым академиясының толық профессоры қызметіне тағайындаған). Шлёзер 1765 жылғы 15 маусымда Санкт-Петербургтен кеткеннен кейін (Геттинген университетінде орыс тарихы студенттерінің білімін ұйымдастыру үшін), бірақ 1767 жылдың күзінен бұрын Ресей Ғылым академиясының кітапханасы оны сатып алған болуы керек. Шлёзер 1766 жылдың күзінде Геттингенге орналасқанға дейін соңғы рет Санкт-Петербургке оралды. Кету алдында ол Башиловқа нұсқау берді, ол Академиядағы қарапайым лауазымына қанағаттанбай, өз еңбегі үшін лайықты баға алмады. 1767 жылғы 12 қазандағы хатында Башилов кодекстің Ипатьев монастырынан Ғылым академиясы комитетіне жеткізілгенін, онда Алексей Яковлевич Поленовке (1738–1816) Гипатий кодексін сипаттап, көшіру және баспаға дайындау міндеті тапсырылғанын жазды. Шлёзердің кодекс туралы қосымша ақпарат сұрауына жауап ретінде Башилов толыққанды мәліметтер берді, бұл Шлёзерді 16 (27) желтоқсан 1767 күні Санкт-Петербургтен келген хабарламадан тұжырымдама жазуға итермеледі, оны Иоганн Кристоф Гаттер (1727–1799) 1768 жылы Геттингенде жарық көрген кітабына қосты.
The codex was discovered in Ukraine in 1617 by Zacharias Kopystensky, and was then copied by monks in 1621. The codex later known as the Hypatian Codex was most likely acquired from the Ipatievsky Monastery (Hypatian Monastery) in Kostroma on 15 May 1767. This would have happened during the May–June 1767 Volga voyage of Empress Catherine II , who was highly interested in reading Rus' chronicles, and collecting them all at the capital city of Saint Petersburg (one of the goals of her voyage). Count Vladimir Grigorievich Orlov (1743–1831), then director of the Academy of Sciences, accompanied the empress on the voyage and wrote in his diary that three chronicles were acquired from the Ipatievsky Monastery on 15 May 1767, which were subsequently sent to Moscow and ended up in the Petersburg Library of the Russian Academy of Sciences. Ever since, the Hypatian Codex has been preserved there with registration number "16.4.4". According to the Istoriia Biblioteki Akademii Nauk SSSR, the Hypatian manuscript was first mentioned in S. S. Bashilov's October 1767 letter to August Ludwig von Schlözer (Catherine had previously appointed Schlözer as full professor of Academy of Sciences on 3 January 1765 with a 5 year contract). At some point after Schlözer left Saint Petersburg on 15 June 1765 (to organise education of Russian history students at the University of Göttingen), but before autumn 1767, the Library of the Russian Academy of Sciences must have acquired it. Schlözer returned to Saint Petersburg in autumn 1766 one last time before settling in Göttingen definitively. Before leaving, he gave instructions to Bashilov, who was dissatisfied with his humble position at the Academy, unable to do and get credit for his own work. In the letter of 12 October 1767, Bashilov wrote that the codex had been delivered from the Ipatievsky Monastery to the Committee of the Academy of Sciences, where Alexei Yakovlevich Polenov (1738–1816) was given the task of describing and copying the Hypatian Codex in order to prepare it for publication. In response to Schlözer's request for more information on the codex, Bashilov provided more details, leading the excited Schlözer to write An Abstract from a Report from St. Petersburg dated 16 (27) December 1767, which Johann Christoph Gatterer (1727–1799) included in his 1768 book published in Göttingen.
Зерттеу тарихы
Шлёцер Геттингенде жұмыс істеп жүргендіктен және толық көшірмесін алғанға дейін Гипатиан мәтінін зерттеуді жалғастыра алмағандықтан, Шлёцер Башиловқа (алты айдан астам уақыт жауап бермеген) көшірмені асығыс жіберуге шақырып, үнемі хат жазып отырды ("1768 жылғы тамыздағы хатында "Мен Гипатиан кодексінің сұралған көшірмесін күн сайын поштамен күтемін" деп жазған), ол бірнеше күннен кейін келді. Мұның себебі, Шлёцер Санкт-Петербургтен Геттингендегі жұмысын жалғастыру үшін кеткеннен кейін, Башилов пен Поленовке «Никон жылнамалары» басылымын аяқтау жұмысы тапсырылды. Академия 1769 жылдың ақпанына дейін Шлёцерді Петербургке қайтаруға тырысты, ақырында 1770 жылдың 1 қаңтарында оның келісімшартын тоқтатты, бұл орыс жылнамаларының басылымдары бойынша жұмысты тоқтатты және Башиловты жұмыссыз қалдырды (және ол 1770 жылдың 11 шілдесінде туберкулезден қайтыс болды). Поленов 1771 жылдың сәуір айында отставкаға кетті. Гипатиан кодексі кейінгі ондаған жылдар бойы императрица Екатеринаның өзі қоса, көптеген адамдар тарапынан ұмытылды. 1792 жылдың күзінде чех ғалымы Йозеф Добровский оны қысқаша қарастырған болуы мүмкін. 1809 жылдың жазында Клебников кодексінің кездейсоқ табылуынан кейін, Николай Карамзин Гипатиан кодексін іздеуді бастады. Ол Академия президенті Новосильцевтен оны табуға көмектесуін сұрағаннан кейін қайта табылып, 1809 жылдың қазан айының басында Мәскеудегі Карамзинге жеткізілді. Карамзин 1816 жылдан бастап «Ресей мемлекетінің тарихы» атты еңбегінің бір бөлігі ретінде Гипатиан кодексінің мазмұндамаларын жариялай бастағанда, ғалымдар қауымы кодекспен кеңінен танысты. Гипатиан кодексінің толық басылымы 1871 жылға дейін жарық көрген жоқ.
Because Schlözer was working in Göttingen and could not proceed to study the Hypatian text further until he had received a complete copy, Schlözer incessantly wrote letters urging Bashilov (who did not respond for over six months) to hurry up and send him a copy ("I am waiting for the requested copy of the Hypatian Codex every mail day" in an August 1768 letter), which finally arrived a few days later. The reason was that after Schlözer left Saint Petersburg to continue his work in Göttingen, Bashilov and Polenov were assigned to continue work on the Nikon Chronicles publication instead. The Academy tried to get Schlözer to return to Petersburg as late as February 1769, and eventually terminated his contract per 1 January 1770, which effectively terminated the work on Rus' chronicle publications, and leaving Bashilov without a job (and dying from tuberculosis on 11 July 1770). Polenov resigned in April 1771. The Hypatian Codex was forgotten by almost everyone including empress Catherine in the decades thereafter. The Czech scholar Josef Dobrovský probably briefly examined it in autumn 1792. After the Khlebnikov Codex was accidentally discovered in the summer of 1809, Nikolay Karamzin began searching for the Hypatian Codex. It was rediscovered after he asked Academy president Novosiltsev to help find it, and delivered to Karamzin in Moscow in early October 1809. When Karamzin finally began publishing abstracts of the Hypatian Codex as part of his magnum opus History of the Russian State from 1816 onwards, the scholarly community was finally introduced with the codex on a large scale. The first full publication of the Hypatian Codex would not see the light until 1871.
Құрамы
Бұл кодекс – Лаврентий кодексінен кейінгі ең көне сақталған «Ақпараттар жинағының» екінші қолжазбасы. Гипатий қолжазбасы 1425 жылға дейін сақталған, бірақ оның ішінде Киевтің 12 ғасырдағы және Галичина-Волыньнің 13 ғасырдағы жоғалған жылнамаларынан құнды ақпараттар бар. Кодекс 13 ғасырдың соңында жинақталған болуы мүмкін. Қызыл әріптермен жазылған титул бетінде оның аты ("Русь жылнамасы. Құдайдан бастайық. Әке, бізді иеленшікке ал"), ал қара әріптермен ("Ескі заманның әңгімесі") деп жалғастырылған. Кітаптың алқаптағы жазуда салыстырмалы түрде жақында жазылған қолмен Lang ru ("Киев жылнамасы") деген атау көрсетілген, сондай-ақ кодекске бұрын ие болған екі адамның есімдері тізілген: "I. Ипатьев монастырының қызметшісі Тихон Мижуевтің кітабы. II. Ипатьев монастырының монах Тарасийдің кітабы".
The codex contains the second oldest surviving manuscript of the Primary Chronicle, after the Laurentian Codex. The Hypatian manuscript dates back to 1425, but it incorporates much precious information from the lost 12th century Kievan and 13th century Galician Volhynia chronicles. The codex was possibly compiled at the end of the 13th century. The title page, written in red letters, names it ("Rus' chronicle. Let us begin with God. Father, bless us"), and continues in black letters with ("The Tale of Bygone Years"). The flyleaf contains, in relatively recent handwriting, the title Lang ru ("The Kievan Chronicle"), and includes the names of two previous owners of the codex: "i. The book of the servant of the Ipatiev Monastery Tikhon Mizhuev. ii. The book of the monk of the Ipatiev Monastery Tarasij."