Кіріспе
Екатерина Дмитриевна Кускова (1869–1958) – Ресей саяхатшысы және журналисі. Ол Ресей әлеуметтік-демократиялық жұмысшылар партиясының (РСДРП) және либералдық Конституциялық демократиялық партияның құрылуына қатысқан Ресей империясының экономисі, журналисі және саясаткері болды. Ол әлеуметтік реформаның жақтаушысы және большевиктерге қарсы шықты.
Yekaterina Dmitriyevna Kuskova (Екатери́на Дми́триевна Куско́ва; 1869–1958) was a Russian Empire economist, journalist, and politician involved in founding both the Russian Social Democratic Workers' Party (RSDRP) and the liberal Constitutional Democratic Party. She was an advocate of social reformism and opposed the Bolsheviks.
Популизм, марксизм және ревизионизм
Кускова Ресей империясының Уфа губерниясында Уфа қаласында дүниеге келген. Әкесі мектеп мұғалімі болған. Бала кезінде ол Самараға, содан кейін Саратовқа көшіп келді. 1880 жылдары революциялық қозғалысқа қатысты. 1890 жылы Мәскеуге оқуға барып, жасырын халықшылдар тобына кірді. Ол Марк Натансонның «Халық құқығы» партиясына мүше болды және болашақ Социалистік-революциялық көшбасшы Виктор Черновпен танысты. 1893 жылы тұтқындалып, Нижний Новгородқа (Горки) жер аударылды. Содан кейін ол марксизмге көшті және социал-демократтардың жер аударылғандарының тобына қосылды, оның ішінде болашақ күйеуі Сергей Прокопович болды, оған 1895 жылы үйленді. Бостандыққа шыққан соң, ерлі-зайыпты 1897 жылы Германияға көшіп барды. Сол жерде олар Георгий Плехановпен танысып, Ресейдің шетелдегі социал-демократтар одағында белсенділік танытты. 1898 жылы олар жаңадан құрылған РСДРП-ға мүше болды. Алайда 1890 жылдардың соңында Кускова мен Прокопович ортодоксалды марксизмге күмәндана бастады. Кускова, әсіресе, Эдуард Бернштейннің ревизионизмін жақтады, оны өзінің әйгілі және өте даулы 1899 жылғы «Кредо» мақаласында қорғады, оны Владимир Ленин оның білмеуінен жариялады. Кускова капитализмнің сөзсіз құлдырауы туралы ортодоксалды марксистік теорияның қате екеніне, Ресейде капитализмнің дамуы пайдалы екеніне және капитализмнің біртіндеп реформалар арқылы социализмге айналуы мүмкін екеніне сенді. Ол РСДРП-ның құрылуы «интеллектуалдық қиял» екенін дәлелдеді және «демократиялық марксизмді» талап етті, ол билікті басып алу ниетін «қазіргі қоғамды демократиялық бағытта өзгертуге ұмтылыс» деп өзгертуге тиіс. Бұл көзқарастарды оның сыншылары «экономизм» деп атады (ортодоксалды марксистер революциялық синдикализмнен ревизионизмге дейінгі әртүрлі ерестерге қолданған біршама дұрыс емес термин). Бұл сыншылардың арасында Георгий Плеханов, Павел Аксельрод, В. И. Ленин және басқалар болды. Дау-жанжал барысында Кускова РСДРП-дан шығарылды. Оның күйеуі де партиядан кетті. «Экономизм» дауы Батыс Еуропа социалистерінің назарын өзіне тартты және он тоғызыншы ғасырдың соңында реформаторлар мен революционерлер арасындағы күрес бөлігіне айналды.
Либерализм, реформанизм және орыс революциялары
1904 жылы Кускова мен Прокопович либералды "Азаттық одағының" құрылтайшы мүшелері болды, кейіннен Конституциялық демократиялық партия (КДП) деп аталды. Партия жұмысшы табының игілігі үшін демократиялық саяси реформалар мен шағын әлеуметтік реформаларды талап етті. Ол бірқатар бұрынғы марксистерді, ең бастысы П. Б. Струвті (РСДРП-ның алғашқы бағдарламасын жазған), философтар Н. А. Бердяев пен С. Л. Франкты, сондай-ақ А. В. Пешёхонов, Н. Ф. Анненский және В. А. Мякотин сияқты бұрынғы народниктермен, және социалистік негіздері жоқ ұлттық либерал П. Н. Милюковпен біріктірді. Біраз уақыт бойы КДП-дағы бұрынғы марксистер неміс социал-демократтарымен байланыста болды және олар әлі де социалистер екенін, бірақ Ресей социализмге дайын емес екенін, алдымен капиталистік демократия құру қажет екенін мәлімдеді. Кускова "Наша жизнь" журналының негізін қалаушыларының бірі және редакторы болды, ол КДП-ның ресми органына айналды. Ол 1905 жылғы 9 қаңтардағы Қанды жексенбіде қарусыз шеруді басқарған православие дінінің қызметкері және әлеуметтік реформатор Гапон әкесімен байланыста болды, бұл 1905 жылғы революцияның бастауы болды. Гапонмен байланысы болғандықтан Кускова қысқа мерзімге қамауға алынды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол режимге қарсы либералды оппозицияның маңызды орталықтарының бірі – кәсіподақтар одағын ұйымдастыруға көмектесті. Ол КДП Орталық Комитетінің мүшесі болды, бірақ көп ұзамай одан кетіп, КДП-дан шықты, себебі партия жетекшісі Милюковтың консервативті бағытына келіспеді. 1910 жылдары Кускова журналистикаға берілді, "Товарищ" (Комрадес) және билік тарапынан жабылып қойылған "Без Заглавия" (Атауы жоқ) сияқты бірнеше журналды негіздеді, редакциялап, мақалаларымен қамтыды. Ол сондай-ақ "Русские Ведомости" (Ресей газеті) басылымына үлес қосты. Ол РСДРП-ның марксистік ортодоксиясымен қарама-қайшы келетін, бірақ КДП-дан солға қарай бағытталған реформалық социализмді жақтады. РСДРП-ға қайтадан қосылуға тырыспағанымен, ол меньшевиктермен, әсіресе 1910 жылдары РСДРП-ның заңсыз жер асты ұйымын таратып, кәсіподақтар мен кооперативтердегі заңды жұмыстарға көшуді қалаған "Ликвидаторлармен" достық қарым-қатынас сақтады. (Кәсіподақтар 1906 жылы заңдастырылды.) Соғысқа дейін Кускова кооперативтік қозғалысқа, масондыққа және әйелдер құқықтары үшін күреске қатысты. Ол Ресейде феминизмнің ерте жақтаушыларының бірі болды. Ол Ресейдің Ұлы Шығыс ложасының белсенді мүшесі болды. 1914 жылы Кускова қорғаушылық позицияны қабылдады. 1917 жылы ол Ақпан революциясын құптады және күйеуі сауда және энергетика министрі, содан кейін азық-түлік министрі болып тағайындалған Уақытша үкіметті қолдады. Кускова "Власти Народа" (Халық билігі) демократиялық социалистік журналын іске қосты, ол оңшыл меньшевиктер (Александр Потресов сияқты), тәжірибелі народниктер (Николай Чайковский сияқты) және оңшыл социалистер (Борис Савинков сияқты) сияқты түрлі партиялардан шыққан қорғаушылық социалистерді біріктірді. Ол большевиктердің соғысқа қарсы науқанын қатты сынады, сонымен қатар Конституциялық демократтарды Корнилов ісіне қатысқандары үшін айыптады. Ол Демократиялық конференцияға және Парламентке дейінгі сессияға қатысты және Конституциялық жиналысқа сайлауға түсті. Ол большевиктердің Қазан революциясына қарсы болды және большевиктердің Конституциялық жиналысты таратып жіберуін айыптады, бірақ қарулы қарсы төңкерісті қолдамады. Ол Азамат соғысы кезінде Ресейде қалды. 1921 жылы азамат соғысынан кейінгі ашаршылықтың ең ауыр кезеңінде Кускова, Прокопович және олардың бұрынғы әріптестері Ашаршылыққа қарсы қоғамдық комитетте ерікті болып қызмет етті. Олардың күш-жігеріне жағдай нашар болғанда рұхсат етілді, бірақ Кеңес үкіметі ақырында Комитетті Кеңеске қарсы насихат жүргізуде айыптады. 1921 жылдың қараша айында олар тұтқындалып, Вологдаға жер аударылды. 1922 жылы Кускова мен оның күйеуі басқа да танымал либералдар мен әлеуметтік реформаторлармен бірге Кеңес Одағынан қуылды.
Ақырғы жер аударылу
Кускова мен Прокопович алдымен Берлинде қоныстанды, онда олар ресейлік саяси тұтқындарды қолдаған түрлі ұйымдарда белсенділік танысты және бірнеше большевикке қарсы журналдар жариялады. 1924 жылы олар Прагаға көшіп, Кускова көптеген эмигрант-либералдармен бірге «Республикалық демократиялық қауымдастығын» құруға қатысты. Жаңа экономикалық саясат (НЭП) кезінде Кускова Кеңес Одағы өзгерістерге ұшырайды және ол бір күні отанына оралуы мүмкін деген үмітте болды, бірақ бұл үміттерін Струве сияқты бұрынғы одақтастары қатаң сынады. 1939 жылы Гитлер Праганы басып алғанда, олар Женеваға көшіп кетті. Кускова экономика, тарих және саяси мәселелер туралы жазуын жалғастырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол фашизм жеңілген соң, Батыспен одақтасқан Кеңес Одағы демократиялық эмигранттарға оралуға рұқсат береді деп үміттенді. Бірақ ол қайтадан көңілі қалып, 1958 жылдың 22 желтоқсанында Женевада қайтыс болды.