Кіріспе

1942 жылы Австралия Парламенті Австралияның Ұлыбританиядан тәуелсіздігін ресми түрде бекіткен заң. 1942 жылғы Вестминстер статутын қабылдау туралы заң – Австралия Парламентінің 1931 жылғы Вестминстер статутының 2-6-тармақтарын ресми түрде қабылдауы. Бұл Ұлыбритания Парламентінің акты, ол Ұлыбритания империясының өздігінен басқарушы доминиондарының толық заңнамалық тәуелсіздігін қамтамасыз етті. Осы заңмен Вестминстер доминиондар үшін заң шығару өкілеттігінің басым бөлігінен бас тартып, оларды де-юре егеменді мемлекеттерге айналдырды. Қабылдау заңының қабылдануымен британ Парламенті Австралия Парламентінің тікелей өтініші мен келісімі болмаса, Ұлтас үшін заң шығара алмайтын болды. Заң 9 қазан 1942 жылы Корольдік мақұлдауын алды, бірақ Статутты қабылдау 1939 жылдың 3 қыркүйегіне дейін, яғни Австралия Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан кезге кері күшінде болды. Заңның маңыздылығы оның ережелерінің құқықтық салдарынан гөрі, оның символдық мәнінде. Австралияның Ұлыбританиядан тәуелсіздігі кеңінен қабылданып бағаланғанмен, Вестминстер статутын қабылдау Австралияның тәуелсіздігін әлемге ресми түрде жариялады.

Өмірбаян

Австралияның тәуелсіздікке қадам салмағы бірте-бірте және көбінесе оқиғасыз болды. Жаңа Оңтүстік Уэльс 1788 жылы Сиднейде британдық колония ретінде құрылды. Басқа колониялар Жаңа Оңтүстік Уэльстен бөлініп шықты немесе Австралия құрлығындағы келесі онжылдықтарда жеке құрылды. Колониялар 19 ғасырдың екінші жартысында өздерін-өздері басқару құқығына ие болды, 1852 жылы Викториядан бастап, бірақ осыған дейін барлық колонияларда әкімшілік мәселелер бойынша губернаторларына кеңес беру үшін сайланбаған заң шығару кеңестері болған. 1901 жылы алты колонияның бірігуінен Австралия Ұлттық Достастығы құрылды, Австралия Ұлттық Достастығы туралы 1900 жылғы заңға патшалық келісім берілгеннен кейін, ол Британ империясының доминионы ретінде танылды. Бұл Австралияға заң жүзінде өздігінен басқаратын британдық колония болса да, үлкен тәуелсіздік берді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, доминиондардың әрқайсысы (Австралия, Канада, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африка, бірақ Ньюфаундленд емес) Версаль келісіміне жеке қол қойды, бірақ Британ империясының біртұтас аясы шегінде. Әр доминион сондай-ақ Ұлттар Лигасының негізгі мүшесі атанды. Бұл доминиондардың тәуелсіздігінің маңызды халықаралық дәлелі болды.

Вестминстердің статуты

1926 жылғы Императорлық конференция кезінде Доминиондар мен Ұлыбритания үкіметтері 1926 жылғы Бальфур декларациясын бекітті, онда Доминиондар Британ империясының автономды мүшелері екендігі, бір-біріне және Ұлыбританияға тең екендігі жарияланды. Вестминстердің 1931 жылғы Статуты Бальфур декларациясына және Императорлық конференцияларда қабылданған басқа да шешімдерге заңдық күш берді. Ең маңыздысы, ол Ұлыбритания Парламентінің Доминиондарға қатысты ешқандай заң шығару құқығы болмайтындығын жариялады. Бұрын Доминиондар Ұлыбританияның заңды түрде өздерін-өздері басқаратын колониялары болып саналды, демек, олардың халықаралық құқықтық мәртебесі болған жоқ. Статут Доминиондарды құқықтық жағынан тәуелсіз мемлекеттерге айналдырды. Статут Канада, Оңтүстік Африка және Ирландия еркін мемлекеті үшін дереу күшіне енді. Алайда, Австралия, Жаңа Зеландия және Ньюфаундленд оларға қатысты қолданылуы үшін заң арқылы Статутты ратификациялауы тиіс болды. Канада сонымен қатар Канада Конституциясына қатысты Статуттан кейбір ерекшеліктерді алу туралы өтініш жасады. 1930 жылы, Статут қабылданатынға дейін, Еңбек партиясының премьер-министрі Джеймс Скуллин Сэр Исаак Исааксты (сол кезде Австралияның бас судьясы) Лорд Стоунхейвеннің орнына Австралияның генерал-губернаторы лауазымына ұсынды. Бұл бұрынғы тәжірибеден алшақтық болды, онда британдық монарх британдық премьер-министрдің кеңесі бойынша австралиялық премьер-министрге лауазымға бірнеше үміткерді ұсынатын. Алайда, Австралия премьер-министрі, Бальфур декларациясының принциптеріне сәйкес, Доминион үкіметтеріне өз істерін өзі басқаруға мүмкіндік беретін қағидаларды ескере отырып, Исаакстың тағайындалуын талап етті. Патша Георг V Исааксты мақұлдамаса да, 1930 жылғы Императорлық конференция декларация бойынша процедураны қолдады, сондықтан патша Исааксты тағайындады. Басқа Доминиондар да осы саяси тәуелсіздіктің көрінісін қолдады.

1937 жылғы заң жобасы

Осыдан кейін он жыл бойы Австралия үкіметтері Статутты қабылдауды басымдыққа қоймады. 1937 жылдың маусым айында Лион үкіметі Вестминстер Статутын қабылдау туралы заң жобасын парламентке енгізді, ол Өкілдер палатасында екінші оқылымда мақұлданды. Бірақ, 1937 жылғы федералды сайлауға дейін парламент таратылғандықтан, заң жобасы күшін жойды. Үкімет 1937 жылғы тақтан сөйлеген сөзінде заң жобасын қайтадан енгізуге уәде берді, бірақ одан әрі шаралар қабылданбады. Бұл мәселе парламентте кейде көтерілді, бірақ қабылдау жедел қажеттілік ретінде қарастырылмады. 1937 жылғы заң жобасын ұсынған кезде Бас прокурор Роберт Мензис Статутты қабылдаудың "шамалы ғана артықшылықтары" бар екенін және ол Австралияның қазіргі конституциялық құрылымын "мардымсыз дәрежеде" өзгертетінін айтты. Ол "Комонвелл құрылғаннан бері Австралияның нақты және әкімшілік заң шығару тәуелсіздігіне ешқандай күмәндік туырмағанын" атап өтті, сондай-ақ Статутты қабылдаудың басты себебі – оны бұрын қабылдаған басқа доминиондармен "біркелкі қатарға қою" екенін мәлімдеді.

1942 жылғы заң жобасы

Жапон императорлық әскери-теңіз күштерінің Перл-Харборға шабуыл жасауына сегіз апта бұрын премьер-министр болған Джон Кертин, 1942 жылы Сингапурдың түсуі және HMS Prince of Wales және HMS Repulse кемелерінің батып кетуінен кейін, Статутты қабылдауға көндірілді. Бұрынғы консервативті үкіметтер британдық әскери күштер Австралияны қорғай алады деп мәлімдеген, бірақ Кертин Сыртқы істер министрі доктор Х.В. Эваттпен бірге АҚШ-пен одақ құрудың тиімдірек болатынын ойлады. 1940 жылдарға дейін Ұлыбритания Австралияның сыртқы қатынастарын әдеттегідей басқарып келген. Кертиннің 1942 жылдың соңында Вестминстер Статутын ресми түрде қабылдауы – Австралияның тәуелсіз мемлекет екенін халықаралық қауымдастыққа көрсету болды. Вестминстер Статутын қабылдауға түрткі болған нәрсе – 1942 жылы HMAS Австралия кемесінде екі гомосексуал австралиялық теңізшінің экипаж мүшесін өлтіргені үшін оларға тағайындалған өлім жазасы еді. 1939 жылдың 7 қарашасынан бастап Австралия Корольдік Теңіз күштері британдық императорлық заңға бағынышты жұмыс істеді, осы заң бойынша екі теңізшіге өлім жазасы берілді. Егер Австралия заңы қолданылғанда, оларға осы жаза берілмес еді, бірақ Австралия үкіметі жазаны өзгерту үшін патшаға тікелей өтініш жасауға мәжбүр болды, нәтижесінде жазасы өмір бойы бас бостандығынан айыруға ауыстырылды. Вестминстер Статутын қабылдау арқылы Австралия қолданыстағы императорлық заңға өзгерістер енгізе алатын болды, бұл осындай жағдайдың қайталануын болдырмады. Кейіннен олардың жазалары тағы да жеңілдетілді.

Актінің ережелері

Заңның үш бөлімі болды: біреуі қысқа атауын белгіледі, біреуі Заңның патшалық келісімін алғаннан кейін күшіне енетінін жариялады, ал үшіншісі Вестминстер статуты қабылданды деп жариялады және ол 1939 жылдың 3 қыркүйегінен – Екінші дүниежүзілік соғыстың басталған күнінен бастап күшіне енгені есептелді. Қарапайым Заң болғанына қарамастан, оның маңызды әсері болды. Вестминстер статутының 2-бабы 1865 жылғы Отарлық заңдардың жарамдылығы туралы заңның күшін жойды, оны қабылдау Австралия Парламенті қабылдаған және британдық заңдарға қайшы келетін заңдардың енді жарамсыз емес екенін білдірді. Статуттың 4-бабы бойынша, Ұлыбритания Парламенті қабылдаған заңдар тек сол доминион үкіметінің сұрауы бойынша ғана доминионда күшіне енеді. Статуттың 5-бабы Австралия суларындағы сауда кемелеріне қатысты британдық бақылауды жойды. 6-бабы британ монархының кейбір заңдарды өз қарауына алу құқығын жойды, оның орнына генерал-губернаторға монархтың атынан патшалық келісім беруге ғана рұқсат берді.