Кіріспе

1891 жылы жазылған Рудиард Киплингтің "Сөнген шам" романы – Нобель сыйлығын жеңіп алған ағылшын жазушысы Рудиард Киплингтің тұңғыш романы, ол алғаш рет 1891 жылғы қаңтарда "Lippincott's Monthly Magazine" журналында жарияланды. Романның басым бөлігі Лондон қаласында өтеді, бірақ оқиғаның маңызды тұстары Судан мен Порт-Саидта орын алады. Онда көзі көрмей қалған суретші Дик Хелдардың және оның балалық шақтағы досы Мейзиге деген құштарлығы баяндалады. Киплинг бұл романды 26 жасында жазды, ол өзінің Флоренс Гаррардқа деген өкірілмеген махаббатына негізделген жартылай автобиографиялық туынды. Роман сыншылар тарапынан жақсы қабылдалмаса да, бір ғасырдан астам уақыт бойы басылымнан түспей келеді. Одан соң пьеса, екі нұсқаусыз фильм және драмалық фильм түсірілді.

Өмірбаян

Киплинг 1889 жылы Англияға оралған кезде, ол сәтті шағын әңгімелерінің арқасында әдеби даңққа қадам басқан болатын. Дегенмен, одан роман жазу күтілгендіктен, ол үш айдың ішінде "Сөнген шам" романын жаза бастады. Романға Флоренс Гаррардпен болған сәтсіз қарым-қатынасы түрткі болды, ол алғаш рет оны әпкесімен бірге Саутсиде тұрғанда кездестірген. Үндістанға репортер болып жұмыс істеуге қайтып келгеннен кейін Киплинг Гаррардпен хаттар арқылы байланыста болды. Ол екі жылдан соң олардың қарым-қатынасын тоқтатты, бұл Киплингті қатты күйретіп жіберді, өйткені ол олардың никелесетініне сенген. Ол 1890 жылы Лондонда Гаррардты қайта кездестіріп, олардың қарым-қатынасын қайта жандандыруға тырысты. Ол сондай-ақ оның Джулиан академиясында оқып жатқан Париждегі үйіне барды. Олардың арасында не болғаны белгісіз, бірақ Киплинг енді ешқашан Гаррардты көрген жоқ.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Хикая Дик пен Мэйзиден басталады. Олар жетім балалар, теңіз жағалауындағы пансионатта, миссис Дженнеттің қамқорлығында (Киплингтің балалық шақтағы миссис Холлоуэймен болған тәжірибесі). Дик Мейзиге деген махаббатын мойындайды, бірақ ол оған білімін аяқтау үшін жуырда кететінін айтады. Бірнеше жылдан кейін Дик Судандағы британдық қарулы күштерде суретші және суретші болып жұмыс істейді. Ол Торпенхоу есімді соғыс тілшісімен кездеседі, ол оның шеберлігін көріп, Дикке ол жұмыс істейтін синдикатпен жұмысқа тұруды ұйымдастырады. Екі жігіт бірден дос болып, бір-біріне кәсіптерінде көмектеседі. Дик кейіннен басынан семсерден жараланып, бір түнде Мейзи туралы күңкілдеп, мазасыздықта болады. Үгіт аяқталғаннан кейін Дик Лондонға оралады, ол соңында Торпенхоумен қайта қосылады. Оның соғыс эскиздері Англияда назар аударады және оның бұрынғы жұмыс берушілері оның тапсырылған жұмыстарын ұстап қалуға тырысқанда, Дик олардың өкілдерін оларды қайтаруға мәжбүрлейді. Ол Торпенхоумен бірге Лондонда жалға алынған пәтерде тұрады, онда екеуі бірнеше басқа достарымен бірге уақыттарын "Өнер" туралы жұмыс істеп, талқылаумен өткізеді. Дик қайтадан Мейзиге тап болады, ол да суретші болып жұмыс істейді және Диктің бұрынғы мұғалімі Камидің студенті. Ол одан қарым-қатынастары туралы сұрайды және оның ұсыныстарын қабылдамағанымен, ол оның жұмысына қатысты кеңестерін бағалайтындықтан, әр жексенбі сайын онымен кездесуді сұрайды. Ол қыздың өзін жақсы көретінін сезініп, оған мойынсұнады. Ол сонымен қатар Мейзидің бөлмедесі, қызыл шашты қызды кездестіреді, ол оны бірден жек көреді. Дик өзінің жұмысын талқылап жатқанда, Мейзимен "Құйқылы түннің қаласы" кітабындағы "Меланколияны" суретке түсіруге тырысқаны туралы дау-дамай бастайды. Дик бұл оның қабілетінен тыс екенін айтады және оны жақсырақ жасай алатынын айтады. Мейзи көп ұзамай Камимен бірнеше ай жұмыс істеуге Парижге кетеді, ал Дик оны портта көреді. Ақыры ол қызды өзіне сүйіп алуға көндіреді, бұл қызыл шашты қызды ашуландырады. Ол бөлмесіне оралғанда, Торпенхоудың Беси есімді әдемі жас жезөкше алып келгенін біледі, оны ол залда құлап қалған күйінде тапты. Дик қыздың бетіне таңғалып, оны өзінің студиясына қайтып оралуға көндіреді, сонда ол оны ақы төлеу үшін суретке түсіре алады. Ақырында, Бесси Торпенхоуды азғыруға тырысады, бірақ оларды Дик үгіттейді және оны жіберіп жібереді. Бесси Дикке ашулы, бірақ ақша үшін оған модель болуды жалғастырады. Дик "Меланколия" үшін өзінің идеясын жасайды, ол Бессиді үлгі етеді, бірақ бұрынғы шайқаста алған жарақаттан кейін соқыр болып бара жатқанын біледі. Ол әлі де картинаны Торпенхоу қайтып келгеннен кейін бір аптадан кейін аяқтай алады, ол өзінің бұзылған көруіне көмектесу үшін вискиге арқа сүйеді. Алайда, Бесси оның бұрынырақ араласқаны үшін өш алу үшін суретті жояды. Торпенхоу бұл фактіні Диктен жасырады, ол қазір толығымен соқыр, қызға көмектескеніне өкінуде. Судандағы жаңа науқан туралы хабарлар жеткенде, Торпенхоу Париждегі Мейзиге барып, Дикпен кездесуге көндіреді. Көрініп тұрғандай, ол қатты қиналғанмен, ол бас тартады және Дик оны жұмсақ түрде кетуін сұрайды. Ол бұл фактіні Торпенхоудан жасырады, ол достарымен бірге науқасқа кетеді. Дик Бесимен қайтадан кездеседі және Меланколияның жойылғандығын білгеннен кейін, науқасқа баруды шешеді. Порт-Саидтағы танысының көмегімен ол шайқастың басында майданға жетеді, бірақ басына оқ түсіп қаза табады.

Тақырыптар

Романның басты тақырыбы – Диктің Мейзиге деген жауапсыз махаббаты және оның оны өзіне ғашық етуге жасаған сәтсіз әрекеттері. Керісінше, роман Дик пен Торпенхоу арасындағы достықты зерттейді, ал The Guardian оны романның «эмоционалды тұрғыдан қанағаттандыратын жалғыз қарым-қатынасы» деп атап көрсетеді. Роман еркектікті зерттейді және оны Виктория дәуіріндегі әйелдік қасиеттер мен рөлдермен салыстырады. Бұл Диктің соғыс суретшісі ретіндегі тәжірибесінде айқын көрінеді, ол оған өнеріне кеңірек көзқарас сыйлап, Мейзи ешқашан сезіне алмайтын нәрсе. Киплинг сонымен қатар балалық шақтағы зорлық-зомбылықтың салдарына тоқталады, миссис Дженнеттің Дикке жасаған қатысы оны «табиғи жалғаншы» және «денесі сауатсыз, жаны жабайы» болуға итермелейді. Бұл оның кейіннен синдикат өкілін қорлауында көрініс береді. Липпикотт басылымында он екі тарау және қуанышты аяқталу болған. Дегенмен, Киплинг бастапқыда он бес тараудан тұратын, Диктің өлімімен аяқталатын нұсқасын жазған. Бұл аяқталу көпшілік үшін тым қайғылы болады деп шешіп, ол оны кейіпкерлердің құдаласуымен аяқтауға өзгертті. Роман «сезімтал, құрылымсыз, мелодрамалық, шовинистік және сенімсіз» деп әртүрлі сынға ұшырады. Лорд Биркенхед Киплингтің басқа жарияланған туындылары арасында осы романды «шұғыл алма» деп атады. Джордж Оруэлл Эдвард Шенкстің «Радъярд Киплинг» романына жазған қолтаңбасыз шолуында: «Қызығы, ол [Шенкс] осы керемет роман – «Сөнген жарық» туралы өте төмен пікірде екен» дейді.

Бейімделулер

Джордж Флемингтің Джонстон Форбс Робертсон, оның әйелі Гертруда Эллиотт және Сидней Валентайн қатысқан пьесасы алғаш рет 1903 жылдың ақпан-сәуір айларында Вест-Эндте қойылды, ал қараша айында Бродвейге көшіріліп, оқиғаны одан әрі танымал етті. 1916 жылы Роберт Эдесон мен Хосе Коллинзбен бірге Pathé компаниясының үнсіз фильміне, 1923 жылы Famous Players–Lasky компаниясының үнсіз фильміне, ал 1939 жылы Paramount компаниясының фильміне бейімделді, онда Рональд Колман Хелдар рөлінде ойнады, ал Мюриэл Ангелус, Ида Лупино және Уолтер Хьюстон да қатысты. 1961 жылы Breck Shampoo Company компаниясы АҚШ-та теледидарға бейімдеді, Ричард Басехарт Хелдар рөлінде, ал Сьюзан Харрисон Мейзи рөлінде ойнады. «Сөнген Нұр» (The Light That Failed) Сэм Данн радио пьесасы ретінде Хайман Браунның CBS радиолық құпия театры сериясының бір бөлігі ретінде бейімделді және 1977 жылдың 28 ақпанында эфирге шықты.