Кіріспе

1808–1856, 1866 жылдар аралығы

Батыс Африка эскадрильясы, сондай-ақ Алдын алу эскадрильясы деп те аталатын, Британ Корольдік Әскери-теңіз флотының эскадрильясы болып, Атлантика мұхитындағы құл саудасын жою мақсатымен Батыс Африка жағалауын патрульдеуге арналған. 1807 жылғы Құл саудасы заңы қабылдалғаннан кейін 1808 жылы құрылып, Англияның Портсмут қаласында орналасқан бұл эскадрилья 1856 жылға дейін және қайта 1866 жылдан 1867 жылға дейін тәуелсіз құрама болып қалып келді. Эскадрильяның қызметінің нәтижелері талқыға түсті, кейбір сарапшылар оны құл саудасын тоқтатуда маңызды рөл атқарғанын айтса, енді біреулері оның жеткіліксіз қаржыландырылғанын және сыбайлас жемқорлыққа ұшырағанын мәлімдеді. Корольдік флоттың теңізшілері тропикалық аурулардың көп болуына байланысты оны ең жағымсыз қызметтік орналасудың бірі деп есептеді. Қызмет ішінде ол Атлантика арқылы құл тасыған кемелердің шамамен 6%-ын қолға түсіріп, 150 000-ға жуық африкалықты босатып алды.

Тарих

1807 жылғы 25 наурызда Ұлыбритания құл саудасын ресми түрде тоқтатты, британдықтарға құл саудасымен айналысуға, құл кемелерінің экипажында болуға, құл кемелерін қаржыландыруға немесе құл кемелерін жабдықтауға тыйым салды. Заңға құлдары жоқ, бірақ құл саудасы үшін жабдықталған кемелерді тәркілеуге рұқсат беретін тармақ та енгізілді. Бұл заңды орындау үлкен және күрделі міндет болды. 1808 жылы осы шешімді күшіне енгізу үшін Адмиралтейство Африка жағалауын бақылау үшін екі кеме жіберді. Наполеон соғыстары аясында британдықтардың шағын күштері жау мемлекетінің туын көтерген кез келген кемені тоқтатуға құқылы болды, бұл құл саудасын тоқтату жұмысын жеңілдетті. Алайда, Португалия құл саудасымен ең көп айналысатын елдердің бірі және Францияға қарсы Ұлыбританияның одақтасы болды. 1810 жылғы ақпанда Португалия дипломатиялық қысыммен британдық кемелерге португалдық кемелерді тексеруге рұқсат беретін келісімге қол қойды, яғни Португалия тек өзінің африкалық иеліктерінен ғана құлдармен сауда жасай алады. Британ үкіметі белгілеген сыйлықтар үшін құл сатушыларды қуатын жеке кеме "Дарт" (капер, яғни рұқсаттамамен жұмыс істейтін кеме) 1810 жылғы келісім бойынша алғашқы тұтқындауды жасады. 1813 жылы "Дарт" және тағы бір капер "Китти" құл сатушыларды пайда табу үшін қуаған жалғыз екі кеме болды, осылайша Батыс Африка эскадрильясының күш-жігерін күшейтті. Жеке бастамалардың жетіспеуі және олардың қысқа мерзімділігі олардың тиімді болмағанын көрсетті. Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін, Виконт Кастлерег Вена конгресінің мәтініне құлдыққа қарсы декларацияны енгізді, барлық қол қоюшы мемлекеттерді құл саудасын тоқтатуға міндеттендірді. 1814 жылы Франция сауданы тоқтатуға келісті, ал Испания 1817 жылы экватордың солтүстігінде сауданы тоқтатуға келісті, бұл эскадрильяның өкілеттіктерін кеңейтті. Құл саудасына қарсы алғашқы келісімдер көбінесе нашар болды. Осының салдарынан 1835 жылға дейін эскадрилья кемеде құлдар табылған жағдайда ғана кемелерді тәркілей алатын, құл саудасына жабдықталған, бірақ құлы жоқ кемелерге араласа алмады. Егер құлдар табылса, әрқайсысына 100 фунт айыппұл салынатын, бұл үлкен сома болды; тұтқындалу қаупі бар кейбір құл сатушылары айыппұлды азайту үшін құлдарды теңізге лақтырып жіберді. Жаулап алынған кемелерді соттау және Әскери-теңіз флотына жүлде алуға мүмкіндік беру үшін Африка жағалауында бірқатар соттар құрылды. 1807 жылы Сьерра-Леонедегі Фритаунда Вице-адмиралтейство соты құрылды. 1817 жылы Фритаундағы Вице-адмиралтейство сотының орнына бірнеше аралас комиссия соттары құрылды. Бұл аралас комиссиялық соттарда Ұлыбритания мен шетелдік мемлекеттердің өкілдері болды, Сьерра-Леонеде ағылшын-португал, ағылшын-испан және ағылшын-голландия соттары құрылды. 1840 және 1850 жылдардағы Пакс Британика стиліндегі полициялық жүйеден өзгеше, құл саудасын тоқтатуға жасалған алғашқы әрекеттер көбінесе басқа еуропалық державалармен жақсы қарым-қатынас құруға ұмтылуға байланысты тиімсіз болды. Батыс Африка эскадрильясының әрекеттері келісімдермен "қатаң түрде реттелді", ал офицерлер өкілеттіктерін асырып кеткені үшін жазалануы мүмкін. Комодор сэр Джордж Ральф Коллиер 36 зеңбірекке ие флагманымен Батыс Африка эскадрильясының алғашқы комодоры болды. 1818 жылғы 19 қыркүйекте Әскери-теңіз флоты оны Гвинея шығанағына: "Құл саудасының жалғасуын болдырмау үшін барлық мүмкіндіктеріңді пайдалан" деген бұйрықпен жіберді. Алайда, оның құрамында бар болғаны алты кеме болды. Ол 1818 жылдан 1821 жылға дейін қызмет етті. 1819 жылы Корольдік Әскери-теңіз флоты Батыс Африкадағы алғашқы британдық колониясының астанасы Фритаундада Батыс Африкадағы теңіз станциясын құрды. Эскадрилья азат еткен көптеген африкалық құлдар Сьерра-Леонеде қоныстанды, себебі жағалауға жатқан жаңа ортада қайта құлдыққа түсуден қорқып, олар осы жерді таңдады. Кейін 1832 жылы ол Кейптаунға көшті. Корольдік теңіз флоты құл кемелерін тоқтата бастағанда, құл сатушылар жылдам кемелерді, әсіресе Балтимор клиперлерін пайдаланды. Басында Корольдік теңіз флоты бұл кемелерді ұстай алмады. Алайда, Корольдік теңіз флоты тұтқынға алынған құл кептіргіштерін және Ұлыбританиядан келген жаңа жылдам кемелерді қолдана бастағанда, Корольдік теңіз флоты басымдықты қайтадан алды. Батыс Африка эскадрильясының ең табысты кемелерінің бірі осындай тұтқынға алынған кеме болды, ол бір жылдың ішінде 11 құл кемесін ұстады. 1840 жылдары Батыс Африка эскадрильясы бу кемелерін, мысалы, ала бастады, олар жаңдамалы кемелерге қарағанда көптеген жағдайларда артықшылықтарға ие болды. Бу кемелері желге тәуелсіз болды, ал олардың аз суға бату қабілеті оларға жағалаудың шалқая жатқан жерлері мен өзендерде патрульдеуге мүмкіндік берді. 19 ғасырдың ортасында шамамен 25 кеме және 2000 адам, сондай-ақ 1000 жергілікті теңізшілер бұл іске қатысты. Ұлыбритания басқа мемлекеттерді олардың кемелерін құлдарға тексеруге құқық беретін келісімдерге итермеледі. 19 ғасырдың аяғына қарай Корольдік теңіз флоты Солтүстік Африкада, Таяу Шығыста және Үнді мұхитында құл саудасын тоқтатуға да кірісті. АҚШ Әскери-теңіз флоты 1820 жылдан бастап, АҚШ 1815 жылы Корольдік теңіз флотынан басып алған USS Cyane арқылы Батыс Африка эскадрильясына көмектесті. Бастапқыда АҚШ-тың үлесі бірнеше кемелерден тұрды, ол 1842 жылғы Вебстер-Эшбертон шартынан кейін Африка эскадрильясын құрады. 1867 жылы Жақсы үміт мүйісі станциясы Батыс Африка станциясын өзіне қосты. 1942 жылы Екінші дүниелік соғыс кезінде Батыс Африка станциясы 1945 жылға дейін тәуелсіз қолбасшылық ретінде қайта жандандырылды.

Әсері

Батыс Африка эскадрильясы 1807 мен 1860 жылдар аралығында құл саудасына қатысқан шамамен 1600 кемені тәркілеп, осы кемелерде болған 150 000 құлды босатып алды. Роберт Пап пен Хаим Кауфман бұл эскадрильяны қазіргі заман тарихындағы ең қымбат халықаралық моральдық әрекет деп атады.

Бостандыққа шыққан құлдар

Бостандыққа шыққан құлдар Африкаға қайтарылса, ішкі аймақтардан келгендері туған жерлеріне қайтарыла алмады. Кері сапарда немесе соттардың істерін қарауын күтіп отырғанда олар көбінесе өте қиын жағдайларда азап шекті. Туған жеріне қайтарыла алмағандардың шамамен 25 пайызы босатылмастан көз жұмған.

Сын

Журналист Говард В. Френч эскадрильяның ықпалын шамадан тыс бағалаған, оны британдық тарихтың оң бейнесін қалыптастырудағы "орталық тірек" деп атады, ал құл саудасы мен плантациялық өткені туралы "өкінішті білдірудің немесе мағыналы диалогтың" орнына осы бейнеге сүйенгендігін айтты. 2021 жылғы "Халықаралық теңіз тарихы" журналындағы мақалаға сәйкес, кейбір жеке командирлердің ынтасына қарамастан, "Корольдік теңіз күштері құл саудасын тоқтатуға толыққанды берілмеген". Мақалада эскадрилья "Корольдік теңіз күштерінің әскери кемелерінің бес пайызынан да аз бөлігін құрап, патрульдеудің аумағын ескере отырып, жарамсыз және жеткіліксіз флотилия болған" делінген. Кулдық пен азат етуді зерттеу институтының Мэри Уиллс эскадрильяның "гуманитарлық идеялармен байланысты болғанын, сонымен қатар кеңею және араласуға деген ұмтылысын күшейткенін" атап көрсетті, және олардың күнделікті қызметтерін жүзеге асыру үшін, әсіресе Кру халқына африкалықтарға тәуелді болғандарын айтты. Шығыс Теннесси мемлекеттік университетінің профессоры Джон Ранкин "африкалық және диаспоралық теңізшілер кемедегі экипаждың бес бөлігінің бірін құрағанын" және Кру теңізшілері "бір басшының жетекшілігімен ұйымдасқан ұжымдарға біріккенін, ол британдық теңіз және кіші офицерлер мен олардың "Кру" арасында делдал ретінде жұмыс істегенін" мәлімдеді.

Жұмыс шарттары

Джеймс Уотт эскадрилья экипажының "қатал тропикалық жағдайларда ауыр еңбекпен шаршап, қызбадан зардап шеккен, олардың көпшілігі одан толыққанды қалпына келмеген" және Корольдік теңіз күштерінің қалған бөлігімен салыстырғанда ауру мен өлім-жітім көрсеткіштері айтарлықтай жоғары болғанын жазды.