Нидерланд математигі және физигі Николас Хартсокер

Кіріспе

Нидерланд математигі және физигі Николаас Хартсукер (26 наурыз 1656 – 10 желтоқсан 1725) – шамамен 1694 жылы бұрандалы цилиндрлі қарапайым микроскопты ойлап тапқан голланд математигі және физигі.

Өмірбаян

Ол Анна ван дер Мейж бен Кристиан Хартсукердің (1626–1683) ұлы, Гуда маңындағы Моордрехтте ремонстранттық пастор болған. 1661 жылы әкесі отбасын Алкмарға, ал 1669 жылы Ротердамға көшірді. Николас Ротердамда линза жасаушы болып жұмыс істей бастады және оптиканы Антоние ван Левенхуктан үйренді. 1674 жылы ол және Ван Левенхук көмектескен студент, алғаш рет сперманы қарастырды, бұл кейін Хартсукер мен Левенхук арасында сперматозоидтарды ашудағы басымдық дауына әкелді. 1677 жылы Хартсукер Кристиан Гюйгенспен танысып, оны линза жасауға үйретті. 1678 жылдың маусым айында Хартсукер Гюйгенске көмекші ретінде Париж сапарына қатысты, онда олар микроскоптарымен үлкен әсер қалдырды. Бірақ Гюйгенс Францияда жариялаған еңбектерінде Хартсукерді бір рет те есімдерін атаған жоқ, бұл екеуінің арасында араздық тудырды. Хартсукер Ротердамға қайтып келді, онда оның ата-анасы әлі тірі еді және 1680 жылдың қазан айында Элизабет Веттекеукенге үйленді. Оның аспап жасаушы және шарап сату бизнесі сәтсіз аяқталды, ал әкесі 1683 жылдың тамызында қайтыс болғаннан кейін, ол 1684 жылы отбасымен Парижге көшіп, Париж обсерваториясы мен академиясы үшін аспаптар жасады. Хартсукер сондай-ақ Гюйгенс танымал еткен үлкен ауа телескоптарын бағыттауға арналған құрылғыларды ойлап тапты. Ол 1698 жылға дейін онда тұрды. Бұл гипотезада баяндалған 1694 жылғы «Диоптрика туралы эссе» сол кездегі көптеген қате түсініктерді жолдан тартқан, жоғары бағаланған кітап болды. Мысалы, Хартсукер Роберт Гук сияқты замандастардың, рефракторлық телескоптардың көмегімен Ай бетінде адам сияқты тірі жандарды көруге болатындығы туралы пікірін қабылдамайды, егер олар мүлдем болса. Ғасырдың соңына қарай Хартсукер кеңінен танымал болды. 1699 жылы ол Франция Ғылым академиясының, ал 1704 жылы Пруссия Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды, екеуі де алғашқы шетелдік мүшелердің қатарында болды. Петр патша оны Амстердамда кездестіріп, Санкт-Петербургте математика кафедрасын басқаруды ұсынды. Хартсукер бұл ұсынысты қабылдамады, бірақ патша оған Амстердамда обсерватория салуға қаржы бөлді. Кейін, 1704 жылы Хартсукер Иоганн Вильгельмнің, Пфальц курфюрстігінің ұсынысын қабылдап, Гейдельберг университетінде «бірінші математик және философияның құрметті профессоры» болды. Өмірінің соңғы жылдарын Утрехт қаласында өткізді.

He was the son of Anna van der Meij and Christiaan Hartsoeker (1626–1683), a Remonstrant minister in Moordrecht near Gouda. His father took the family to Alkmaar in 1661 and finally to Rotterdam in 1669. Nicolaas started to make a living as a lens maker in Rotterdam, and was instructed in optics by Antonie van Leeuwenhoek. In 1674, he and a fellow student, assisted by Van Leeuwenhoek, were the first to observe semen, a situation that would later lead to a priority dispute between Hartsoeker and Leeuwenhoek over the discovery of spermatozoids. In 1677, Hartsoeker met Christiaan Huygens and initiated him in the making of lenses. In June 1678, Hartsoeker accompanied, in the role of an assistant, Huygens on a trip to Paris, where they made a great impression with their microscopes. However, Huygens failed to mention Hartsoeker even once in a subsequent publication in France, leading to a fall out between the two. Hartsoeker returned to Rotterdam, where his parents still lived and where he married Elisabeth Vettekeucken in October 1680. His business as an instrument maker and wine merchant failed and, after the death of his father in August 1683, he moved his family in 1684 to Paris, where he made instruments for the Paris observatory and the academy. Hartsoeker also came up with contrivances for aiming very large aerial telescopes originally popularized by Huygens. He remained there until 1698. The 1694 "Essay on dioptrics", in which this hypothesis appears, was a highly lauded book, in fact tackling several misconceptions of the time. For example, Hartsoeker disavows the contemporary position (e. g. of Robert Hooke) that with refractor telescopes one soon would be able to see man sized creatures on the moon, if any in fact existed. At the end of the century, Hartsoeker had become quite famous. In 1699 he was elected member of the French Academy of Sciences and in 1704 of the Prussian Academy of Sciences, in both cases as one of the first foreign members. Czar Peter met him in Amsterdam and offered him the chair of mathematics in St Petersburg. Hartsoeker did not accept, but the czar did finance an observatory for him in Amsterdam. Later, in 1704, Hartsoeker accepted the offer of Johann Wilhelm, Elector Palatine to become "first mathematician and honorary professor of philosophy" at the University of Heidelberg. The last years of his life were spent in Utrecht.

Негізгі жұмыстар

Физикалық болжамдар, Амстердам, 1706. Физикалық болжамдардың жалғасы, Амстердам, 1708. Физикалық болжамдарға түсіндірулер, Амстердам, 1710.