Карл Цейсс: Неміс оптик және кәсіпкерінің өмірбаяны

Кіріспе

Неміс оптик және оптикалық құралдар жасаушы, сол атпен компания, сол атпен футбол клубы.

Карл Цайс (11 қыркүйек 1816 – 3 желтоқсан 1888) – неміс ғылыми құралдар жасаушы, оптик және кәсіпкер. 1846 жылы ол шеберханасын құрды, ол бүгінге дейін Carl Zeiss AG ретінде қызмет етеді. Цайс оптикалық құралдар өндірісінің көптеген салаларын жаңартқан үшін талантты тәжірибелі және теориялық оптиктер мен шыны жасаушыларды біріктірді. Эрнст Аббемен бірлескен жұмысы оптикалық теорияны және микроскоптардың практикалық құрылымын өзгертіп жіберді. Осы жетістіктерді дамыту үшін Отто Шоттты оптикалық шыны өндірісінде революция жасауға шақырды. Карл Цайс фирмасы әлемдегі ең ірі және беделді оптикалық фирмалардың біріне айналды.

Тууы және отбасы

Оның әкесі Иоганн Готфрид Август Зейс (1785–1849) Растенбергте дүниеге келді, онда оның ата-бабалары 100 жылдан астам уақыт бойы қолөнершілер ретінде жұмыс істеген. Август ата-анасымен бірге Веймардың солтүстігіндегі шағын аймақтық астана Баттштедтке көшіп барды, онда ол Иоганна Антонетта Фридерика Шмитпен (1786–1856) үйленді. Карл Зейстің анасы Иоганн Вольфганг фон Гетенің әйелі Кристиан Вулпиуспен туысқан болған. Август Зейс содан кейін Саксен Веймар-Эйзенах ұлы герцогтігінің астанасы Веймарға көшіп барды, отбасылық бизнесті ағаларының қолына қалдырды. Ол әшекей бұйымдарын айналдырумен айналысатын, мүйіз, әсемдік бұйымдарды пері, зәрбір, пил сүйегі және басқа да экзотикалық материалдардан токарь бұйымдарын жасайтын өте құрметті шеберге айналды. Ол мұрагер ханзадамен, кейіннен ұлы герцог Карл Фридрихпен (1783–1853), Карл Августтың мұрагерімен байланысқа келді. Мұрагер ханзада әшекей бұруды үйрететін шебер іздеді және оны Август Зейсте тапты. Шебер мен шәкірттің достығы 40 жылға созылды. 1816 жылдың 11 қыркүйегінде Зейс отбасында туған ұл, алты баланың бесіншісі, құдасы – мұрагер ханзада және әкесі – эрцгерцог Карл Фридрихтің құрметіне шайылды. Зейстің үш әпкесі мен екі інісі ересек болды. 1885 жылға дейін отбасылық тегі Зейс деп жазылған.

Білім

Жоғары білім беру сол кезде әлеуметтік мобильділіктің жалғыз жолы болды және Август Цейс үш ұлын да университетке дайындық ретінде "Гимназияға" жіберді. Екі үлкен ұлы филология мен тарихты оқып, білім беру саласында сәтті мансапқа қол жеткізді. Тарихты қалыптастырған оқиғалардың бірінде Карл кілегейлік жарықтан зардап шекті, оған үнемі белдеу тағу қажет болды. Оқымыстының отырықшы өмірі оған қолайсыз таңдау болып көрінді. Карл Веймардағы Вильгельм Эрнст гимназиясына қабылданды, бірақ оқуын ерте аяқтады. Университетте нақты пәндерді, негізінен табиғат ғылымдарын оқуға мүмкіндік беру үшін ол арнайы бітіру емтиханы тапсырды. Ол өте ерте техникалық білімге қызығушылық танытты, тіпті Ваймардағы герцогтік техникалық мектепте лекцияларға қатысты және, ақырында, шебер машина жасаушының шәкірті болуды шешті. Карл 1834 жылғы Пасхада "Hofmechanikus" – сарай тағайындалған дәлдік машинашы және Йена университетінің жеке доценті Фридрих Кёрнер (1778–1847) басшылығымен шәкірттікке түсу үшін Йенаға көшті. Оның жаңа шебері тек жергілікті университет қаласында ғана емес, одан тыс жерлерде де танымал болды, өйткені ол атақты ғалым Иоганн Вольфганг фон Гете үшін құралдар жасап, жөндеуден өткізді. Цейс төрт жыл бойы шәкірт болып қызмет етті. Соңғы екі жыл бойы ол студент ретінде тіркеліп, гимназия куәлігіне сәйкес, әр семестрде университетте математика немесе ғылымдар бойынша бір курсқа қатысты. Ол 1838 жылы шәкірттігін аяқтап, шебер Кёрнердің ізгі тілектерімен және ұсынысымен, сондай-ақ университетте оқығаны туралы куәлікпен саяхатқа шықты. Бұл кезде бу машиналары мен локомотивтер жас инженерлерге зор тартымдылық танытқандықтан, Карл Цейстің назарын машина жасау саласына аударғаны түсінікті. 1838 жылдан 1845 жылға дейін ол Штутгарт, Дармштадт, Вена және Берлин қалаларында жұмыс істеді. Бұл оқулары туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол Дармштадттағы құрал жасаушы және "Hofmechanikus" Гектор Рёсслерде жұмыс істеген болуы мүмкін. Рёсслер оптикалық және ғылыми құралдарды өндірумен, сондай-ақ бу қуатын пайдаланумен айналысты. Венада, Орталық Еуропадағы ауыр машина жасау орталығында ол Rollé und Schwilqué компаниясында жұмыс істеді. Венада болған кезінде ол Вена политехникалық институтында халықтық механика бойынша сенбілік лекцияларға қатысуға мүмкіндік алды. Ол сондай-ақ институтта емтихан тапсырып, оны үздік бағамен аяқтады. Соңында ол Берлинде механик шеберханасында жұмыс істеді.

Higher education was the only path to social mobility at the time and August Zeiss sent all three of his sons to the university preparatory high school, the "Gymnasium", as preparation for the university. The two elder sons studied philology and history and went on to successful careers in education. In one of the accidents which shape history, Carl suffered from an inguinal hernia which required him to wear a truss constantly. The deskbound life of a scholar seemed a poor choice for him. Carl attended the Wilhelm Ernst Gymnasium in Weimar but left early. He sat a special end exam to allow him to study specific subjects at the university, principally the natural sciences. He showed an interest in technical studies very early, to the extent that he attended lectures at the grand ducal technical school in Weimar and finally decided to pursue an apprenticeship as a master machinist. Carl moved to Jena at Easter of 1834 to pursue an apprenticeship under the "Hofmechanikus," court appointed precision machinist, and private docent at the University of Jena, Friedrich Körner (1778–1847). His new master was well known beyond his local university town and his workshop is fairly well documented since he made and repaired instruments for the famous polymath Johann Wolfgang von Goethe. Zeiss remained for four years as an apprentice. For the last two years, he enrolled as a student and attended one mathematics or sciences lecture course per semester at the university, as was his right under his gymnasium certificate. He completed his apprenticeship in 1838 and departed on his journeyman years with the good wishes and recommendation of master Körner and a certificate of his studies at the university. This was a time when the steam engine and locomotives exercised a powerful draw on young engineers so it is understandable that Carl Zeiss turned his special attention to mechanical engineering. In his travels from 1838 to 1845 he worked in Stuttgart, Darmstadt, Vienna and Berlin. There are few details of these studies, but it appears that he worked for Hektor Rössler, instrument maker and "Hofmechanikus" at Darmstadt. Rössler was involved in optical and scientific instrument production as well as steam power. In Vienna, the center for heavy machinery production in central Europe, he worked for Rollé und Schwilqué. His stay in Vienna also offered the opportunity to attend the Sunday Lectures on popular mechanics at the Polytechnic Institute of Vienna. He also sat for an exam at the institute which he passed with distinction. Finally, in Berlin, he worked in a machinist's shop.

Дәлдік машиналар мен оптика цехын құру.

Ұзақ ойланудан кейін Зейс өзінің бастапқы зерттеген пәніне – эксперименталды ғылыми аппараттарды жасауға қайта оралуға шешім қабылдады және өзін дәлдік машиналарын тәуелсіз жасаушы ретінде орнатты. Зейс белгілі Йена қаласына оралып, ботаник Маттиас Якоб Шлейденмен (1804-1881) қарым-қатынасын жаңартты, ол оның оптикаға деген бастапқы қызығушылығын оятқан және жоғары сапалы микроскоптардың қажеттігін баса көрсеткен еді. Сонымен қатар, оның інісі Эдуард Йенадағы жергілікті мемлекеттік мектепті басқарды және оны қаладағы жаңалықтар туралы хабардар етіп отырды. Жоспарды жүзеге асыру сол кездегі бюрократияға қарсы айтарлықтай шыдамдылықты қажет етті. Алдымен ол тұруға рұқсат алуы керек еді, бұл студенттік билеті бар адам үшін оңайырақ болатын. Зейс 1845 жылдың қарашасынан бастап математика және химия бойынша лекциялар тыңдады. Сонымен қатар, ол жеке физиологиялық институтта бірнеше профессормен әртүрлі аппараттар құрастырып, техник ретінде жұмыс істеді. Иенада екі аспап шеберханасы болғанына қарамастан, жұмыс көп болды. Корнердің шеберханасынан өзге, Браунаудың да шеберханасы болды, ол да Корнердің шәкірті болған еді. Зейс ақыры 1846 жылдың 10 мамырында Веймардағы мемлекеттік кеңселерге Йенада машина жасау шеберханасын құруға арналған концессияға өтініш берді. Ол ғылыми аппараттарға деген сұраныстың артуын атап өтіп, қалада жұмыс істеуін университет ғалымдарымен тығыз байланыстың маңыздылығымен негіздеді. Йена университетінің құрметті профессорларының ұсынысына қарамастан, Веймар үкіметі бұл өтінішті баяу қарастырды. Зейс тамызда жазбаша емтихан тапсырды және ақырында қарашада «механикалық және оптикалық аппараттарды жасау мен сату, сондай-ақ Иенада дәл машина жасау цехын құруға арналған концессияны» алды. Төлемақы төлеп, Иена билігі алдында салтанатты ант бергеннен кейін, барлығы дайын болды. Зейс 1846 жылдың 17 қарашасында өзінің шеберханасының есігін ашты, бастапқы капиталдық инвестициясы 100 талерді құрады, ол інісі Эдуардтан қарыз алған және кейіннен әкесі Августтан қайтарып алған еді. 1849 жылға қарай шеберхана 901 талерлік тауар сатудан 197 талер пайда тапты. Зейс бастапқыда физикалық және химиялық аппараттардың көптеген түрлерін жасап, жөндеумен айналысты. Айнадан кесілген лупаларға ерекше сұраныс болды. Сондай-ақ, шетелдік жеткізушілерден сатып алынған көзілдіріктер, телескоптар, микроскоптар, сурет салу құралдары, термометрлер, барометрлер, таразылар, шыны үрлеу құралдары және басқа да аппараттар кішкентай дүкенде сатылды. 1847 жылы ол бірден коммерциялық табысқа қол жеткізген қарапайым микроскоптарды жасауды бастады. Оның бәсекелестерімен – Париждің Винсент Шевальесі, Венаның Симон Плюслі немесе оның ұстазы Корнермен салыстырғанда, олар ғана емес, жақсырақ екенін дәлелдеді. Зейс микроскоптары объектінің орнына оптиканы көтерген бағананы жылжыту арқылы фокусқа келтірілуі мүмкін болды. Зейстің әдісі диссекциялық микроскопта ыңғайлырақ болды. Жұмыс жақсы болғандықтан, ол 1847 жылдың басында көмекшіні жалдап, үлкенірек шеберханаға көшті. 1847 жылдың 1 шілдесінде Зейс өзінің алғашқы шәкірті, 17 жасар Август Лёберді (1830-1912) қабылдады. Лёбер Zeiss шеберханаларының ең маңызды қызметкерлерінің біріне айналды, ол пайданы бөлісу серіктесіне айналды және қайтыс болғанға дейін Zeiss-те қызмет етті. 1847 жылы Ұлы герцогтіктен тыс жерлердегі тұтынушыларға 27 қарапайым микроскоп жеткізілді. Үш қиын жыл кедей өнімдер, іскерлік дағдарыс және Ұлы герцогтіктегі революциямен өтті, бірақ 1850 жылға қарай Зейс және оның микроскоптары Пруссиядағы Грайфсвальд университетінен тартымды ұсыныс алу үшін жеткілікті беделге ие болды. Университеттің аспап жасаушысы Ноберт кетіп қалды және Зейс бірнеше профессорлық-оқытушылар құрамынан физика кабинетінің кураторы болып тағайындалуымен бос орынды толтыруды сұрады, оның жалақысы 200 талерді құрады. Ұсыныстан ештеңе шықпады, және Зейс жақсы немесе жаман жағдайда Йенада қалады, өйткені ықпалды математик мұндай лауазымға «шетелдік» орналаспауы керек деп мәлімдеді. Оның қарындасы Паулина Карл Цейсс 1849 жылдың 29 мамырында пастордың қызы Берта Шаттерге (1827-1850) үйленгенге дейін Йенадағы үй шаруашылығын жүргізді. Ол келесі жылдың ақпан айында оның тұңғыш ұлын босанған кезде қайтыс болды. Родерик аман қалды және әкесіне қосылып, отбасылық фирмада жұмыс істеді. 1853 жылдың мамырында Зейс мектеп директорының қызы Оттили Тринклермен тұрмысқа шықты. Олардың Карл Отто (1854-1925) және Хедвиг (1856-1935) және Сидония (1861-1920) атты үш баласы болды.

After long deliberation Zeiss decided to return to his original subject studied under Körner, construction of experimental scientific apparatus, and set himself up as an independent maker of precision machinery. Zeiss returned to the well known city of Jena to renew an association with the botanist Matthias Jacob Schleiden (1804–1881) who had stimulated his original interest in optics and emphasized the need for high quality microscopes. In addition, his brother Eduard directed the local public school in Jena and had kept him informed on developments in the city. Realization of the plan required considerable patience in the face of the bureaucracy of the time. He first needed a residence permit, which was easiest to obtain as a matriculated student. Zeiss matriculated and sat lectures on mathematics and chemistry beginning in November 1845. In addition he worked with several professors in the private physiological institute as a technician, building various apparatuses. There was plenty of work despite the fact that there were already two instrument workshops in Jena. In addition to Körner's there was the workshop of Braunau, who had also apprenticed with Körner. Zeiss finally made his application to the government offices in Weimar for a concession to establish a machinist's atelier in Jena on 10 May 1846. He referred to the increasing demand for scientific apparatus and justified his wish to work in the city with the importance of intimate association with the scientists of the university. Despite the recommendation of respected professors of the University of Jena, the government in Weimar moved slowly with the request. Zeiss was required to sit a written exam in August and finally, in November, received his "concession for the construction and sale of mechanical and optical apparatus as well as the establishment of an atelier for precision machinery in Jena." After payment of a fee and swearing a ceremonial oath before the Jena authorities, everything was ready. Zeiss opened the doors of his workshop on 17 November 1846 with an initial capital investment of 100 Talers, which he had borrowed from his brother Eduard and which was later repaid by his father August. By 1849, the workshop earned a profit of 197 Talers on sales of 901 Talers. Zeiss initially worked alone constructing and repairing many types of physical and chemical apparatus. Loupes cut from mirror blanks were particularly in demand. Eyeglasses, telescopes, microscopes, drawing instruments, thermometers, barometers, balances, glassblowing accessories and other apparatuses purchased from foreign suppliers were also sold in a small shop. In 1847 he began to make simple microscopes which almost immediately met with especially good commercial success. Compared to his competition Vincent Chevalier of Paris, Simon Plössl of Vienna or his mentor Körner, they proved to be not only cheaper, but better. Zeiss microscopes could be focused by moving the column that carried the optics, instead of the object stage. Zeiss's method was more convenient on a dissecting microscope. Business was so good that he was able to hire an assistant and move to a larger workshop by early 1847. On 1 July 1847 Zeiss took the significant step of taking on his first apprentice, 17 year old August Löber (1830–1912). Löber became one of the most important workers in the Zeiss workshops, becoming a profit sharing partner and staying with Zeiss until his death. A total of 27 simple microscopes were delivered to customers beyond the borders of the grand duchy in 1847. Three difficult years followed with poor harvests, business crisis and revolution in the grand duchy, but by 1850, Zeiss and his microscopes had established a good enough reputation to receive an attractive offer from the University of Greifswald in Prussia. The university's instrument maker Nobert had moved and Zeiss was asked by several members of the faculty to fill the vacancy with an appointment as curator of the physics cabinet with a salary of 200 Talers. Nothing came of the offer, and Zeiss was to remain in Jena for better or worse, when an influential mathematician maintained that such a position should not be filled by a "foreigner." His sister Pauline kept the household in Jena until Carl Zeiss married a pastor's daughter Bertha Schatter (1827–1850) on 29 May 1849. She died giving birth to his first son in February of the following year. Roderich survived to eventually join his father in the family firm. In May 1853 Zeiss married Ottilie Trinkler, a headmaster's daughter. They had one son, Karl Otto (1854–1925) and two daughters, Hedwig (1856–1935) and Sidonie (1861–1920).

Карл Цайс жұмыс беруші ретінде

Зейс өзінің шеберханасын қатаң әкелік тәсілмен басқарды. Оның белгілеген қатаң дәлдік стандарттарына сай келмейтін, шәкірттер жасаған микроскоптарды Зейс жеке өзі шеберхананың есенімен жойды. Шеберханадағы жұмыс уақыты таңғы 6-дан кешкі 7-ге дейін созылды. Таңертеңгі 15 минуттық және түскі бір сағаттық үзіліс 11 ¾ сағаттық жұмыс күнін құрады. Осы қатаң ережелерге қарамастан, шеберханадағы жұмыс ортасы өте жақсы болды. Жаңа жұмысқа қабылданғандар оның үйінде, шарап ішкен кезде жан-жақты сұраққа алынды. Жұмысшылар көбінесе Зейстің үйінің бағына шарап пен сыбаға ішуге шақырылатын, ал шеберхана жұмысшылардың жыл сайынғы сабан вагонымен тауға саяхатына ақы төлейтін. Оның ең ұзақ қызмет еткен шәкірті Лёбер 1856 жылы аптасына үш талер, ал қалған жұмысшылар екі жарым талер табады. Зейстің дәлдікті машина жасау және оптика білімін жетілдіруге жасаған тырысы нәтижесінде үлкен кітапхана жинақталды. Бұл кітапхана машина жасаушылардың кітапханасы болып, кез келген жұмысшының білімін арттыруға қолданылды. Кәсіпорын кеңейген сайын, 1875 жылы Zeiss денсаулық сақтау клиникасы ашылды, ол қызметкерлерге клиника дәрігерінен тегін емделуге және дәрі-дәрмектерге тегін қол жеткізуге кепілдік берді. Егер жұмысшы жұмыс істей алмаса, оған алты апта жалақы төленді, содан кейін тағы алты апта жалақының жартысы төленді. Мұндай көрегендік саясат тіпті 1883 жылы қабылданған Отто фон Бисмарктің әлеуметтік қамтамасы туралы заңдарынан бұрын енгізілді. Zeiss зауытындағы жұмысшылардың көңіл-күйі үнемі жақсы болды.

Микроскоптың жетілдірілуі

1846 жылы микроскоптарды өндіру қолөнер мен өнер еді, өндірістік кәсіпорын емес. Әр жұмысшы еңбектің бөлінуі болмай, аспапты бастауынан соңына дейін өзі жасады. Алғашқы үлгілерге тіпті жасаушының аты жазылған. Тек аса көп уақыт кетіретін, мысалы, сахна сияқты жиынтықтар ғана алдын ала сериямен дайындалды. Еңбекті тиімді бөлуге алғашқы қадамдар 1857 жылы Зейс Лёбердің басқаруымен оптиканы стендтің металл бөлігінен бөліп шығарғанда жасалды. Матиас Якоб Шлейден фирма құрылғаннан бері қызығушылық танытқан демеуші және кеңесші болды, ол жиі шеберханада сағаттап уақыт өткізді. Ол Зейске күшін микроскопқа шоғырландыруды кеңес берді, себебі ол жасушалық анатомияның қарқынды дамып келе жатқан ғылымы үшін маңызды және үлкен сұранысқа ие болды. Шлейденнің жеке қызығушылығы болды, өйткені бұл оның зерттеу саласы еді. Өзара іс-қимылдың нәтижесінде шеберхананың алғашқы микроскоп өнімдері, қарапайым микроскоптар, үнемі жақсартылып отырды. Оларды ықпалды микроскопист және ботаник Леопольд Диппель (1827–1914) жоғары бағалады. Қарапайым микроскоптың оптикалық құрамына 5 талерге 200 есе үлкейтуге арналған үштік және 8 талерге 300 есе үлкейтуге арналған үштік кірді. Бұл қарапайым микроскоптың мүмкіндіктерін кеңейтті. Үлкейтуді арттыру үшін құрама микроскоптар қажет болды. Зейстің өнімдерін кеңейтуі қажет болды, әйтпесе бәсекелестері оны маңызсыз етеді. Құрама микроскоптарды жасау үшін кең ауқымды зерттеулер қажет болды, ол бұл туралы бұрыннан білген. Зейс өзінің азат уақытында микроскоп теориясы бойынша барлық қолжетімді әдебиеттерді зерттей отырып, кітапханашыға айналды. Ол ең алдымен микроскоп өндірісінің қазіргі әдістерін өзгертуді қалады, ол жоғары үлкейтуді құрайтын линзалар жиынтығын эмпирикалық түрде сәйкестендіруге негізделген. Эмпирикалық әдістерде линзалар таңдалып, элементтер алмастырылып, тексеріліп, линза аралықтары қайта-қайта өзгертіліп, пайдалы линзалар алынды. Микроскоп линзасында қолданылатын үш элементтің үйлесімін жасау үшін көптеген линзалар зерттелді. Осылайша алынған жақсы линзалар ең жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін өзгертіліп, қайта-қайта сыналып көрді. Бұл жобалар белгілі бір дәрежеде қайта жасалуы мүмкін, бірақ әрбір элемент қолданылатын жұмыс әдістерімен дәл қайта жасалмайтын кішкентай элементтердің эмпирикалық сәйкестігі болды. Зейс бастапқыда оптик емес, жақсы механик болды. Бұл оның қазіргі оптиктердің дәстүрлі жұмыс әдістерімен және ойлауымен шектелмейтінін және инновацияларға көбірек ашық екенін білдірді. Ол микроскоп оптикасын теориялық есептеу арқылы жобалауды жалғастыруды шешті, бұл сарапшылардың пікірінше, әр түрлі себептермен мүмкін емес деп есептелді. Осы пікірге қарамастан, Иосиф фон Фраунгофер (1787–1826) 1819 жылы есептеу арқылы телескоп объективтерін жасады, ал Иосиф Максимилиан Петцваль 1840 жылы Иоганн Фридрих Войтлендэрмен Венада камера объективтері үшін дәл солай істеді. Зейс әдебиет сабақтарында қажетті теорияны меңгеруге тырысты. Бұл сәтсіз болған кезде ол өзінің ұстазы Корнермен жұмыс істеген және Зейстің қарапайым микроскоп үштігі мәселесінде табысты жұмыс істеген математика профессоры Фридрих Вильгельм Барфусқа жүгінді. Бұл ынтымақтастық профессордың өліміне дейін жалғасты, бірақ құрама микроскоп мәселесінде ешқандай жетістікке қол жеткізбеді. Зейстің алғашқы құрама микроскоптары 1858 жылы 5-ші баға тізімінде ұсынылды. Олар "Кішкентай түтік, өрістік линзадан және екі көздіктен тұрады, түтікті 1-ден 5-ке дейінгі стендтердің тұғырымен бекітуге арналған адаптермен және қос объективтерді құрама микроскоптың үлгісі бойынша екі есе үлкейтуді алу үшін объектив ретінде пайдалануға мүмкіндік береді. Қарапайым микроскоптың 120 еселік қуаты осылайша 300 және 600 есе үлкейтуге жетеді". Шлейденнің мақұлдауына қарамастан, бұл жайдан жасалған құрама микроскоптар ұзақ мерзімді шешім бола алмады. Брюкльдің лупасы сияқты ұқсас құрылғы көптеген жылдар бойы диссекциялық стендтермен ұсынылды, бірақ бастапқы қарапайым микроскоптар арнайы жасалған құрама микроскоптың ахроматикалық объективінің нашар орнына келді. 1861 жылдың тамызында 7-ші, 1861 баға тізімінің жариялануына қарай жаңадан жасалған құрама микроскоптар 5 түрлі нұсқада пайда болды. Олардың ішіндегі ең үлкені - 55 талер, ол атымен танымал Париждің белгілі микроскоп жасаушысы Георг Оберхаузер жасаған аяқ тұғыры болды. Объект сатысының астында Зейс күмбезді диафрагма табағын және жақтан жаққа ғана емес, сонымен қатар алға қарай жылжуға мүмкіндік беретін көлденең жарық беру үшін айнаны орнатты. Әрбір микроскоп жиынтығы клиенттердің қалауынша оптикалық компоненттерді таңдауға мүмкіндік беру үшін тапсырыс бойынша жасалды; объективтер, көздіктер және жарықтандыру. Осы жаңа құрама микроскоптарға арналған объективтер әлі де эмпирикалық түрде жобаланған, бірақ бәсе-кездерінен жақсы бағаланды. Диппель ең пайдалы объективтердің, А, С, D және F оптикалық сапасын тексерді және Зейстің жаңа объективтеріне жоғары баға берді. D объективі Belthle және Hartnack (Оберхаузердің ізбасары) ұқсас қуатты объективтерімен өте жақсы салыстырылды. F объективі тіпті орналысқан өндірушілердің әлдеқайда қымбат объективтерімен тең деп сипатталды. Бұл, әрине, мәселе еді. Өрісінің алдындағы зерттеушілерге сату кезінде "шамалы жақсы" коммерциялық апатқа әкеледі. Зейс өзінің ең күшті объективтері Hartnack сулық объективтерінің сапасына жете алмайтынын жақсы білді. Сулық объективті эмпирикалық түрде жобалауға жасалған әрбір әрекет сәтсіз аяқталды.

Production of microscopes in 1846 was a handcraft and art more than manufacturing enterprise. Each worker produced an instrument from start to finish without any division of labor. Early examples were even signed with the maker's name. Only such assemblies which were particularly time consuming, such as the stage, were prepared in series in advance. The first moves to more efficient division of labor were made in 1857 when Zeiss separated optics under Löber from the metalwork of the stand. Matthias Jakob Schleiden had been an interested patron and advisor since the founding of the firm, frequently spending hours at the workshops. He advised Zeiss to concentrate his efforts on the microscope which was critical for the rapidly advancing science of cellular anatomy and very much in demand. Schleiden had a personal interest as this was his field of study. As a result of the interaction, the first microscopes products of the workshop, the simple microscopes, were constantly improved. They were very favorably reviewed by the influential microscopist and botanist Leopold Dippel (1827–1914). The optics for the simple microscope included a triplet of 200 fold magnification, for 5 Talers, and one of 300 fold magnification, for 8 Taler. These pushed the limits of the simple microscope. Greater magnification would require compound microscopes. Zeiss would need to expand his offerings so as not to be made irrelevant by his competitors. Production of compound microscopes required extensive research, which he had foreseen long in advance. Zeiss had developed into something of a bookworm in his limited spare time, researching everything available on theory of the microscope. He wanted, above all, to move past the prevailing methods of microscope production which relied on empirical matching of sets of lenses which would make up the high magnification compound lenses he needed for compound microscope optics. Empirical methods used a selection of lenses, exchanging and examining elements, altering lens spacings again and again until a usable lens was obtained. Many dozens of lenses could be examined to produce the combination of three elements used in a microscope lens. A reasonably good lens obtained this way was altered and tried again and again to find the best result. To some extent, these designs could be reproduced, but each item was an empirical fit of the small elements which could not be reproduced exactly with the work methods used. Zeiss was, from the beginning, more a fine machinist than an optician. This meant that he was less constrained by the traditional work methods and thinking of contemporary opticians and more open to innovation. He decided to pursue the design of microscope optics by theoretical calculation, which expert opinion considered impossible for various reasons. Despite that opinion, Joseph von Fraunhofer (1787–1826) had already produced telescope objectives by calculation in 1819, and Josef Maximilian Petzval had done the same for the camera objective in Vienna with Johann Friedrich Voigtländer in 1840. Zeiss had already attempted to acquire the required theory in his evening literature studies. When this failed, he turned to the Jena professor of mathematics, Friedrich Wilhelm Barfuss, who had worked with his mentor Körner and had already worked successfully on the problem of Zeiss's simple microscope triplets. The collaboration continued until the professor's death, but offered no progress on the compound microscope problem. Zeiss's first compound microscopes were offered in his 5th, 1858, price list. These are described as "Small body tube, consisting of a field lens and two oculars with an adaptor to attach the tube to the stand and doublet objectives of stands 1 through 5 to allow use of the doublets as objectives to obtain two stronger magnifications after the fashion of the compound microscope. The 120 power doublet of the simple microscope yields in this fashion 300 and 600 fold magnification." Despite Schleiden's approval, these improvised compound microscopes were not a long term solution. A similar arrangement, as a Brücke's Loupe, continued to be offered for many years with the dissecting stands but the original simple microscope doublets were an inferior substitute for a purpose designed compound microscope achromatic objective. By the publication of the 7th, 1861, price list in August 1861, newly developed compound microscopes appear in 5 different versions. The largest of these, costing 55 Taler, was a horseshoe foot stand as made popular by the well known Parisian microscope maker Georg Oberhaeuser. Under the object stage Zeiss introduced a domed aperture plate and a mirror mounted to allow not only side to side, but also forward movement to produce oblique illumination. Each microscope suite was produced to order for his customers so that they could choose their preferred optical components; objectives, oculars and illumination. The objectives for these new compound microscopes were still empirically design but nonetheless met with immediate approval from Leopold Dippel. Dippel examined the optical quality of the most useful objectives, A, C, D and F and had considerable praise for Zeiss's new objectives. The D objective was compared very favorably with the similar power objectives of Belthle and Hartnack (successor to Oberhaeuser). The F objective is even described as the equal of much more expensive objectives from established makers. It is assessed as almost as good as Hartnack's water immersion objectives. That was, of course the problem. When selling to researchers at the forefront of their fields, "almost as good" is a commercial disaster. Zeiss knew quite well that his strongest objectives could not match the quality of the Hartnack water immersion objectives. Every attempt to empirically design a satisfactory water immersion objective had failed.

Эрнст Аббемен ынтымақтастық

Проблеманы шешу үшін Цейс өзінің мақсаттарын теориялық негізде есептеп жобалаудың бастапқы жоспарларына оралды. Ол серіктес іздеуді қайтадан бастады, бұл жолы ол университеттегі жеке доцент немесе доцент Эрнст Аббеді (1840–1905) таңдады. 50 жастағы Цейс пен 26 жастағы Аббе арасындағы ресми ынтымақтастық 1866 жылдың шілдесінде Эмиль Хартнактың суға батыру объективін құру мақсатымен басталды. Оптиканы ұтымды өндірудің алғашқы қадамы шеберхана әдістерін жаңғырту болды. Бұл Лёбердің және басқа да қызметкерлердің кейбір қарсылықтарымен жүзеге асырылды, олар дәстүрлі әдістерін сақтағанды жөн көрді. Объективті құру алдында оптикалық жүйені дәл қайталауға мүмкіндік беру үшін әр линза элементінің әрбір жеке қасиеттерін өлшеу жоспарланды. Мысалы, D объективінде 5 линза бар. Әрқайсысы белгілі бір сындыру көрсеткіші бар, нақты қисықтықтармен, нақты фокустық ұзындығы бар және нақты арақашықтықтар бар шыныдан жасалды. Лёбер Ньютон сақиналарының құбылысы арқылы линзалардың бетінің қисықтығын салыстыру үшін шыныға арналған эталондық өлшегіштерді қолдану арқылы бір талапты зерттеп шықты. Фраунгофер осы шешімге бұрын-соңды келген, бірақ бұл процедура оның шеберханасының коммерциялық құпиясы болып қала берді. Аббе фокустық қашықтықты және жарық сыну индексін өлшеуге арналған жаңа өлшеу аспаптарын жасады. Осы күш-жігердің нәтижесі 1869 жылы айқын болды. Сыртқы жағынан микроскоптар өзгерген жоқ, бірақ жұмыс ағынының рационализациялануына байланысты бірдей персоналмен көбірек микроскоптар өндірілді. Бағалар 25%-ға төмендетілді. Енді Аббе нақты тапсырманы, атап айтқанда теориялық мақсатты жобаларды есептеуді бастай алады. Цейс оған шеберханадан барлық мүмкіншілікті қамтамасыз етті және шеберхананың ең қабілетті жұмысшысының, атап айтқанда Август Лёбердің көмегін көрсетті. Дегенмен, көптеген кедергілерді жеңу керек болды. 1872 жылы жұмыс аяқталды. Аббе жүйелі өндіріс үшін А-дан F-қа дейінгі қолданыстағы мақсаттарды қайта есептеп, осы серияға төрт жаңа, үлкен апертуралы, АА-дан ДД-ға дейінгі мақсаттарды қосты. Ең бастысы, ол Хартнактың, Гундлахтың немесе басқа да бәсекелестердің кез келген нұсқасына тең болатын ажырату қабілеті мен бейне сапасына ие үш суға батыратын объективтерді қосты. 19-шы каталогта "Микроскоптар және микроскоптық аксессуарлар" деп жарияланды: "Мұнда ұсынылған микроскоп жүйелерінің барлығы профессор Эрнст Аббенің Йенадағы теориялық есептеулерінің негізінде жасалған". Оларды бәсекелестердің өнімдерімен салыстыруға болмайды. Бұл бағаларға да әсер етті. 1871 жылы ең жақсы микроскоп 127 талер болса, 1872 жылы ең жоғары бағаға 387 талер төленді. Осыған қарамастан, бизнес қарқынды дамыды және Лейпцигте өткен табиғат ғалымдары мен дәрігерлердің конференциясында жаңа объективті жүйе жоғары бағаланды. Цейс Аббеге кеңпейілділікпен жұмыс орнында пайданы бөлісу шарасымен ақы төледі және оны 1875 жылы серіктес етті. Қаржылай қатысуының бір шарты ретінде Аббе университеттегі міндеттерін одан әрі кеңейтуге міндетті емес еді. Оптикалық есептеулер фирманың меншігі ретінде қарастырылды және жарияланбауға тиіс болды, бұл Аббедің бастапқы жоспарларына қайшы келеді.

To solve his problem Zeiss returned to his original plans to design his objectives based on a calculated theoretical basis. He renewed his search for a collaborator and this time chose Ernst Abbe (1840–1905), a private docent, or associate professor, at the university. The official collaboration between the 50 year old Zeiss and 26 year old Abbe began in July 1866 with the goal of the creation of a water immersion objective with resolution equal to those of Emil Hartnack's. A first step in the rational production of optics was a modernization of the workshop methods. This was accomplished with some resistance from Löber and the other employees who preferred to remain with their traditional methods. The plan was to measure every individual property of each lens element before an objective was constructed to allow precise reproduction of the optical system. The D objective, for example contained 5 lenses. Each was composed of glass with a specific index of refraction, with exact curvatures, of a specific focal length and exact spacings. Löber had already investigated one requirement using glass reference gages to compare the curvature of lens surfaces using the phenomenon of Newton's rings. Fraunhofer had arrived at the same solution long before but the procedure had remained a trade secret of his workshop. Abbe constructed a series of new measuring apparatus to measure focal lengths and refractive indices. The result of all of this effort was clear by 1869. Outwardly the microscopes had hardly changed, but due to the rationalization of the work flow more microscopes were produced with the same personnel. Prices were reduced by 25%. Abbe could now proceed with the actual task, namely calculation of the theoretical objective designs. Zeiss provided him every possible support from the workshop and the assistance of the most capable worker of the workshop, namely August Löber. Despite this, there were many obstacles to overcome. It was 1872 before the work was complete. Abbe had recalculated the existing A through F objectives for systematic production and added four new, larger aperture, objectives AA through DD in this series. Most important, he added three water immersion objectives with resolution and image quality equalling anything available from Hartnack, Gundlach or other competitors. In catalog number 19, Microscopes and Microscopical Accessories, it was announced that, "The microscope systems presented here are all constructed on the basis on the recent theoretical calculations of Professor Ernst Abbe of Jena." They were no longer surpassed by any competitor's products. This was also reflected in the prices. While the best microscope cost 127 Taler in 1871, in 1872 one paid 387 Taler for the top of the line. Despite this, business remained brisk and the new objective system garnered high praise at a conference of natural scientists and physicians in Leipzig. Zeiss repaid Abbe for his endeavor with a generous profit sharing arrangement in the workshops and made him a partner in 1875. As one condition of his financial participation Abbe was obligated not to expand his responsibilities at the university further. The optical calculations were specifically regarded as property of the firm and not to be published, contradicting Abbe's original plans.

Шеберхананы кеңейту маңызды мәселе

1876 жылы 14 қазанда 3000-шы микроскоптың аяқталуы тойланды және штат 60 қызметкерге дейін өсті. Сол жылы Цейстің ұлы Родерих фирмаға қосылып, коммерциялық және әкімшілік міндеттерді мойнына алды, ал 1879 жылы серіктес атанды. Бұған қоса, Родерих микрофотографиялық аппараттарды жобалауға маңызды үлес қосты. Карл Цейсс күнделікті фирма жұмысына белсенді қатысты. Оның еңбегін бағалап, 1880 жылы Карлға Йена университетінің профессорлық-оқытушылық құрамы, ұзақ жылдар бойы ынтымақтас болған зоолог профессор Эрнст Геккельдің ұсынысымен құрметті докторлық диплом табысталды. Эрнст Аббе фирманы жаңғыртуға және кеңейтуге ұсыныс жасады, ал Цейсс бастан өткерген көптеген кері кетулерге байланысты біршама консервативті көзқарас сақтады. Дегенмен, 1880-жылдарға қарай ірі масштабты өндіріске көшу басталды. 1883 жылға қарай фирма бизнесте тұрақты табысқа қол жеткізді. Фирма 80 беттен тұратын, суреттерімен толықтырылған және мұқабаланған 5000 данадан тұратын №26 каталогын жариялады. Әрқашан шағыншыл Цейсс бөлшек саудагерлерден әр данасына үш немесе төрт күміс грош төлеуін талап етті. Лондондағы фирманың сатушысы Бейкер бір ретте 40 немесе одан да көп объективке тапсырыс берді. Фирма тіпті ел ішінде де, ел сыртында да филиалдар ашуды бастады.

Оптикалық шыны

Теориялық есептеулер негізінде объективтерді жасау мәселесі шешілгеннен кейін бір мәселе қалды – қолайлы оптикалық шыныны өндіру. Сол кезде оптикалық шыны Англиядан, Франциядан немесе Швейцариядан алынды және сапасы, сенімді қолжетімділігі, оптикалық қасиеттерді таңдау және жылдам жеткізілуі жағынан қанағаттандырмайтын еді. Оптикалық қасиеттер партиядан партияға өзгеретін, ал ең маңыздысы, микроскоп объективіндегі ең жақсы түзетуді қамтамасыз ету үшін есептелген қасиеттері бар шыныларды алу мүмкін болмады. Аббе мен Цейсс егер белгілі бір қасиеттері бар шыны жасалса, микроскоп объективтерінің оптикалық сапасын одан әрі жақсартуға болатынына сенді. Өкінішке орай, мұндай шыны болған жоқ. Цейсс Аббеге оның теориясын 1873 жылға дейін сынау үшін линзалардың үштігінде сұйықтықтарды қолдана отырып, объективтер жасауға семинардың ресурстарын ұсынып, теориялық жұмыстарында қайта қолдау көрсетті, бұл семинарда «полиоп» объективтері деп аталды. Сұйық линзалардың үштігі – жаңа идея емес. Дэвид Брюстер оларды 1837 жылы «Британ энциклопедиясы» үшін жазған «Микроскоп туралы трактатында» сипаттаған. Олар шыныда қол жеткізуге болмайтын бірнеше оптикалық қасиеттерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Алайда, олар коммерциялық тұрғыдан тиімді емес еді. Бұл қымбат және коммерциялық тұрғыдан пайдасыз эксперименттер Аббе болжамының дұрыс екенін дәлелдеді. Одан да жақсы оптикалық түзетулерге қол жеткізуге болады екені анықталды. Аббе мен Цейсс 1872 жылғы объективтер сериясы, соның ішінде суға батырылатын объективтер, сол кезде жасалған кез келген объективтермен салыстырылатын сапаға ие болды. Алғаш рет олар кез келген жерде жасалған объективтерден жақсы болды. Бұл нәтиже жаңа шыныларды жасауға негіз болды. Аббе оптикалық шынылардың қасиеттерін кеңейту мәселесін ірі өндірушілермен талқылады, бірақ нәтиже болмады, алайда ол ізденісін жалғастырды. Цейсс пен Аббе химияшы және шыны шебері Отто Шотттың сұрақтарына ынталы жауап берді, ол Шоттке шыныдағы жаңа химиялық құралымдарды сипаттауға көмек сұраған кезде. Шотт кішкентай партиялардағы эксперименталды шыны құралымдарын жоғары сапада өндіруде бірегей шеберлік танытты. Ол Йенаға көшіп, тәжірибелерін кеңейтуге көндірілді. Оншама сәтті эксперименттерден кейін Цейсс өзінің беделі мен байланыстарын Пруссия үкіметінен қаржылай қолдау алу үшін пайдаланды. Йенада шыны зауыты құрылғаннан кейін екі жыл ішінде Цейсс, Аббе және Шотт қайталанатын құрамы бар және үлкен көлемде ондаған жақсы сипатталған оптикалық шыныларды ұсына алды. Фирма әлі күнге дейін Schott AG ретінде жұмыс істейді. Schott шыны зауытының өнімдерін жариялаған бірдей басылымдарда Цейсс Аббе жұмысына негізделген және қолданыстағы линзалардан гөрі жоғары стандартта түзетілген жаңа объективтер жиынтығын жариялады. Апохроматтық объективтер шамамен екі онжылдыққа созылған ынтымақтастықтың табысы болды.

After mastering the problem of producing objectives based on theoretical calculation one problem remained, namely the production of suitable optical glass. At the time optical glass was obtained from England, France or Switzerland and left much to be desired in quality, reliable availability, selection of optical properties and prompt delivery. The optical properties were not consistent from batch to batch and, as important, those glasses which could be obtained were not ideal for the properties calculated to give the best correction in a microscope objective. Abbe and Zeiss were convinced that the optical qualities of the microscope objective could be improved further if glasses with certain properties could be obtained. Unfortunately, no such glasses existed. Zeiss once again supported Abbe in his theoretical work with the resources of the workshop to produce objectives using liquids in lens triplets to test his theory by 1873, known as polyop objectives in the workshop. Liquid lens triplets were not a new idea. David Brewster describes them in his Treatise on the Microscope of 1837 for the Encyclopædia Britannica. They allow access to several optical properties which are not accessible in glasses. Unfortunately, they are not commercially viable. These expensive and commercially useless experiments proved that Abbe's prediction was correct. Superior optical corrections were possible. Abbe and Zeiss's 1872 series of objectives, including the water immersion objectives, were as good as anything made at the time. For the first time, these objectives were better than anything made anywhere. This result provided the argument for developing new glasses. Abbe discussed the problem of expanding the range of properties of optical glasses with the major producers with no success, but he continued to search for a way forward. Zeiss and Abbe responded very enthusiastically to the enquiries of the chemist and glass technician Otto Schott when Schott contacted Abbe to seek help characterizing new chemical compositions in glasses. Schott was uniquely skilled at producing small batches of experimental glass compositions in high quality. He was convinced to move to Jena and expand his experiments. After demonstrating dozens of successful experiments, Zeiss used his credibility and connections to obtain financial support from the Prussian government for the efforts. Within two years of the establishment of a glassworks in Jena, Zeiss, Abbe and Schott could offer dozens of well characterized optical glasses with repeatable composition and on large scale. The firm still operates as Schott AG. In the same publications announcing the Schott glassworks line of products, Zeiss announced a new set of objectives, based on Abbe's work, corrected to a higher standard than any existing lenses. The apochromatic objectives represented the success of collaborations lasting almost two decades.

Кейінгі жылдар және өлім

1885 жылдың желтоқсан айында Цейс жеңіл инсульт алды, бірақ толыққандай жазылып кетті. 1886 жылы, 70 жылдық мерекесінде Ұлы герцог оны Ақ соқыр орденіне енгізді, сондай-ақ сол жылы апохроматтық объективтер нарыққа шықты. Бұл Цейстің шабыттандырған және мүмкін еткен, ал Аббе іске асырған объективтердің теориялық жобасының соңғы нәтижесі болды; олар бұрын-соңды көрілмеген кескін сапасын ұсынды. Ресейлік дәрігерлердің съезіне қатысушылар жаңа объективтерге қатты әсер етіп, Цейсті құрметті мүше етіп сайлады. Цейс 1886 жылдың 24 қыркүйегінде барлық қызметкерлер мен олардың әйелдері шақырылған 10 000-шы микроскоптың аяқталуына арналған тойға қатыса алды. Бұл Женада ондаған жылдар бойы есте қалған әсем кеш болды. Цейс денсаулығы күрт нашарлап, 1888 жылдың соңғы тоқсанында бірнеше инсульттан кейін 1888 жылдың 3 желтоқсанында қайтыс болды. Цейс Йена қаласына жерленді. Карл Цейстің еңбектерін сараптап қарағанда, ол микроскоптың механикасын бірнеше рет жақсартқанмен, өзі революциялық жаңалықтар енгірмегенін айтуға болады. Оның ең маңызды үлесі – өзінің және қызметкерлерінің жұмысында ең жоғары дәлдікті қадағалауы, сондай-ақ микроскоптарын жобалау үшін оған құнды кеңес берген ғалымдармен тығыз байланыста болуы. Цейстің ең үлкен жетістігі – теориялық негізде жасалған микроскоп объективтерін өндіру идеясынан табандылықпен айнымауы, тіпті оның және Барфустың күш-жігері сәтсіз аяқталған кезде де. Финалдық жұмыс Аббе тарапынан орындалса да, Цейстің Аббеде оптикаға қызығушылықты оятуы және осы ауқымды жұмыстың орындалуы үшін барлық қолдауын көрсетуіне толыққандай құрмет көрсету керек. Теориялық жобаға негізделген объективті жасау үшін Цейс әрқашан ең үлкен мән берген ең жоғары дәлдікпен жұмыс істеуге оқытылған білікті шеберлер қажет болды. Оның соңғы жетістіктерінің бірі – шеберхананың ішкі қайта ұйымдастырылуы және оны ірі кәсіпорынға айналдыру болды. Осы трансформация ғана микроскоптарды үлкен көлемде және жоғары дәлдікпен өндіруге мүмкіндік берді. Көлемін кеңейтудің қозғаушы күші Эрнст Аббе болды, бірақ Цейс соңғы шешімді қабылдады және барлық күш-жігерді толық қолдады. Оптикалық жүйелерді есептеуді және ірі кәсіпорындарға өтуді қабылдамаған бәсекелес шеберханалар сәтсіздікке ұшырады. Эрнст Аббе бірнеше маңызды сөздерінде Карл Цейстің үлесін құрметтеді және Карл Цейс қоры, Карл Цейс Стифтунгын құру арқылы оның есімін мәңгі есте қалдырды, ол бүгінге дейін жұмыс істеп келеді.

In December 1885 Zeiss suffered a mild stroke, from which he fully recovered. The grand duke enrolled him in the Order of the White Falcon for his 70th birthday in 1886, the same year the apochromatic objectives appeared on the market. These represented the final realization of the grand design for the theoretical design of objectives inspired by and made possible by Zeiss and realized by Abbe; they delivered previously unknown image quality. The members of the congress of Russian physicians were so inspired by the new objectives that they made Zeiss an honorary member. Zeiss was able to attend the celebration on the occasion of the completion of the 10,000th microscope on 24 September 1886, to which all employees and their spouses were invited. It was a lavish party remembered in Jena for decades. Zeiss suffered a rapid decline and, after several strokes in the last quarter of 1888, died on 3 December 1888. Zeiss is buried in Jena. In final analysis of the contributions of Carl Zeiss one must conclude that, although he introduced several improvements in the mechanics of the microscope, he did not personally introduce groundbreaking innovations. His critical contributions were his insistence on the greatest precision in his own work and in the products of his employees and that he maintained from the beginning close contacts with the scientists who gave him valuable insights for the design of his microscopes. The greatest contribution of Zeiss was in his steadfast pursuit of his idea to produce microscope objectives based on theory, even when his own efforts and those of Barfuss had failed. Even though the final task was accomplished by Abbe and not himself, one must still credit Zeiss with awakening Abbe's interest in optics and providing every conceivable personal, material and financial support for the enormous task. The production of an objective based on theoretical design was only possible with skilled artisans trained to work with the highest possible precision, upon which Zeiss had always placed the greatest emphasis. One final accomplishment was guiding the internal reorganization and transformations of a workshop into a major enterprise. Only this transformation made it possible to produce microscopes in large numbers with highest precision. The driving force behind the expansion was Ernst Abbe, but Zeiss had the final say and supported the efforts to the fullest. Competing workshops which did not embrace the calculation of optical systems and the transition to major enterprises were doomed to fail. Ernst Abbe honored the contributions of Carl Zeiss in several major speeches and created a memorial with the foundation of the Carl Zeiss Foundation, Carl Zeiss Stiftung, which still endures today.

Естеліктер

Футбол клубы "Карл Цейсс Йена" оның құрметіне аталған.

Жалпы сілтемелер

Ауербах, Ф.; Пол, Зигфрид Ф.; Чешир, Фредерик Дж., «Цейс» шеберханалары және Йенадағы Карл Зейс қоры; олардың ғылыми, техникалық және әлеуметтанулық дамуы мен маңызы, Лондон, Маршалл, Брукс және Чалкли, Ltd, 1904. https://archive.org/details/cu31924012426841
Feffer, S.; Ernst Abbe, Carl Zeiss, and the Transformation of microscopical optics, In; Archimedes, J. Z. Бухвальд ред. 1996, Kluwer Academic Publishers. Ауербах, Ф.: Эрнст Аббе. Sein Leben, sein Wirken, seine Persönlichkeit nach den Quellen und aus eigener Erfahrung geschildert (Эрнст Аббе. Өмірі, қызметі және жеке басы дереккөздерден және жеке тәжірибеден баяндалған). Akad. Verlagsges. Лейпциг 1918. Диппель, Л.: Микроскоп және оның қолданылуы. Erster Teil: Bau, Eigenschaften, Prüfung, gegenwärtiger Zustand, Gebrauch (Микроскоп және оның қолданылуы. Бірінші бөлім: Құрылысы, қасиеттері, сынағы және қазіргі жағдайы). Vieweg, Брауншвейг 1867. Esche, P. G.: Карл Цейс: Leben und Werk (Карл Цейс: Өмірі және жұмысы), Stadtmuseum Jena, Йена 1966. Глоде, В.: Vom Lesestein zum Elektronenmikroskop (Тас кристалды линзадан электронды микроскопқа дейін). VEB Verlag Technik, Берлин 1986. Рор, М. В.: Эрнст Аббе қайтыс болғанға дейінгі «Цейс» шеберханаларының тарихы. Mit Beiträgen von Max Fischer und August Köhler (Эрнст Аббе қайтыс болғанға дейінгі «Цейс» шеберханаларының тарихы. Макс Фишер және Август Кёлердің үлесімен). Volckmar, Лейпциг 1936. Шёмерус, Ф.: История дез Женер Зейсверкс. 1846–1946 (Йена «Цейс» жұмыстарының тарихы. 1846–1946 жж.). Piscator, Штутгарт 1952. Волкманн, Х.: Карл Цейс және Эрнст Аббе. Ihr Leben und ihr Werk (Карл Цейс пен Эрнст Аббе; Олардың өмірі мен еңбектері). Deutsches Museum, Abhandlungen und Berichte. 34. Jg., H. 2. Oldenbourg, Мюнхен 1966. Уильям, А. А.: Карл Цейс 1816–1888. der Tradition. 6. Beihefte. Bruckmann, Мюнхен 1967. Zeiss, F., H. Friess: Carl Zeiss und seine Sippe. Eine Sammlung geneologischer Tatsachen, herausgegeben aus Anlaß des 150. Geburtstages des Werksgründers (Карл Цейс және оның әулеті. Компанияның негізін қалаушының 150 жылдығына арналған генеалогиялық фактілер жинағы). Starke, Лимбург 1966. Zeiss, E., F. Zeis: Hof und Universitätsmechanikus Dr. h. c. Carl Zeiss, der Gründer der Optischen Werkstätte zu Jena. Eine biographische Studie aus der Sicht seiner Zeit und seiner Verwandtschaft (Сот және университет механиктері доктор h. c. Карл Цейс, Йенадағы оптикалық шеберханалардың негізін қалаушы. Оның заманы мен туыстарының көзқарасынан алынған өмірбаяндық зерттеу). Sippenverband Zeiss, 1966, o. O.
Рольф Вальтер және Вольфганг Мюльфридель (редакторлар): Карл Цейс. Geschichte eines Unternehmens, Band 1 (Карл Цейс. Кәсіпорын тарихы, 1-том): Эдит Хеллмут, Вольфганг Мюльфридель: Zeiss 1846–1905. Vom Atelier für Mechanik zum führenden Unternehmen des optischen Gerätebaus (Zeiss 1846–1905. Механикалық жұмыс шеберханасынан оптикалық құралдар өндірісінің жетекші кәсіпорнына). Böhlau, Кёльн / Веймар / Вена 1996.

Auerbach, F; Paul, Siegfried F.; Cheshire, Frederick J, The Zeiss works and the Carl Zeiss stiftung in Jena; their scientific, technical and sociological development and importance, London, Marshall, Brookes & Chalkley, ltd, 1904. https://archive. org/details/cu31924012426841
Feffer, S.; Ernst Abbe, Carl Zeiss, and the Transformation of microscopical optics, In; Archimedes, J. Z. Buchwald Ed. 1996, Kluwer Academic Publishers. Auerbach, F.: Ernst Abbe. Sein Leben, sein Wirken, seine Persönlichkeit nach den Quellen und aus eigener Erfahrung geschildert (Ernst Abbe. His Life, His Legacy and His Personality from the Sources and Personal Experience). Akad. Verlagsges. Leipzig 1918. Dippel, L.: Das Mikroskop und seine Anwendung. Erster Teil: Bau, Eigenschaften, Prüfung, gegenwärtiger Zustand, Gebrauch (The Microscope and its Application. Part One: Construction, Properties, Testing and the State of the Art) (Allgemeines) u. s. w. Vieweg, Braunschweig 1867. Esche, P. G.: Carl Zeiss: Leben und Werk (Carl Zeiss: Life and Work), Stadtmuseum Jena, Jena 1966. Gloede, W.: Vom Lesestein zum Elektronenmikroskop (From Rock Crystal Lens to Electron Microscope.). VEB Verlag Technik, Berlin 1986. Rohr, M. V.: Zur Geschichte der Zeissischen Werkstätte bis zum Tode Ernst Abbes. Mit Beiträgen von Max Fischer und August Köhler (On the History of the Zeiss Workshops up to the Death of Ernst Abbe. With Contributions from Max Fischer and August Köhler). Volckmar, Leipzig 1936. Schomerus, F.: Geschichte des Jenaer Zeisswerkes. 1846–1946 (History of the Jena Zeiss Works. 1846–1946). Piscator, Stuttgart 1952. Volkmann, H.: Carl Zeiss und Ernst Abbe. Ihr Leben und ihr Werk. (Carl Zeiss and Ernst Abbe; Their lives and Works.) Deutsches Museum, Abhandlungen und Berichte. 34. Jg., H. 2. Oldenbourg, München 1966. William, A. A.: Carl Zeiss 1816–1888. der Tradition. 6. Beihefte. Bruckmann, München 1967. Zeiss, F., H. Friess: Carl Zeiss und seine Sippe. Eine Sammlung geneologischer Tatsachen, herausgegeben aus Anlaß des 150. Geburtstages des Werksgründers. (Carl Zeiss and His Family. A Collection of Genealogical Findings, Published on the Occasion of the 150th Birthday of the Founder of the Enterprise.) Starke, Limburg 1966. Zeiss, E., F. Zeis: Hof und Universitätsmechanikus Dr. h. c. Carl Zeiss, der Gründer der Optischen Werkstätte zu Jena. Eine biographische Studie aus der Sicht seiner Zeit und seiner Verwandtschaft (Court and University Machinist Dr. h. c. Carl Zeiss, The Founder of the Optical Workshops at Jena. A Biographical Study from the Perspective of his Time and Family.). Sippenverband Zeiss, 1966, o. O.
Rolf Walter und Wolfgang Mühlfriedel (Editors): Carl Zeiss. Geschichte eines Unternehmens, Band 1. (Carl Zeiss. History of an Enterprise. Vol. 1): Edith Hellmuth, Wolfgang Mühlfriedel: Zeiss 1846–1905. Vom Atelier für Mechanik zum führenden Unternehmen des optischen Gerätebaus. (Zeiss 1846–1905. From Workshop for fine Machinery to Leading Enterprise for Optical Apparatus Production.) Böhlau, Köln / Weimar / Wien 1996,